ٶتكەن جىلى 29 ماۋسىمدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسٸ (بۇدان ەرٸ – ەرپك) سوت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا ەر تٷرلٸ جارييا-قۇقىقتىق داۋلاردى شەشۋدە تاراپتاردىڭ تەڭدٸگٸن, قوعامنىڭ سوتقا دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋ, سوت تەجٸريبەسٸنٸڭ بٸرٸزدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كٶزدەيدٸ. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ سوت جٷيەسٸنٸڭ الدىنا قويعان اۋقىمدى قويعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋدا اعىمداعى جىل جوعارعى سوتىنىڭ باستاماسىمەن «بولجامدى سوت تٶرەلٸگٸ مەن ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەت» جىلى دەپ جارييالاندى. وسى ورايدا, كودەكستەن تۋىندايتىن مٸندەتتەردٸ كەڭٸنەن تٷسٸندٸرۋ ٷشٸن شىعىس قازاقستان وبلىسى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ سۋدياسى رسالدى بولاتقىزى كاكيشەۆامەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
– رسالدى بولاتقىزى, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك-پروتسەستٸك كودەكسٸ سوت جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعانىنان حاباردارمىز. جاڭا زاڭنىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە?
– ەرپك جارييا-قۇقىقتىق قاتىناستاردان تۋىندايتىن داۋلار بويىنشا ەكٸمشٸلٸك سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋمەن قاتار, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەر سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەييدٸ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆوٸشٸلٸك قىزمەتٸن ۇيىمداستىرادى. اتالعان كودەكس 1 شٸلدەدەن قولدانىسقا ەنبەك. جاڭا ەرپك-نىڭ ەرەكشەلٸگٸ – ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپٸلدٸكتەر بەرٸلۋٸندە.
مىسالى, ەرپك-نٸڭ 4-بابىندا ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ ەكٸمشٸلٸك ٸستٸ قاراۋ, ول بويىنشا شەشٸمدٸ قابىلداۋ جەنە ورىنداۋ جٶنٸندەگٸ, جولدانىم نەگٸزٸندە نەمەسە ٶز باستاماسى بويىنشا جاسالاتىن قىزمەتٸ, سونداي-اق وڭايلاتىلعان ەكٸمشٸلٸك رەسٸم تەرتٸبٸمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن قىزمەت رەتٸندە ەكٸمشٸلٸك رەسٸم ۇعىمى ايقىندالعان.
– ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸڭ مٸندەتتەرٸ قانداي?
– ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەرٸنٸڭ مٸندەتتەرٸ مىنىلار: جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جارييا قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مٷددەلەرٸن تولىق ٸسكە اسىرۋ; جارييا-قۇقىقتىق قاتىناستاردا جەكە جەنە قوعامدىق مٷددەلەردٸڭ تەڭگەرٸمٸنە قول جەتكٸزۋ; تيٸمدٸ جەنە بٷكپەسٸز مەملەكەتتٸك باسقارۋدى, ياعني, ادامداردىڭ باسقارۋ شەشٸمدەرٸن قابىلداۋعا قاتىسۋى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ جەنە جارييا-قۇقىقتىق سالاداعى زاڭدىلىقتى نىعايتۋ.
– كودەكستٸڭ جاڭاشىلدىعىنا توقتالساڭىز?
– ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەرگە قاتىسۋشىلار ٷشٸن جاعامدى جاڭاشىلدىق رەتٸندە ەرپك-دە قاراستىرىلعان قاعيداتتار اراسىندا مىنالاردى اتاپ ٶتۋ قاجەت: بٸرٸنشٸدەن, مٶلشەرلەستٸك قاعيداتى, ياعني ەكٸمشٸلٸك ورگان, لاۋازىمدى ادام ەكٸمشٸلٸك قالاۋدى جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشى مەن قوعام مٷددەلەرٸنٸڭ ەدٸل تەڭگەرٸمٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
ەكٸنشدەن, قۇقىقتاردىڭ باسىمدىعى. ەلٸمٸزدٸڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەر تۋرالى زاڭناماسىنداعى بارلىق كٷمەندار, قايشىلىقتار مەن كٶمەسكٸلٸكتەر ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنىڭ پايداسىنا تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, سەنٸم قۇقىعىن قورعاۋ, ياعني ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ قىزمەتٸنە سەنٸمٸ رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىندا قورعالادى.
ەكٸمشٸلٸك ورگان, لاۋازىمدى ادام نەمەسە سوت ەلٸمٸزدٸڭ زاڭناماسىنا سەيكەس تەرٸس دەپ بەلگٸلەمەيٸنشە, ەكٸمشٸلٸك اكتٸ, ەكٸمشٸلٸك ەرەكەت (ەرەكەتسٸزدٸك) زاڭدى جەنە نەگٸزدٸ دەپ ەسەپتەلەدٸ.
ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ كٸنەسٸنەن قابىلدانعان زاڭسىز ەكٸمشٸلٸك اكت, سونداي-اق ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ كٸنەسٸنەن جاسالعان زاڭسىز ەكٸمشٸلٸك ەرەكەت (ەرەكەتسٸزدٸك) ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشى ٷشٸن اۋىرتپالىق سالاتىن سالدارعا الىپ كەلمەيدٸ. سەنٸم قۇقىعى زاڭسىز ەرەكەتتەر جاساۋعا (ەرەكەتسٸزدٸك تانىتۋعا) نەگٸز بولا المايدى.
تٶرتٸنشٸدەن, فورمالدى تالاپتاردى تەرٸس پايدالانۋعا تىيىم سالۋ, ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنىڭ قۇقىعىن ٸسكە اسىرۋدان باس تارتۋىنا, شەكتەۋٸنە, توقتاتۋىنا, سونداي-اق ەلدٸڭ زاڭناماسىندا بەلگٸلەنبەگەن تالاپتاردى ساقتاۋ ماقساتىندا مٸندەت جٷكتەۋٸنە تىيىم سالىنادى.
بەسٸنشٸدەن, انىقتىق پرەزۋمپتسيياسى, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشى ۇسىنعان ماتەريالدار, وبەكتٸلەر, قۇجاتتار مەن مەلٸمەتتەر ەكٸمشٸلٸك ورگان, لاۋازىمدى ادام تەرٸس دەپ بەلگٸلەمەيٸنشە, انىق دەپ ەسەپتەلەدٸ.
– اتالعان كودەكستە سەنٸم قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتىنا ٷلكەن مەنە بەرٸلگەنٸن ايتىپ ٶتتٸڭٸز. سوعان توقتالساڭىز.
– ەلٸمٸزدٸڭ زاڭناماسى ٷشٸن بۇرىن بەلگٸسٸز بولعان سەنٸم قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتىنا ەرەكشە نازار اۋدارعىم كەلەدٸ.
اتالعان قاعيداتتىڭ مەنٸنە كەلەيٸن. ەگەر ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشى ونىڭ مٷددەسٸن قاناعاتتاندىراتىن جەنە كٶزدەگەن ماقساتىنا قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قولايلى اكت السا, قابىلدانعان شەشٸم تٷپكٸلٸكتٸ بولىپ تابىلادى جەنە بولاشاقتا ٶزگەرتۋگە جاتپايدى دەپ پايىمداۋعا قۇقىلى. قاتىسۋشى ەكٸمشٸلٸك ورگان اكتٸنٸ شىعارۋ كەزٸندە قاتىسۋشى مەن مەملەكەت مٷددەلەرٸنٸڭ تەڭگەرٸمٸن ەسكەرٸپ, زاڭدارعا سەيكەس ەرەكەت ەتتٸ دەپ ەسەپتەۋگە قۇقىلى.
ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ تاڭدا بيلٸك ٶكٸلەتتٸكتەرٸ بەرٸلگەن بەلگٸلٸ بٸر ورگان قابىلداعان شەشٸمٸ بار تۇلعالاردا مۇنداي كەپٸلدٸك جوق. ٶيتكەنٸ بۇرىن قابىلدانعان شەشٸم بويىنشا ۇستانىم ٶزگەرٸپ, سول ورگان شەشٸمنٸڭ كٷشٸن جويۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. بۇل رەتتە, ەرپك وسىنداي قاعيداتتى بەكٸتە وتىرىپ, پروتسەسكە قاتىسۋشىنىڭ ەكٸمشٸلٸك ورگانعا سەنٸم بٸلدٸرۋ قۇقىعىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, زاڭسىز قولايلى ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ كٷشٸن جويۋ تۋرالى مەسەلەنٸ شەشۋ كەزٸندە وسى قاعيدات ەسكەرٸلەدٸ.
ارىز يەسٸ جەنە مٷددەلٸ تۇلعا ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىلار بولىپ تانىلادى. پروتسەدۋرالىق كەپٸلدٸكتەر تۋرالى ايتا كەلە, ەرپك جوعارىدا اتالعان نەگٸزگٸ قاعيداتتاردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸڭ ناقتى رەگلامەنتٸن قاراستىرعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
– جالپى, ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸ كوزعاۋ ٷشٸن قانداي قۇجاتتار نەگٸز بولىپ تابىلادى?
– ەرپك-نٸڭ 62-بابىنا سەيكەس ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸ كوزعاۋ ٷشٸن مىنالار نەگٸزدەر بولىپ سانالادى: جولدانىم (ٶتٸنٸش, شاعىم, بەينەٷندەۋ); ەكٸمشٸلٸك ورگاننىڭ, لاۋازىمدى ادامنىڭ باستاماسى. جولدانىم اۋىزشا نىساندا, جازباشا نە ەلەكتروندىق قۇجات تٷرٸندە بەرٸلۋٸ مٷمكٸن.
رەسٸمدٸ جٷزەگە اسىرعانعا دەيٸن ەكٸمشٸلٸك ورگان ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنى تىڭداۋ نەمەسە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ٶزگە دە ٸس-شارالاردى ٶتكٸزۋ ۋاقىتى مەن ورنى تۋرالى حاباردار ەتۋگە مٸندەتتٸ. حابارلامالاردى جٸبەرۋدٸڭ نىساندارى مەن تەرتٸبٸ ەرپك اياسىندا بەكٸتٸلگەن.
ەكٸمشٸلٸك رەسٸم شەڭبەرٸندە ارىز يەسٸ رەسٸممەن قامتىلعان مەسەلە بويىنشا قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ تٷسٸندٸرمەسٸن الۋعا, ەكٸمشٸلٸك رەسٸم بويىنشا شەشٸم قابىلداۋ الدىندا تىڭدالۋعا, لاۋازىمدى ادامعا قارسىلىق بٸلدٸرۋلەردٸ مەلٸمدەۋگە, ەكٸمشٸلٸك ٸس ماتەريالدارىمەن تانىسۋعا, رەسٸمگە قاتىسۋ ٷشٸن ٶكٸلگە ٶكٸلەتتٸكتەر بەرۋگە, قابىلدانعان شەشٸمگە شاعىم جاساۋعا قۇقىلى. ارىز يەسٸنٸڭ ٶزگە دە قۇقىقتارى زاڭنامادا كٶزدەلگەن.
ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى جەنە جاڭا تەسٸلٸ – تىڭدالۋ قۇقىعى. ونى رەسٸمگە قاتىسۋعا شاقىرۋ ارقىلى نەمەسە اقپاراتتىق جٷيەلەر مەن باسقا دا بايلانىس قۇرالدارىن پايدالانۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, تىڭداۋ ٶتكٸزٸلمەيتٸن جاعدايلار تۋرالى كودەكستە ناقتى بەكٸتٸلگەن.
ەرپك-نٸڭ 76-بابىندا 15 جۇمىس كٷنٸ ٸشٸندە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ مەرزٸمدەرٸ كٶزدەلٸنگەن. اتالعان مەرزٸم ۋەجدٸ شەشٸمٸمەن اقىلعا قونىمدى ەكٸ ايدان اسپايتىن مەرزٸمگە ۇزارتىلۋى مٷمكٸن, بۇل تۋرالى ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىلار تيٸستٸ تٷردە حابارلانۋى تيٸس.
وسى مەسەلە بويىنشا ەرپك-نٸڭ ماڭىزدى ەرەجەسٸ, ەگەر ەكٸمشٸلٸك ورگان, لاۋازىمدى تۇلعا ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ تيٸستٸ مەرزٸمدە قابىلداماسا, ەكٸمشٸلٸك ەرەكەتتٸ جاساماسا, وندا مەرزٸمدەر اياقتالعان كٷننەن باستاپ ولار ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ قابىلداۋدان, ەكٸمشٸلٸك ەرەكەتتٸ جاساۋدان باس تارتتى دەپ سانالادى.
ەكٸمشٸلٸك رەسٸمنٸڭ قورىتىندىلارى بويىنشا: ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ قابىلداۋ تۋرالى; رەسٸمدٸ توقتاتۋ تۋرالى شەشٸم شىعارىلادى. ەرپك-نٸڭ 79-بابىنا سەيكەس ەكٸمشٸلٸك اكت زاڭدى جەنە نەگٸزدەلگەن, تٷسٸنۋ ٷشٸن انىق بولۋعا, بٸرٸزدٸ قولدانۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ كٷشٸ قولدانىلاتىن ادامدار قاتارىن تولىق ايقىنداۋعا تيٸس. ەكٸمشٸلٸك اكت مٸندەتتٸ تٷردە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىلارعا حابارلانادى.
ەرپك-نٸڭ 83-بابىندا ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ كٷشٸنە ەنۋ, قولدانىسقا ەنگٸزٸلۋ جەنە توقتاتىلۋ مەرزٸمٸ ايقىندالعان.
مەنٸڭ ويىمشا, تاعى بٸر ماڭىزدى جەنە جاعىمدى جاڭاشىلدىق, بۇل ەكٸمشٸلٸك رەسٸمگە قاتىسۋشىنىڭ اكتٸمەن كەلٸسپەگەن جاعدايدا ونى شىعارعان ورگانعا تٸكەلەي شاعىم بەرۋ قۇقىعى بولىپ تابىلادى. ال ورگان ٸستٸ ٶز بەتٸنشە جيناقتاپ, شاعىمدى جوعارى تۇرعان ورگانعا (لاۋازىمدى ادامعا) قاراۋعا بەرۋگە مٸندەتتٸ. سونىمەن قاتار, تٶمەنگٸ ورگان جوعارى ورگانعا شاعىمدى جٸبەرمەستەن قولايلى اكتٸنٸ قابىلداي الادى. مۇنداي تەرتٸپ بٷگٸنگٸ كٷنٸ بار, ازاماتتاردى ەۋرە-سارساڭعا سالۋ, شەكتەن تىس بيۋروكراتييالىق تەسٸلدەردٸ بولدىرماۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەرپك-تٸڭ 84-بابىنا سەيكەس مەنٸ بويىنشا دۇرىس ەكٸمشٸلٸك اكتٸ بٸر عانا فورمالدى پايىمداۋلار بويىنشا زاڭسىز دەپ تاڭىلمايدى. زاڭسىز ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ تولىق نەمەسە ٸشٸنارا كٷشٸ جويىلۋى مٷمكٸن. زاڭسىز ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸڭ كٷشٸ جويىلعان جاعداي ەكٸمشٸلٸك اكتٸنٸ زاڭسىز دەپ تانۋدىڭ قۇقىقتىق سالدارى تۋرالى شەشٸم قابىلدانادى. زاڭسىز اۋىرتپالىق تٷسٸرەتٸن ەكٸمشٸلٸك اكت مٸندەتتٸ تٷردە كٷشٸ جويىلۋعا جاتادى.
ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدٸك پروتسەستٸك كودەكستٸڭ قولدانىسقا ەنگٸزٸلۋٸ, ەرينە, جەكە تۇلعالاردىڭ باسقارۋشىلىق شەشٸمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنىڭ جەنە ەكٸمشٸلٸك ەدٸلەت قىزمەتٸندە ادامعا باعدارلانعان تەسٸلدٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قويعان ماقساتقا قول جەتكٸزۋدٸڭ جەنە مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ازاماتتارمەن جۇمىسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋدٸڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى دەپ سەنەمٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
