Ótken jyly 29 maýsymda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi (budan ári – ÁRPK) sot júiesin jetildirýge baǵyttalǵan. Atap aitqanda ár túrli jariia-quqyqtyq daýlardy sheshýde taraptardyń teńdigin, qoǵamnyń sotqa degen senimin arttyrý, sot tájiribesiniń birizdiligin qamtamasyz etý maqsatyn kózdeidi. Memleket basshysy Q.Toqaev sot júiesiniń aldyna qoiǵan aýqymdy qoiǵan mindetterdi júzege asyrýda aǵymdaǵy jyl Joǵarǵy Sotynyń bastamasymen «Boljamdy sot tóreligi men ákimshilik ádilet» jyly dep jariialandy. Osy oraida, kodeksten týyndaityn mindetterdi keńinen túsindirý úshin Shyǵys Qazaqstan oblysy mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomikalyq sotynyń sýdiasy Rsaldy Bolatqyzy Kakishevamen suhbattasqan edik.
– Rsaldy Bolatqyzy, Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi sot júiesin jetildirýge baǵyttalǵanynan habardarmyz. Jańa zańnyń ereksheligi nede?
– ÁRPK jariia-quqyqtyq qatynastardan týyndaityn daýlar boiynsha ákimshilik sot isin júrgizýmen qatar, ákimshilik rásimder salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteiidi, memlekettik organdardyń vedomstvoishilik qyzmetin uiymdastyrady. Atalǵan kodeks 1 shildeden qoldanysqa enbek. Jańa ÁRPK-nyń ereksheligi – ákimshilik rásimderge qatysýshylardyń quqyqtaryna kepildikter berilýinde.
Mysaly, ÁRPK-niń 4-babynda ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń ákimshilik isti qaraý, ol boiynsha sheshimdi qabyldaý jáne oryndaý jónindegi, joldanym negizinde nemese óz bastamasy boiynsha jasalatyn qyzmeti, sondai-aq ońailatylǵan ákimshilik rásim tártibimen júzege asyrylatyn qyzmet retinde ákimshilik rásim uǵymy aiqyndalǵan.
– Ákimshilik rásimderdiń mindetteri qandai?
– Ákimshilik rásimderiniń mindetteri mynylar: jeke jáne zańdy tulǵalardyń jariia quqyqtaryn, bostandyqtary men múddelerin tolyq iske asyrý; jariia-quqyqtyq qatynastarda jeke jáne qoǵamdyq múddelerdiń teńgerimine qol jetkizý; tiimdi jáne búkpesiz memlekettik basqarýdy, iaǵni, adamdardyń basqarý sheshimderin qabyldaýǵa qatysýy arqyly qamtamasyz etý jáne jariia-quqyqtyq saladaǵy zańdylyqty nyǵaitý.
– Kodekstiń jańashyldyǵyna toqtalsańyz?
– Ákimshilik rásimderge qatysýshylar úshin jaǵamdy jańashyldyq retinde ÁRPK-de qarastyrylǵan qaǵidattar arasynda mynalardy atap ótý qajet: birinshiden, mólsherlestik qaǵidaty, iaǵni ákimshilik organ, laýazymdy adam ákimshilik qalaýdy júzege asyrý kezinde ákimshilik rásimge qatysýshy men qoǵam múddeleriniń ádil teńgerimin qamtamasyz etedi.
Ekinshden, quqyqtardyń basymdyǵy. Elimizdiń ákimshilik rásimder týraly zańnamasyndaǵy barlyq kúmándar, qaishylyqtar men kómeskilikter ákimshilik rásimge qatysýshynyń paidasyna túsindiriledi.
Úshinshiden, senim quqyǵyn qorǵaý, iaǵni ákimshilik rásimge qatysýshynyń ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń qyzmetine senimi Respýblikasynyń zańdarynda qorǵalady.
Ákimshilik organ, laýazymdy adam nemese sot elimizdiń zańnamasyna sáikes teris dep belgilemeiinshe, ákimshilik akti, ákimshilik áreket (áreketsizdik) zańdy jáne negizdi dep esepteledi.
Ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń kinásinen qabyldanǵan zańsyz ákimshilik akt, sondai-aq ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń kinásinen jasalǵan zańsyz ákimshilik áreket (áreketsizdik) ákimshilik rásimge qatysýshy úshin aýyrtpalyq salatyn saldarǵa alyp kelmeidi. Senim quqyǵy zańsyz áreketter jasaýǵa (áreketsizdik tanytýǵa) negiz bola almaidy.
Tórtinshiden, formaldy talaptardy teris paidalanýǵa tyiym salý, ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń ákimshilik rásimge qatysýshynyń quqyǵyn iske asyrýdan bas tartýyna, shekteýine, toqtatýyna, sondai-aq eldiń zańnamasynda belgilenbegen talaptardy saqtaý maqsatynda mindet júkteýine tyiym salynady.
Besinshiden, anyqtyq prezýmptsiiasy, ákimshilik rásimdi júzege asyrý kezinde ákimshilik rásimge qatysýshy usynǵan materialdar, obektiler, qujattar men málimetter ákimshilik organ, laýazymdy adam teris dep belgilemeiinshe, anyq dep esepteledi.
– Atalǵan kodekste senim quqyǵyn qorǵaý qaǵidatyna úlken máne berilgenin aityp óttińiz. Soǵan toqtalsańyz.
– Elimizdiń zańnamasy úshin buryn belgisiz bolǵan senim quqyǵyn qorǵaý qaǵidatyna erekshe nazar aýdarǵym keledi.
Atalǵan qaǵidattyń mánine keleiin. Eger ákimshilik rásimge qatysýshy onyń múddesin qanaǵattandyratyn jáne kózdegen maqsatyna qol jetkizýge múmkindik beretin qolaily akt alsa, qabyldanǵan sheshim túpkilikti bolyp tabylady jáne bolashaqta ózgertýge jatpaidy dep paiymdaýǵa quqyly. Qatysýshy ákimshilik organ aktini shyǵarý kezinde qatysýshy men memleket múddeleriniń teńgerimin eskerip, zańdarǵa sáikes áreket etti dep esepteýge quqyly.
Ókinishke orai, búgingi tańda bilik ókilettikteri berilgen belgili bir organ qabyldaǵan sheshimi bar tulǵalarda mundai kepildik joq. Óitkeni buryn qabyldanǵan sheshim boiynsha ustanym ózgerip, sol organ sheshimniń kúshin joiý múmkindigi bar. Bul rette, ÁRPK osyndai qaǵidatty bekite otyryp, protseske qatysýshynyń ákimshilik organǵa senim bildirý quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etedi. Atap aitqanda, zańsyz qolaily ákimshilik aktiniń kúshin joiý týraly máseleni sheshý kezinde osy qaǵidat eskeriledi.
Aryz iesi jáne múddeli tulǵa ákimshilik rásimge qatysýshylar bolyp tanylady. Protsedýralyq kepildikter týraly aita kele, ÁRPK joǵaryda atalǵan negizgi qaǵidattardyń qatań saqtalýyn qamtamasyz etetin ákimshilik rásimderdiń naqty reglamentin qarastyrǵanyn atap ótken jón.
– Jalpy, ákimshilik rásimdi kozǵaý úshin qandai qujattar negiz bolyp tabylady?
– ÁRPK-niń 62-babyna sáikes ákimshilik rásimdi kozǵaý úshin mynalar negizder bolyp sanalady: joldanym (ótinish, shaǵym, beineúndeý); ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń bastamasy. Joldanym aýyzsha nysanda, jazbasha ne elektrondyq qujat túrinde berilýi múmkin.
Rásimdi júzege asyrǵanǵa deiin ákimshilik organ ákimshilik rásimge qatysýshyny tyńdaý nemese ákimshilik rásimdi júzege asyrý úshin qajetti ózge de is-sharalardy ótkizý ýaqyty men orny týraly habardar etýge mindetti. Habarlamalardy jiberýdiń nysandary men tártibi ÁRPK aiasynda bekitilgen.
Ákimshilik rásim sheńberinde aryz iesi rásimmen qamtylǵan másele boiynsha quqyqtary men mindetteri túsindirmesin alýǵa, ákimshilik rásim boiynsha sheshim qabyldaý aldynda tyńdalýǵa, laýazymdy adamǵa qarsylyq bildirýlerdi málimdeýge, ákimshilik is materialdarymen tanysýǵa, rásimge qatysý úshin ókilge ókilettikter berýge, qabyldanǵan sheshimge shaǵym jasaýǵa quqyly. Aryz iesiniń ózge de quqyqtary zańnamada kózdelgen.
Ákimshilik rásimderge qatysýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń taǵy bir mańyzdy jáne jańa tásili – tyńdalý quqyǵy. Ony rásimge qatysýǵa shaqyrý arqyly nemese aqparattyq júieler men basqa da bailanys quraldaryn paidalaný arqyly júzege asyrýǵa bolady. Aita ketý kerek, tyńdaý ótkizilmeitin jaǵdailar týraly kodekste naqty bekitilgen.
ÁRPK-niń 76-babynda 15 jumys kúni ishinde ákimshilik rásimdi júzege asyrý merzimderi kózdelingen. Atalǵan merzim ýájdi sheshimimen aqylǵa qonymdy eki aidan aspaityn merzimge uzartylýy múmkin, bul týraly ákimshilik rásimge qatysýshylar tiisti túrde habarlanýy tiis.
Osy másele boiynsha ÁRPK-niń mańyzdy erejesi, eger ákimshilik organ, laýazymdy tulǵa ákimshilik aktini tiisti merzimde qabyldamasa, ákimshilik áreketti jasamasa, onda merzimder aiaqtalǵan kúnnen bastap olar ákimshilik aktini qabyldaýdan, ákimshilik áreketti jasaýdan bas tartty dep sanalady.
Ákimshilik rásimniń qorytyndylary boiynsha: ákimshilik aktini qabyldaý týraly; rásimdi toqtatý týraly sheshim shyǵarylady. ÁRPK-niń 79-babyna sáikes ákimshilik akt zańdy jáne negizdelgen, túsiný úshin anyq bolýǵa, birizdi qoldanýdy qamtamasyz etýge, onyń kúshi qoldanylatyn adamdar qataryn tolyq aiqyndaýǵa tiis. Ákimshilik akt mindetti túrde ákimshilik rásimge qatysýshylarǵa habarlanady.
ÁRPK-niń 83-babynda ákimshilik aktiniń kúshine ený, qoldanysqa engizilý jáne toqtatylý merzimi aiqyndalǵan.
Meniń oiymsha, taǵy bir mańyzdy jáne jaǵymdy jańashyldyq, bul ákimshilik rásimge qatysýshynyń aktimen kelispegen jaǵdaida ony shyǵarǵan organǵa tikelei shaǵym berý quqyǵy bolyp tabylady. Al organ isti óz betinshe jinaqtap, shaǵymdy joǵary turǵan organǵa (laýazymdy adamǵa) qaraýǵa berýge mindetti. Sonymen qatar, tómengi organ joǵary organǵa shaǵymdy jibermesten qolaily aktini qabyldai alady. Mundai tártip búgingi kúni bar, azamattardy áýre-sarsańǵa salý, shekten tys biýrokratiialyq tásilderdi boldyrmaýǵa múmkindik beredi.
ÁRPK-tiń 84-babyna sáikes máni boiynsha durys ákimshilik akti bir ǵana formaldy paiymdaýlar boiynsha zańsyz dep tańylmaidy. Zańsyz ákimshilik aktiniń tolyq nemese ishinara kúshi joiylýy múmkin. Zańsyz ákimshilik aktiniń kúshi joiylǵan jaǵdai ákimshilik aktini zańsyz dep tanýdyń quqyqtyq saldary týraly sheshim qabyldanady. Zańsyz aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik akt mindetti túrde kúshi joiylýǵa jatady.
Ákimshilik rásimdik protsestik kodekstiń qoldanysqa engizilýi, árine, jeke tulǵalardyń basqarýshylyq sheshimder qabyldaýǵa qatysý belsendiliginiń artýynyń jáne ákimshilik ádilet qyzmetinde adamǵa baǵdarlanǵan tásildi qamtamasyz etý boiynsha Memleket basshysy qoiǵan maqsatqa qol jetkizýdiń jáne memlekettik apparattyń azamattarmen jumysyn túbegeili ózgertýdiń kepili bolyp tabylady dep senemiz.
– Áńgimeńizge raqmet!
