قىرعىز ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ االى توقامباەۆتىڭ «قازاق ەلٸ» دەيتٸن تەرەڭ ماعىنالى ٶلەڭٸندە:
اباي, جامبىل, اقىن بٸرجان جىرلارىن,
تاۋ, توعايدا, جاسىل تٷزدە جىرلادىم.
توقتاعۇلدىڭ توقسان تولعاۋ كٷيلەرٸن,
سەن دە بٸرگە تولعاي تارتىپ, ىرعادىڭ.
قازاق ەلٸ, سىڭارىمسىڭ ۇياڭ بٸر,
قازاق ەلٸ, شىقسام بيٸك قيياڭ بٸر, – دەپ, سالتاناتتى اسىل سەزٸممەن اعايىنداس, قونىستاس, رۋحتاس, مۇراتتاس, تٸلٸ, دٸنٸ, دٷنيەتانىمى, كٶزقاراسى, شارۋا-كەسٸبٸ ۇقساس قازاق-قىرعىزدىڭ تۇتاستىعىن كەلٸستٸرە كەمەلدٸكپەن سيپاتتاعانىن ەستە ۇمىتۋعا بولار ما, مۇنى اتا-بابا ارۋاعى كەشٸرەر مە? اقيقات الدىندا, ار الدىندا, تاريح الدىندا, كەلەشەك الدىندا تەرەڭگە بويلاعان دەستٷردٸڭ تامىرىن كٶلدەنەڭ كٶك اتتىنىڭ (نەمەسە ۋاقىتشا ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان ەسەرسوقتىڭ), كٷبٸدەي كٷمپٸلدەگەن مىلجىڭنىڭ سٶزٸنە بولا شورت ٷزۋگە بولمايدى! قارعا تامىرلى قازاق پەن قىرعىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن بەرەكەسٸنە ەشكٸم سىزات تٷسٸرە الماسا كەرەك-تٸ.
نەمەسە تاعى دا قىرعىز اقىنى تەمٸرقۇل ٷمەتەليەۆتٸڭ كەرەمەت تولقىندى, سىرلى لەبٸزٸندە:
كٶگەندٸ شەشسە, بٸر شەشكەن,
ٶزەن بويلاپ بٸر كٶشكەن,
كەلٸن-قىزى سىرلاسىپ,
بٸزدٸڭ سٷيۋ بٸر دەسكەن.
اس پەن تويدا جىرلاسىپ,
توقتاعۇل, جامبىل بٸرگە ٶسكەن.
جايلاۋعا بٸرگە شىعىسقان,
جاناسا قونىپ تۇرىسقان,
ەرۋلٸك دەسٸپ, مال سويعان,
توي-تاماشا قۇرىسقان.
ماناس پەنەن كٶكشەنٸ
ەرتەگٸمەن ۇعىسقان, – دەلٸنگەن.
بۇل – تەكتەس, باۋىرلاس ەكٸ ەلدٸڭ زاماندار بويىنداعى قارىم-قاتىناسىنىڭ ايناسى.
1902 جىل 21 ناۋرىز. پەتربور. ارحەولوگييا قوعامىنىڭ شىعىس بٶلٸمشەسٸ. ش.ۋەليحانوۆ مۇراسىن, ەسٸرەسە, ول جازىپ قالدىرعان ەرٸ قىرعىز تٸلٸنەن ورىس تٸلٸنە تەرجٸمالاعان «كٶكەتاي حان ەرتەگٸسٸن» باسپاعا العاش رەت ەزٸرلەگەن ن.ن.ۆەسەلوۆسكيي ونىڭ مازمۇنىمەن تانىستىرىپ, «وترىۆوك يز پوەمى ماناس: «سمەرت كۋكوتاي حانا ي ەگو پومينكي». ۆ پەرەۆودە چ.چ.ۆاليحانوۆا. زۆوراو. XV, ۆىپ.1., س.VIII-XV» دەگەن اتپەن شىعىس بٶلٸمٸنٸڭ جۋرنالىنا جارييالاعان ەدٸ.
اكادەميك ەلكەي مارعۇلاننىڭ بايانداۋىنشا, ش.ش.ۋەليحانوۆ «كٶكەتاي حاننىڭ ەرتەگٸسٸندەگٸ» اتاقتى حاننىڭ دەمٸ ٷزٸلەر الدىنداعى عيبراتتى تولعامدارىنا, اس بەرۋدٸڭ وراسان سۋرەتتەرٸنە, ەرلٸك پەن ەلدٸك قاسيەتتەرٸنە, ەتنوگرافييالىق ۇعىمدار مەن تٷسٸنٸكتەرگە, تاريحي-ەلەۋمەتتٸك سارىندارعا, سٶزدٸك-لۇعاتتىق, ەدەبي سيپاتتارىنا مەن بەرگەندٸگٸن ايرىقشا اتايدى. نەگٸزٸندە, ش.ۋەليحانوۆ ومبىدا كادەت كورپۋسىندا وقىپ جٷرگەندە قازاق پەن قىرعىز حالقىنىڭ اۋىز ەدەبيەتٸنەن دەرٸس وقىعان ن.ف.كوستىلەتسكييدٸڭ اۋزىنان ەستٸگەن. سەبەبٸ, وعان جەتٸسۋ قازاقتارىنىڭ ٸشٸندە تٸلماشتىق قىزمەت جاساعاندار, بٸر جاعىنان, ەل ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸن جيناپ جولداپ وتىرعان. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ ەرتەگٸ-جىرلارىن شوقاننىڭ ٶزٸ, حاليوللا ٶسكەنباەۆ, مۇستافا بٷركٸتباەۆتار بولعان. وسى بٸر جيناقتالعان مەلٸمەتتەردٸڭ ٸشٸندە «ماناس» جىرىنا قاتىستى شەجٸرەلٸك دەرەكتەردٸ 1849 جىلى جەتٸسۋ ايماعىن باسقارعان جوعارى بٸلٸمدٸ بارون ك.ل.ۆرانگەل جازبالارىنان وقىعان.
«مەنٸڭ قىرعىز حالقىمەن ارالاسا باستاعانىم 1856 جىلدان بىلاي قاراي. 1856 جىلى قىرعىزدىڭ ۇلى مانابى بورانباي ورىس پاتشالىعىن قابىلدادى. قىرعىز جۇرتىنىڭ قالاۋى بويىنشا, 1856 جىلى پولكوۆنيك حومەنتوۆسكيي جەتەكشٸلٸك جاساعان بٸرٸنشٸ ەكسپەديتسييانىڭ قۇرامىندا بورانباي ەلٸندە بولىپ, ەسكٸ سٶزدەرٸن جيناپ, ارعى-بەرگٸ عاسىرلارداعى مەن-جايىن بارلادىم. سارىباعىش, سولتى تايپالارىنىڭ ورتاسىندا بولدىم. قاشعارعا دەيٸن قونىستانعان اپايتٶس بايتاق مەكەنٸمەن تانىستىم... قانشاما ەتنوگرافييالىق, تاريحي ەڭگٸمەلەردٸ بٸرنەشە دەپتەر ەتٸپ, حاتقا تٷسٸردٸم».
شوقان بورانبايدىڭ توقسان كٷندٸك اسىنا قاتىسىپ, داۋىل سوقتىرىپ, ٷي سولقىلداتقان الۋان-الۋان اقپا اقىندارىن, جىرشىلارىن, شەشەندەرٸن, بٸلگٸرلەرٸن تىڭدايدى.
دوستىقتىڭ تامىرى – زامان, مەدەنيەت, رۋحانييات تاريحىن تۇتاستاي قامتيدى. بۇل ورايدا حح عاسىردىڭ ۇلى سۋرەتكەرٸ, عۇلاما ويشىلى مۇحتار ەۋەزوۆ 1959 جىلى اقپان ايىنىڭ 24-25 كٷندەرٸندە قىرعىزستان جازۋشىلارىنىڭ ٸٸٸ سەزٸندە قازاق پەن قىرعىز تۋىسقان, سوندىقتان دا تاريحى دا, مەدەنيەتٸ دە, شارۋا-كەسٸبٸ دە, تٸلٸ دە ۇقساس دەگەن ەدٸ. مۇنىڭ دا ناقتى دەلەلٸ بار. 1930 جىلى ساگۋ-دٸڭ اسپيرانتى م.ەۋەزوۆ قىرعىز ەپوسى بويىنشا قولجازبا مۇرالاردى زەرتتەۋ ماقساتىندا فرۋنزە قالاسىنا عىلىمي ٸسساپارلاپ بارادى, ارحيۆتٸك ماتەريالداردى, قۇجاتتاردى, مەتٸندەردٸ جيناستىرادى.
1952 جىلدىڭ 8 شٸلدەسٸندە فرۋنزە قالاسىندا «ماناس» ەپوسى تٷبەگەيلٸ زەرتتەۋ جايىنداعى كونفەرەنتسييادا م.ەۋەزوۆ: «ماناس» ەپوسىن زەرتتەۋدٸ 30-جىلداردان باستاپ, 1935 جىلى جۇمىسىمنىڭ بٸرٸنشٸ نۇسقاسىن جازدىم, 1937 جىلى تولىقتىرىپ جازدىم, 1944 جىلى قايتادان ٶڭدەدٸم» دەپ ايتقان-دى. «ماناس» ەپوسىن تۇڭعىش رەت شوقان ۋەليحانوۆ عىلىمي اينالىمعا تٷسٸرسە, ونىڭ ۇشان-تەڭٸز ەرەسەن ەڭبەگٸن وقىمىستى ەلكەي مارعۇلان تولىق سيپاتتاسا, بٸلٸمپاز م.ەۋەزوۆ «ماناس» ەپوسى تۋرالى ون تومداي ارحيۆتٸك ماتەريالدار جيناپ, عىلىمي-تەورييالىق تۇرعىدان سۇرىپتاپ-سارالاپ, جٷيەلەپ, سٷيەكتٸ مونوگرافييا جازدى. ەرٸ «ماناس» ەپوسىن تەرٸس پيعىل-تٷسٸنٸكتەردەن قورعادى. قىرعىز حالقىنىڭ الدىندا شوقان ۋەليحانوۆ, ەلكەي مارعۇلان پاراسات بيٸگٸنەن وي تولعادى, تۋىس ەلدٸڭ ۇلىلىعىن ايداي ەلەمگە تانىتتى.
اكادەميك ە.مارعۇلان «ماناس» جەنە «شوقان» اتتى زەرتتەۋٸندە شوقان «ماناستىڭ» 3600 جولىن جازىپ العانىن, ماناستىڭ ەپيكالىق ٶمٸربايانىن, كٶركەمدٸك مازمۇنىن, ەل تاريحىن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن, شارۋا-كەسٸبٸن, كٶشٸپ-قونۋىنىڭ تەرتٸبٸن, اس بەرۋ, بەيگە ۇيىمداستىرۋ, ساۋىن ايتۋ, جۇرتشىلىق قاعيداتتارىن, زامانا شىندىعىن, ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتارىن, ەپوستىڭ تاريحي تاعدىرىن, قىرعىز حالقىنىڭ ەرتەگٸ-ميفتەرٸن, شەجٸرەلٸك دەرەكتەرٸن, كٸسٸ, جەر-سۋ اتتارىن, ىستىقكٶلدەن التاي, سايان تاۋلارىنا شەيٸن سوزىلعان ۇباق-شۇباق كٶش سۋرەتٸن, ورحون جازۋىنداعى, وعىزناماداعى, قورقىت اتا كٸتابىنداعى جەنە «ماناس» ەپوسىنداعى ۇقساس جەيتتەردٸ قالايشا زەردەلەپ پايىمداعانىن جەتٸك تٷسٸندٸرەدٸ. سونداي-اق اۆتور شوقان حاتقا تٷسٸرگەن «كٶكەتاي حاننىڭ ەرتەگٸسٸنٸڭ» رۋحىن, ستيليستيكاسىن, قۇرىلىمىن ساقتاپ تەرجٸمالايدى.
شىعىستىڭ كلاسسيكالىق ەدەبيەتٸ مەن ەلەم ٶركەنيەتٸنەن سۋسىنداعان, 1888-1902 جىلداردا ومبىدا شىققان «دالا ۋالاياتى» گازەتٸ مەن «ايقاپ» جۋرنالىن زەردەلەپ وقىعان, اباي پوەزيياسىنا قۇمارتقان, ونىڭ «پاتشا قۇداي, سىيىندىم», «جاز», «سەگٸز اياق» ٶلەڭدەرٸنٸڭ كٶركەمدٸك-ستيليستيكالىق قۇرىلىمىنا قىزىعىپ, اباي ٷلگٸسٸن قولدانعان توعالاق مولدا (1860-1942) قىرعىز-قازاق ەدەبي-مەدەني بايلانىستارىنىڭ التىن ارقاۋى ٸسپەتتٸ. بۇل – قىرعىز-قازاق حالىقتارىنىڭ بايىرعى دەستٷرلەرٸنٸڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
1936 جىلى سەكەن سەيفۋللين «تۋىسقان ەل قىزىق دەۋٸردە» دەپ مەلٸمدەگەن-دٸ. («سوتسياليستٸك قازاقستان», 1936 جىل, 24-25 قاراشا).
قىرعىزستاننىڭ اقىن-جازۋشىلارى الىقۇل وسمانوۆ, جومارت بٶكەنباەۆ, بايدٸلدا سارنوعاەۆ, قۋانىشبەك سارنوعاەۆ, ناسيرەددين بايتەميروۆ, تٷگەلباي سىدىقبەكوۆ, قاسىمەلٸ جانتوشەۆ, ەۋەزوۆتٸڭ اق باتاسىن العان ەلەمگە ەيگٸلٸ شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارى دا - قازاققا ورتاق جاۋھار قازىنا.
نەمەسە قىرعىزدىڭ اتاقتى پالۋانى, 700 كگ زاتتى تٸك كٶتەرگەن قوجامقۇلعا (1888-1955) بالۋان شولاق باتاسىن بەرگەن (قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, كٷيشٸ جانعالي جٷزبايدىڭ دەرەگٸ).
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ باتىرى سٷيٸنباي ەراليەۆ (1921-2016) اقساقالمەن بٸرگە 1995 جىلى 28 قاراشا-3 جەلتوقسان كٷندەرٸ پەكٸستاننىڭ استاناسى يسلامابادتا دٷنيەجٷزٸلٸك كونفەرەنتسيياعا قاتىسقان ەدٸك. سٷيٸنباي اعا سونشالىقتى سىپايى, قاراپايىم, مەدەنيەتتٸ ەكەن. بٸردە اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ, اقىندار ۇلىقبەك, ەسەنعالي كۋە, و كٸسٸ قىرعىزدىڭ جاق سٷيەگٸ بوساعان قاريياسىنىڭ بەيبٸشەسٸنە ايتقان:
ٷيرەكتەي بولعان موينىڭنان,
ٶبٸشٸپ جاتقان وينىڭنان.
ٶمٸرٸم ٶتسٸن ٶزٸڭمەن,
ٶلٸگٸم شىقسىن قوينىڭنان, – دەگەن شۋماعىن كەلتٸردٸ. مۇنداعى ٸزگٸلٸك, دانالىق, ادامگەرشٸلٸك سۇلۋلىق قانداي باي, كەمەل. حالىق اتىنان مەيٸرباندىقپەن سٶيلەگەندەي. بەرٸمٸز دە تامساندىق. ۇشاق ٸشٸندە دە قايتا-قايتا وسى بٸر وي تٷيدەگٸنە ورالا بەرگەنٸمٸز ەسٸمدە. بٸر ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ ٶزگە جۇرتقا دا يگٸلٸك. قازاق-قىرعىزدىڭ كەيبٸر ناقىلدارىندا سەيكەستٸك بار. مىسالى:
1. «جاماندىن جانىن ساكتاگانچا, جاكشىنىن دانكىن ساكتا» (قىرعىزشا).
«جاماننىڭ جانىن ساقتاعانشا, جاقسىنىڭ داڭقىن ساقتا» (قازاقشا).
2. «باك تا بايعا كونوت» (قىرعىزشا).
«باق تا بايعا قونادى» (قازاقشا).
3. «چٶپكە بەرگيس تاكىر بار, بايگا بەرگيس جاكىر بار» (قىرعىزشا).
«شٶپكە بەرگٸسٸز تاقىر بار, بايعا بەرگٸسٸز باقىر بار» (قازاقشا).
بۇلاي بولۋدىڭ شارتى – دٷنيەتانىمىمىز, كٶزقاراسىمىز, تٷپ نەگٸزٸمٸز بٸر بولعاندىقتان. مۇنى ۇمىتۋ – حايۋاندىق.
1962 جىلى الماتىدان جالعاننىڭ جارتىسىنداي «ماناس» باتىرلىق داستانىنىڭ تٶرت تومدىعى شىققان ەدٸ. سول مۇرانى 1964-1965 جىلداردا زاعيپ اتاما جەنە كٶكٸرەگٸ داڭعىل سۇڭعىلا اۋىل قارييالارىنا سان رەت وقىپ بەرگەنٸم جادىمدا. نەشە مەرتە وقىتسا دا ٷلكەندەردٸڭ مەيٸرٸ قانبايتىن-دى. سونداعى رۋحاني لەززاتقا قارق ەتكەن مىنا بٸر جويقىن «جىر باسى»:
ە...ەي, كٶبٸ ٶتٸرٸك, كٶبٸ شىن,
كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن,
كٶرٸپ كەلگەن كٸسٸ جوق,
كٶپٸرتە ايتساڭ...ٸسٸ جوق.
كەيٸ ٶتٸرٸك, كەيٸ شىن,
جارانداردىڭ كٶڭٸلٸ ٷشٸن,
جانىندا بولعان كٸسٸ جوق,
جالعانى مەنەن ٸسٸ جوق,
قايىنىڭ بەرٸش كەزٸندەي,
ەسكٸلٸكتٸڭ كٶزٸندەي,
اتالاردان قالعان جىر,
ايتپاي قويساق بولا ما?
(ايتپاسا كٶڭٸل تولا ما?)
عۇلامادان ۇققان سٶز,
ىعىلىمعا جۇققان سٶز.
كەرٸلەردەن قالعان سٶز,
حاتتاي جاتتاپ العان سٶز, – دەگەندەي , تاۋ بۇلاعىنداي سىڭعىرلاپ سىلدىرلاۋشى ەدٸ.
اسىلى, قازاق حالقىنىڭ بۇلانايداي بيٸك ويشىل تۇلعاسى, اقىل-وي شامشىراعى – شوقان, ەۋەزوۆ, مارعۇلان «ماناس» ەپوسىنىڭ حاتقا تٷسٸرۋ, جارييالاۋ, زەرتتەۋ باعىتىندا ٸرگەلٸ, كٷردەلٸ, ٸزگٸلٸكتٸ ٸس قالدىرعانىن ايتۋ, تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ رۋحاني يگٸلٸگٸ مەن عىلىمي-شىعارماشىلىق ويلاۋىن بايىتقانىن كٶرسەتۋ – قاسيەتتٸ پارىز.
ەندەشە «ماناس» جىرىنداعى المامبەتتٸڭ:
كٶكٸرەكتە جانىم بٸر,
كٶمەكەيدە تٸلٸم بٸر,
تٶسكەيدە مالىم بٸر, – دەپ كٶكشەگە ايتقان تاريحي سٶزٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن تٷسٸنەيٸك! اقىل مەن ارعا جٷگٸنەيٸك! «التىن ەردٸڭ قاسى, اتا – جۇرتتىڭ باسى» كٶكەتاي حاننىڭ ارمانىن اياقاستى ەتپەيٸك!
جىلقى مٸنەزدٸ قازاقپىز! «جىلقى ٷستٸنەن قۇلاعان كٸسٸگە جالىن تٶسەيدٸ!» دەگەندەي, مەرت, جومارت, اقپەيٸل, دارقان كەشٸرٸمپاز ەل ەكەنٸمٸزدٸ قاپەرگە الىپ, ارعا تەرٸس مٸنگەن, اردى ايالاۋدىڭ ورنىنا قاق شەكەدەن اڭقيتقان اتامباەۆتارعا قۇر رەنجٸمەي, ارعى جەنە بەرگٸ تاريحتى جەنە بولاشاقتى ويلايىق. قوس ەلدٸڭ ەلدٸگٸ مەن ابىرويىن باعامدايىق.
بايسالدى بابالاردان جەتكەن اقىل: «بارىڭدى قادٸرلە, جوعىڭدى قالپىنا كەلتٸر, قاڭعىرلاپ-ساڭعىرلاعان بوس شەلەكتەي بولما, قاسيەت قازىناسىن مولايت!» دەيدٸ. بٸزبەن بايلانىستاعى قىرعىز زييالىلارى دا وسى ويدا ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸز. ولار اتامباەۆشىلدىق ٷشٸن ۇيالاتىنىن جيٸ ايتادى. «وندايلارعا مەن بەرمەڭٸزدەر» دەيدٸ.
نامىستى بابالاردان جەتكەن ار: «ەل مەن ەلدٸ بۇزىق بٸتٸستٸرمەيدٸ, بٸرلٸك بٸتٸستٸرەدٸ» دەيدٸ. تامىرلاس قوس حالىقتىڭ ار تۋرالى اقىل-ناقىلىنىڭ مازمۇنى دا, مەنٸ دە بٸر.
قالاي دەگەندە اقىل مەن ارعا جٷگٸنگەن جۇرت ٶزگەدەن وزىق تۇرادى.
سەرٸك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
