Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń usynysy boiynsha Úkimettiń arnaiy qaýlysy shyǵyp, 10 tamyz – hakimniń týǵan kúni «Abai kúni» bolyp belgilendi.
Sonymen, Abaidyń týǵanyna 175 jyl tolyp otyr. Eger álemdi indet jailamaǵanda, osy kúnderi Jidebai men Qasqabulaqta ulan-asyr toi bolyp jatar edi. Alaida pandemiiaǵa qaramastan, Abai murasyn túgendeý, elge jetkizý, álemdik arenada nasihattaý jumysy toqtaǵan joq. Biz búgin teatr álemindegi Abai obrazyna qysqasha zer salyp kórgendi jón kórdik. «Akterdiń bári Gamletti somdaǵysy keledi» degen qanatty sózdi qazaq teatr maitalmandaryna qarata aitsaq, bizdiń akterlerdiń «Abai» bolǵysy kelmeitini kemde-kem. Sahnadan Abaisha til qatý, álemge Abai kózimen qaraý qanshalyqty mártebe bolsa, sonshalyqty jaýapkershilikti de talap etse kerek.
«Abaiǵa» 80 jyl
Biyl qazirgi M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademiialyq drama teatrynda «Abai» spektakliniń sahnalanǵanyna 80 jyl tolyp otyr. 1940 jyldyń 30 qazanynda qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibi rejisser – Asqar Toqpanov «Abai» qoiylymyn qoiyp, Abaidy alǵash sahnaǵa shyǵarǵan bolatyn. Qazaq Respýblikasynyń qurylǵanyna 20 jyl tolýyna orai sahnalanǵan qoiylym – qazaq teatry tarihyndaǵy Abai obrazynyń tuńǵysh ret kórermen nazaryna usynylýy edi. Sol kezde Abai beinesin dańqty akter Qalibek Qýanyshbaev somdap, jurt yqylasyna bólengen eken. Q.Qýanyshbaevtyń salǵan joly keiin elge belgili kóptegen akterlerge úlgi boldy. Bul týraly belgili teatrtanýshy-ǵalym, oqytýshy Baǵybek Qundaqbaev: «Abai rólin oinaǵan akterler tobynyń shyǵýy – Q.Qýanyshbaev salǵan dara joldyń zańdy jalǵasy. Basy óziniń úzeńgiles dosy Qapan Badyrovtan bastap, keshegi marqum Ydyrys Noǵaibaev, búgingi kishisi men úlkeni aralas – Amangeldi Ysmaiylov, Múlik Súrtibaev, Tóleýbek Aralbaev, Ánýar Boranbaev, Áshiráli Kenjeevter jasaǵan Abai beinesinde árqaisysynyń qabilet-darynyna qarai qosqan úlesi bar…» – degen bolatyn. Iá, ol qoiylymnyń bizge tek ańyzy ǵana jetkeni bolmasa, tushymdy aqparat neken-saiaq. Tipti, «Abai» qoiylymdarynyń bertindegileriniń bolmasa, kóbiniń videojazbalary da joq. Qalibek Qýanyshbaevtyń ómiri týraly estelikterde zamandastary onyń Abai obrazyn epikalyq tynyspen ashqanyn tamsana jazady. Teatrtanýshy Áshirbek Syǵaidyń: «Odan úirener, ónege-úlgi alar, zerttep biler ǵibratty tustar mol. Sondyqtan da bolashaqta ashylar Qalibek – Qallekei mektebiniń syr-sipaty osynaý uly súrleý áleminiń tylsym qupiiasyna úńilý, ashý bolsa kerek. Qallekei sulý somdaǵan Abai beinesiniń bir ózi nege turady! Al «Qallekkeidiń» sahnadaǵy ǵajap sóz saptaý máneri qazaq kórermeniniń qulaq quryshyn qandyrar edi-aý…» – dep aǵynan jarylǵanyn bilemiz.
Osy 80 jyl ishinde Áýezov teatrynda Abai haqynda onǵa jýyq qoiylym kórermenge usynyldy.
Áýezov: «Abai - seniń róliń emes»
«Abaidy» Áýezov teatrynda ekinshi ret jańǵyrtqan aty ańyzǵa ainalǵan tulǵa Sháken Aimanov edi. Bul qoiylymnyń repetitsiiasy uzaqqa sozylǵanyn Qapan Badyrovtyń maqalasynan bilýge bolady. Daiyndyq barysyn Áýezovtiń ózi kelip tamashalap, Aimanovtyń jumysyn qatty synǵa alyp, pesany qaita óńdep, qoiylym kórinisterin qysqartýǵa da ózi aralasqan. Áýezov ne dedi deisiz ǵoi. «Abai» romanynyń eki tomdyǵynan rejisserler qurastyrǵan pesany múldem jaratpai, Abai rólinde oinaǵan Aimanovty qoiylymnan alyp tastaidy.
«Eki tomdyq mol materialdan bir pesa qurastyra almaǵansyzdar, uzyn syryqtan bir qazyq shyǵara almaǵan baltashyǵa uqsaisyzdar.
Birinshi aktide Abaidyń jas shaǵyn Atakeldi Ysmaiylov tym jaqsy oinap shyqty. Al ekinshi aktiden bastap Abaidy, Sháken – sen oinadyń. Osy isińdi ózińe laiyq kórdiń be? Boiyń up-uzyn, aqsary, aryqsyń, betiń mynaý ájim basqan, solbyrap sahnaǵa shyqtyń. Ysmaiylovqa tipti jaqyn kelmeisiń. Qaradan qaita túlep, aqshyl Abai boldy dep kimdi ilandyrmaqsyń? Basqa kemistigińdi qoia turalyq, Abaidy oinaityn bolǵan soń, Ysmaiylovtyń ornyna ózińe uqsastaý taldyrmash, juqalaý aqquba balany nege daiyndamadyń, qai túrde kórinsem de zritel qabyldai beredi deimisiń? Bul bolmaidy, Abai seniń róliń emes, tasta», – degen Áýezov Aimanovtyń ornyna Qapan Badyrovty laiyq kórgen ári rejisserler daiyndaǵan 28 kórinisti qysqartyp, keibirin bir-birine qosyp, 13-ke deiin túsirgen, qoiylym qashan daiyn bolǵansha ózi teatrdan shyqpapty. Teatrtanýshylar Abai týraly qoiylymdardyń ishinde osy nusqanyń qazaq teatr óneriniń damýyna erekshe yqpal etkenin aitady. Óitkeni osy qoiylym Memlekettik syilyqqa ie bolǵan.
Qapan Badyrov óziniń Abai obrazy arqyly elge tanylǵanyn aita kelip, dańq pen mártebeni Abai arqyly alýdyń zor jaýapkershiligi bolǵanyn jasyrmaidy. Qalibek Qýanyshbaevtan keiin ózine buiyrǵan biregei róldiń arqasynda eldiń ystyq kóńilin jaýlaǵan akter ómiriniń sońyna deiin qalamyn qolynan tastamai, «Badyrovty óner biigine shyǵarǵan» ǵulama aldyndaǵy paryzyn aq-adal atqaryp ótken sanaýly tulǵanyń birine ainaldy.
Mámbetovtyń Abaiy
Qazaq teatr óneri dese, esim-soiy daralanyp estiletin tulǵanyń biri – KSRO Memlekettik syilyǵynyń iegeri, Halyq artisi, «Halyq haharmany», qazaq teatrynyń estetikalyq-tanymdyq turǵydan damýyna ólsheýsiz úles qosqan rejisser Ázirbaijan Mámbetov. 1962 jyly «Abaidy» úshinshi márte sahnalaǵan osy Ázekeń. Abai obrazy bul joly teatr óneriniń sańlaqtary Ydyrys Noǵaibaev pen Múlik Súrtibaevtyń oinaýynda halyqqa jetti. Qýanyshbaev, Badyrovtardan keiin Abai álemin teatr súier qaýymǵa jańa deńgeide usynǵan Noǵaibaev pen Súrtibaevtyń rólin sol kezdegi mádeni-rýhani orta óte joǵary baǵalap, «Qazaq teatrynyń da ózge el teatrlarynan esh kem emes» ekenine toqtalyp, qazaq akterleriniń jańa tolqynynyń qýatyna tánti bolysty. Bul kezeń soǵystan keiingi «jylymyq» dáýiriniń bastalǵan shaǵy edi. Qazaq rýhaniiatynyń ár salasyna máiekti býyn aralasyp, ádebiet, kino, teatr, sýret óneri salasynda leg-legimen kelgen talanttar shoǵyry jasampazdyqtyń jańa belesine kóterilgen tus. «Eń aldymen, – deidi ónertanýshy, dramatýrg, Áýezov teatrynyń direktory Erkin Jýasbek «Mámbetov mektebi» atty maqalasynda, – Á.Mámbetov rejissýrasy – ultymyzdyń óner bailyǵy. Sahnalyq qoiylym tabysty bolýmen qatar, sátsiz bolýǵa da quqyly. Biraq qai spektakl bolmasyn óner týyndysy retinde qyzyqsyz bolýyna jol joq. Bul qaǵida – Ázekeńniń spektaklderi arqyly taraǵan uǵym».
«Mámbetov – qazaqtyń kásibi teatrynyń qalyptasýyna zor úles qosty» degen baǵaǵa eshkim shúbá keltirmeidi. «Mámbetovtyń Abaiy – tutas qazaq dalasyn kóz aldyńyzǵa ákeletin panoramasy alýan nurly, oily Abai», – degen tujyrymnyń tekten-tek shyqpaǵanyn Mámbetov qaitalai sahnalaǵan «Abaidan» anyq baiqaimyz.
2000 jyldardyń basynda Ázirbaijan Mámbetov sol kezdegi el Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń qolynan «Halyq haharmany» ataǵyn alǵanda «qandai armanyńyz bar?» degen Prezident suraǵyna «Abaidy» qaitalap qoiǵym keledi», – depti. 2002 jyly rejisser Abaiǵa qaita oraldy. Bul joly ol qoiylymnyń jańa nusqasyn Bolat Ábdilmanovqa arnap qoiǵan. Akter Ábdilmanov muny «maǵan Táńirdiń bergen syiy» dep qabyldaǵanyn aitady.
Bolat ÁBDILMANOV, akter:
– Men Abai arqyly ózimdi tanydym. Oǵan deiin Músirepov teatrynda qoiylǵan rejisser Raiymbek Seiitmetovtyń «Qalyń elim, qazaǵymda…» aǵa Abaidyń rólin somdaǵan edim. Ol kezde Abaidyń tereńine boiladym dei almaimyn. Al Mámbetov qoiǵan Abai meni kókke kóterdi. Qanshama kinoǵa tústim, teatrda qanshama keiipkerdi somdadym, biraq barlyq el meni Abaidy oinaǵan akter dep tanidy. Men Abaidy oqyǵan saiyn tereńine batamyn. Qarasózderin túgel jatqa bilsem de, qaitalap oqymasam, áldebir kieli dúnieni umytqandai, janym jai tappaidy.
Akter dál osy qoiylymnan keiin óziniń kórermenniń de, teatr mamandarynyń da kózine túskenin jii eske alady. Baspasózde Áshirbek Syǵai, Dýlat Isabekov, Aqseleý Seidimbek, Nurlan Orazalin qatarly qalamgerler arnaiy toqtalyp, Abai beinesin somdaǵan akter men shyǵarmashyl ujymnyń izdenisine tolymdy baǵa berip, baspasózde kóptegen maqalalar jazylǵan-dy.
Obaevtyń Abaiy
QR Halyq artisi Esmuhan Obaev 2010 jyly «Abai» tragediiasyn qaita sahnalady. Basty róldi – Áýezov teatrynyń akterleri Erlan Bilál men Azamat Satybaldy somdady. Bul qoiylym teatrtanýshylar men baspasózde kóptegen maqalaǵa arqaý bolǵany kúni keshe. Obaevtyń Abaiy – filosof, oishyl Abai. Mundaǵy sahnalyq aýranyń ózi kóshpendiler dúnietanymynyń tereńin, sán-saltanatyn kóz aldyńyzǵa ákeledi. Shymyldyq ashylǵanda-aq kórermen Abai dáýirine engendei kúi keshedi. Al Abai obrazy – muńyn janaryna, oiyn ár sózine sińirgen dala danyshpanynyń qoǵamdyq ortadaǵy kúiinishi men súiinishi arqyly arydan syr shertedi. Esmuqan Obaev qoiǵan «Abai» teatr repertýarynan áli túsken joq.
Belgili akter, QR Eńbek sińirgen qairatkeri Erlan Bilál osy róldi oidaǵydai somdaý úshin rejisserdiń aqyl-keńesinen bólek, Abaidyń shyǵarmalaryn jáne aqyn týraly zertteýlerdi indete oqyp, Abai filosofiiasyn, ómir jolyn uzaq ýaqyt zerttegenin aitady. Akter «búgingi qoǵam Abaidy tolyq túsine alǵan joq. Aqyn aitqan «bes dushpan» áli sońymyzdan qalar emes» degen oida.
Erlan BILÁL, akter:
– Bizde Abaidy zertteý, Abaidy taný, Abaidy izdeý bir sát toqtaǵan emes. Kinoda, ádebiette, teatrda, basqa da óner salasynda Abaidyń bolmys-bitimin aishyqtaityn qanshama dúnie jasaldy. Dese de, Abaiǵa jaqyndaýdyń ornyna, Abaidan alystap bara jatqandaimyz. Abai halyq júregine jetken joq, óitkeni, formalizm basym. Abaidy dáripteý arqyly ózimizdi kórsetkimiz keledi. Abaidyń «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń – istiń bári bos», – degen sózi Parlament qabyrǵasynda jazýly tur. «Sony bizdiń shendiler oqi ma, oqysa zerdesine toqyp, bir sát oilana ma eken» degen saýal kókeiimnen ketpeidi. Abai bolyp sahnaǵa shyqqanda uly hakimniń muń-zary júregime jinalǵandai ózge kúidi bastan ótkeremin. Abaidy halyqtyń júregine boilatý úshin formalizmnen qashyp, ózge formatta izdený kerek. «Abaidy» kórgen kórermenniń bir sát bolsa da, «Men kimmin?» degen suraqqa jaýap izdeitini aqiqat. Kez kelgen salada Abaidy halyqqa jetkizýdiń zamanaýi tásilderin izdesek, ony jai ataq-abyroi úshin emes, ózimizge kerekti imani shuǵyla alýǵa tyryssaq, sonda ǵana Abai ańsaǵan kúnge tezirek jeter edik…
«Abaiǵa eksperiment jasaýǵa bolmaidy»
Qazir Áýezov teatrynda Abaiǵa qatysty eki birdei qoiylymǵa daiyndyq jumystary júrip jatyr. Indet toqtap, el baiashat ómirine qaita oralsa, teatr kórermenderi «Qara» jáne «Abaidyń uly jumbaǵy» atty qos birdei qoiylymmen qaýyshady. «Abaidyń uly jumbaǵyn» dramatýrg Mádina Omarova men akter Bolat Ábdilmanov birigip jazǵan. Ábdilmanovtyń aitýynsha, bul qoiylymnyń repetitsiiasy negizinen ázir. «Abaimen aýyryp, Abaimen jazylatyn» akter kóp rejisserdiń Abaiǵa eksperiment jasaýǵa qushtar ekenine nalidy. Qazir «Qazaqstan» Ulttyq arnasynyń tapsyrysy boiynsha rejisser Murat Bidosov Abai týraly 6 bólimdi serial túsirip jatyr. Basty róldi akter B.Ábdilmanov somdaidy.
Bolat ÁBDILMANOV, akter:
– Ádette, rejisserler: «Men Abaidyń oiyn jetkizsem boldy, onyń túr-tulǵasy mańyzdy emes. Abaiǵa eksperiment jasaǵym keledi» deidi. Ainalaiyn-aý, Abaidyń oiyn kitaptan oqyp-aq bilýge bolady. Teatr – obraz. Abaidyń obrazy mańyzdy. «Abaidyń uly jumbaǵynda» men Abai obrazyn somdaimyn. Jasym alpystan asty. Buryn da Abaidy oinaǵan aktermin. Eshqandai grimsiz, jasandylyqsyz sahnaǵa shyǵamyn. Kórermen shyn Abaidyń beinesine uqsas tulǵany kórsin dep otyrmyz. Bul – qoiylymnyń bir ǵana ereksheligi.
Mádeniet ministri Raiymqulovaǵa usynys
Biz Abai týraly Áýezov teatrynda qoiylǵan barlyq qoiylymdarǵa toqtalmadyq. Ishindegi súbeli, soqtalylaryn ǵana sholyp óttik. Qýanyshbaev, Badyrov, Súrtibaev, Noǵaibaev, Ismaiylov, Joltaev, Boranbaev, Kenjeev, Meiramov, Merekenov, Ábdilmanov, Tolǵanbai, Aqmolda, Bilál, Satybaldylar somdaǵan Abaidy qazaq kórermeni ózinshe tanyp, ózinshe oi júgirtti. «Abai – uly muhit. Men onyń betin ǵana qalqyp aldym» dep Áýezov aitqandai, teatrdaǵy Abai obrazy da bir maqalanyń kólemine siiar júk emes. Áýezov teatrynan bólek, elimizdegi ózge teatrlarda da «Abai» pesasy sahnalandy. «Qalyń elim, qazaǵym…» (rejisseri R.Seiitmetov), «Atymdy adam qoiǵan soń…» (rejisseri R.Ulyqbek), taǵy basqa ondaǵan qoiylymdar qoiyldy. Abai atyndaǵy Qazaq memlekettik Opera jáne balet teatrynda «Abai» operasy (rejisseri – A.Jubanov, L.Hamidi) teatr repertýarynan túsken emes. Mádeniet jáne sport ministrligi Abaidyń 175 jyldyq mereitoiy aiasynda osy qoiylymdardy hronologiialyq tártippen zerttep, kórkem sýretti kitap etip shyǵarsa, videonusqalary barlaryn jinaqtap, arnaiy arnaiy zertteý jumysyn qolǵa alsa degen niet bar. Bul kishigirim sharýa emes. QR Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulova hanym qoldaý kórsetse, abaitaný men ónertaný salasynyń bir ketigi bútindeler edi.
________________________________________________________________________________
ABAITANÝ ǴYLYMY – TEK ABAIDY TANÝ EMES
Abaitaný – irgeli ǵylym. Ǵasyrǵa jýyq tarihy bar Abaitaný ǵylymy jai ǵana aqyn ómiri, shyǵarmashylyǵy, filosofiialyq oi-tujyrymy turǵysynan ǵana emes, Abai fenomeniniń zamana kóshinde adam sanasyna jasar yqpalynyń ár qyrynan mazmundy jańa taqyryptar, sony izdenister órbitip, túrli mazmundy qamtyp keledi.
Abai tulǵasy men ómiri, shyǵarmashylyǵy tek ádebietshiler men filosoftardyń, áleýmettanýshylar men saiasattanýshylardyń, mádeniettanýshylardyń, jalpy gýmanitarlyq ǵylym mamandarynyń zertteý nysanyna ainaldy desek, qateleser edik. Abai oiynyń jahuty ónerdiń barlyq salasyna óz áserin tigizbei qoiǵan joq. Jumbaqqa toly kemeńger tolǵamynyń tereńine boilaýdy maqsat tutqan, sol arqyly óz ónerlerin biikke kóterýge talpynǵan, aqynmen oi talastyryp, pikir almasýdy kózdegen sýretshiler, arhitektorlar, kompozitorlar, músinshiler, kino jáne teatr rejisserlary qanshama?! Eger sonyń bárin ret-retimen zerttep, ár óner salasy boiynsha tujyrymdamalyq kontseptsiia jasasaq, abaitaný ǵylymynyń bizge beimaǵlum syrlary ashyla túseri daýsyz. Óitkeni Abaitaný – tek Abaidy tanýmen shektelmeidi. Ol tutas júieni, qoǵamdyq protsesterdegi ulttyq sana-sezimniń damý potentsialyn, Abai alǵa qoiǵan tulǵalyq kemeldený tujyrymynyń jeke adamdar sanasyna shashqan sáýlesin, «óz Abaiyn» pir tutqan ónerdiń ár salasyndaǵy mamandardyń estetikalyq talǵam-tarazysyn da anyqtaýǵa múmkindik beredi. Bul – abaitaný ǵylymynyń túgesilmes ken ekeniniń kórinisi. Degenmen abaitaný ǵylymynyń osyndai san-salany qamtitynyna qaramastan, onyń ult mádenieti men rýhaniiatyna qosqan úlesin baǵamdap, keibir olqy tustaryn saralap, bir júiege túsirý isiniń kenje qalyp otyrǵany da jasyryn emes. «Abaitaný» ortalyqtary Abai shyǵarmashylyǵynyń negizinde barlyq óner túrleri boiynsha jasalǵan jumystardy jiti zerttep, bastaý kózderi men negizgi arnany qalyptastyrǵan tulǵalardy anyqtap, osyǵan deiingi júlgesin qaǵazǵa túsirse, bir kem dúniemiz tolyǵa túser edi. Bul birer adamnyń qolynan keler is emes. Buǵan tutas qurylymnyń, memlekettik institýttardyń ortaq baǵdarlamasy kerek. Aitalyq, qazaq jáne álem sýretshileri Abai portretiniń san alýan nusqasyn jasady. Sondai-aq aqyn shyǵarmalarynyń júlgesimen san alýan maǵynadaǵy kórkem sýret saldy. Tutas galereialar. Abai tulǵasyna sýretshilerdiń qyzyǵýy, shyǵarmalaryn taqyryp etip, sýretter salýy qai kezeńnen bastaldy, ony kim bastady, qazirgi jas sýretshiler hakim shyǵarmalaryn qalai túsinip, qandai baǵytta izdenip júr? Bul suraqtardyń bárine baiypty barlaý jasaý qajet-aq. Bizdegi «Abaitaný» ortalyqtary aqynnyń óleńderi men qarasózderiniń tekstologiialyq birizdiligin tolyq júiege túsirip bolmaǵanyn eskersek, aqyndy zertteý jumysynda áli de kóptegen olqylyq bar deýge bolady.
Toqtaráli TAŃJARYQ,
