قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى قاۋلىسى شىعىپ, 10 تامىز – حاكٸمنٸڭ تۋعان كٷنٸ «اباي كٷنٸ» بولىپ بەلگٸلەندٸ.
سونىمەن, ابايدىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىر. ەگەر ەلەمدٸ ٸندەت جايلاماعاندا, وسى كٷندەرٸ جيدەباي مەن قاسقابۇلاقتا ۇلان-اسىر توي بولىپ جاتار ەدٸ. الايدا پاندەميياعا قاراماستان, اباي مۇراسىن تٷگەندەۋ, ەلگە جەتكٸزۋ, ەلەمدٸك ارەنادا ناسيحاتتاۋ جۇمىسى توقتاعان جوق. بٸز بٷگٸن تەاتر ەلەمٸندەگٸ اباي وبرازىنا قىسقاشا زەر سالىپ كٶرگەندٸ جٶن كٶردٸك. «اكتەردٸڭ بەرٸ گاملەتتٸ سومداعىسى كەلەدٸ» دەگەن قاناتتى سٶزدٸ قازاق تەاتر مايتالماندارىنا قاراتا ايتساق, بٸزدٸڭ اكتەرلەردٸڭ «اباي» بولعىسى كەلمەيتٸنٸ كەمدە-كەم. ساحنادان ابايشا تٸل قاتۋ, ەلەمگە اباي كٶزٸمەن قاراۋ قانشالىقتى مەرتەبە بولسا, سونشالىقتى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ دە تالاپ ەتسە كەرەك.
«ابايعا» 80 جىل
بيىل قازٸرگٸ م.ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترىندا «اباي» سپەكتاكلٸنٸڭ ساحنالانعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. 1940 جىلدىڭ 30 قازانىندا قازاقتان شىققان تۇڭعىش كەسٸبي رەجيسسەر – اسقار توقپانوۆ «اباي» قويىلىمىن قويىپ, ابايدى العاش ساحناعا شىعارعان بولاتىن. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا وراي ساحنالانعان قويىلىم – قازاق تەاترى تاريحىنداعى اباي وبرازىنىڭ تۇڭعىش رەت كٶرەرمەن نازارىنا ۇسىنىلۋى ەدٸ. سول كەزدە اباي بەينەسٸن داڭقتى اكتەر قاليبەك قۋانىشباەۆ سومداپ, جۇرت ىقىلاسىنا بٶلەنگەن ەكەن. ق.قۋانىشباەۆتىڭ سالعان جولى كەيٸن ەلگە بەلگٸلٸ كٶپتەگەن اكتەرلەرگە ٷلگٸ بولدى. بۇل تۋرالى بەلگٸلٸ تەاترتانۋشى-عالىم, وقىتۋشى باعىبەك قۇنداقباەۆ: «اباي رٶلٸن ويناعان اكتەرلەر توبىنىڭ شىعۋى – ق.قۋانىشباەۆ سالعان دارا جولدىڭ زاڭدى جالعاسى. باسى ٶزٸنٸڭ ٷزەڭگٸلەس دوسى قاپان بادىروۆتان باستاپ, كەشەگٸ مارقۇم ىدىرىس نوعايباەۆ, بٷگٸنگٸ كٸشٸسٸ مەن ٷلكەنٸ ارالاس – امانگەلدٸ ىسمايىلوۆ, مٷلٸك سٷرتٸباەۆ, تٶلەۋبەك ارالباەۆ, ەنۋار بورانباەۆ, ەشٸرەلٸ كەنجەەۆتەر جاساعان اباي بەينەسٸندە ەرقايسىسىنىڭ قابٸلەت-دارىنىنا قاراي قوسقان ٷلەسٸ بار…» – دەگەن بولاتىن. يە, ول قويىلىمنىڭ بٸزگە تەك اڭىزى عانا جەتكەنٸ بولماسا, تۇشىمدى اقپارات نەكەن-ساياق. تٸپتٸ, «اباي» قويىلىمدارىنىڭ بەرتٸندەگٸلەرٸنٸڭ بولماسا, كٶبٸنٸڭ ۆيدەوجازبالارى دا جوق. قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى ەستەلٸكتەردە زامانداستارى ونىڭ اباي وبرازىن ەپيكالىق تىنىسپەن اشقانىن تامسانا جازادى. تەاترتانۋشى ەشٸربەك سىعايدىڭ: «ودان ٷيرەنەر, ٶنەگە-ٷلگٸ الار, زەرتتەپ بٸلەر عيبراتتى تۇستار مول. سوندىقتان دا بولاشاقتا اشىلار قاليبەك – قاللەكەي مەكتەبٸنٸڭ سىر-سيپاتى وسىناۋ ۇلى سٷرلەۋ ەلەمٸنٸڭ تىلسىم قۇپيياسىنا ٷڭٸلۋ, اشۋ بولسا كەرەك. قاللەكەي سۇلۋ سومداعان اباي بەينەسٸنٸڭ بٸر ٶزٸ نەگە تۇرادى! ال «قاللەككەيدٸڭ» ساحناداعى عاجاپ سٶز ساپتاۋ مەنەرٸ قازاق كٶرەرمەنٸنٸڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار ەدٸ-اۋ…» – دەپ اعىنان جارىلعانىن بٸلەمٸز.
وسى 80 جىل ٸشٸندە ەۋەزوۆ تەاترىندا اباي حاقىندا ونعا جۋىق قويىلىم كٶرەرمەنگە ۇسىنىلدى.
ەۋەزوۆ: «اباي - سەنٸڭ رٶلٸڭ ەمەس»
«ابايدى» ەۋەزوۆ تەاترىندا ەكٸنشٸ رەت جاڭعىرتقان اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا شەكەن ايمانوۆ ەدٸ. بۇل قويىلىمنىڭ رەپەتيتسيياسى ۇزاققا سوزىلعانىن قاپان بادىروۆتىڭ ماقالاسىنان بٸلۋگە بولادى. دايىندىق بارىسىن ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ كەلٸپ تاماشالاپ, ايمانوۆتىڭ جۇمىسىن قاتتى سىنعا الىپ, پەسانى قايتا ٶڭدەپ, قويىلىم كٶرٸنٸستەرٸن قىسقارتۋعا دا ٶزٸ ارالاسقان. ەۋەزوۆ نە دەدٸ دەيسٸز عوي. «اباي» رومانىنىڭ ەكٸ تومدىعىنان رەجيسسەرلەر قۇراستىرعان پەسانى مٷلدەم جاراتپاي, اباي رٶلٸندە ويناعان ايمانوۆتى قويىلىمنان الىپ تاستايدى.
«ەكٸ تومدىق مول ماتەريالدان بٸر پەسا قۇراستىرا الماعانسىزدار, ۇزىن سىرىقتان بٸر قازىق شىعارا الماعان بالتاشىعا ۇقسايسىزدار.
بٸرٸنشٸ اكتٸدە ابايدىڭ جاس شاعىن اتاكەلدٸ ىسمايىلوۆ تىم جاقسى ويناپ شىقتى. ال ەكٸنشٸ اكتٸدەن باستاپ ابايدى, شەكەن – سەن وينادىڭ. وسى ٸسٸڭدٸ ٶزٸڭە لايىق كٶردٸڭ بە? بويىڭ ۇپ-ۇزىن, اقسارى, ارىقسىڭ, بەتٸڭ مىناۋ ەجٸم باسقان, سولبىراپ ساحناعا شىقتىڭ. ىسمايىلوۆقا تٸپتٸ جاقىن كەلمەيسٸڭ. قارادان قايتا تٷلەپ, اقشىل اباي بولدى دەپ كٸمدٸ يلاندىرماقسىڭ? باسقا كەمٸستٸگٸڭدٸ قويا تۇرالىق, ابايدى وينايتىن بولعان سوڭ, ىسمايىلوۆتىڭ ورنىنا ٶزٸڭە ۇقساستاۋ تالدىرماش, جۇقالاۋ اققۇبا بالانى نەگە دايىندامادىڭ, قاي تٷردە كٶرٸنسەم دە زريتەل قابىلداي بەرەدٸ دەيمٸسٸڭ? بۇل بولمايدى, اباي سەنٸڭ رٶلٸڭ ەمەس, تاستا», – دەگەن ەۋەزوۆ ايمانوۆتىڭ ورنىنا قاپان بادىروۆتى لايىق كٶرگەن ەرٸ رەجيسسەرلەر دايىنداعان 28 كٶرٸنٸستٸ قىسقارتىپ, كەيبٸرٸن بٸر-بٸرٸنە قوسىپ, 13-كە دەيٸن تٷسٸرگەن, قويىلىم قاشان دايىن بولعانشا ٶزٸ تەاتردان شىقپاپتى. تەاترتانۋشىلار اباي تۋرالى قويىلىمداردىڭ ٸشٸندە وسى نۇسقانىڭ قازاق تەاتر ٶنەرٸنٸڭ دامۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەنٸن ايتادى. ٶيتكەنٸ وسى قويىلىم مەملەكەتتٸك سىيلىققا يە بولعان.
قاپان بادىروۆ ٶزٸنٸڭ اباي وبرازى ارقىلى ەلگە تانىلعانىن ايتا كەلٸپ, داڭق پەن مەرتەبەنٸ اباي ارقىلى الۋدىڭ زور جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بولعانىن جاسىرمايدى. قاليبەك قۋانىشباەۆتان كەيٸن ٶزٸنە بۇيىرعان بٸرەگەي رٶلدٸڭ ارقاسىندا ەلدٸڭ ىستىق كٶڭٸلٸن جاۋلاعان اكتەر ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن قالامىن قولىنان تاستاماي, «بادىروۆتى ٶنەر بيٸگٸنە شىعارعان» عۇلاما الدىنداعى پارىزىن اق-ادال اتقارىپ ٶتكەن ساناۋلى تۇلعانىڭ بٸرٸنە اينالدى.
مەمبەتوۆتىڭ ابايى
قازاق تەاتر ٶنەرٸ دەسە, ەسٸم-سويى دارالانىپ ەستٸلەتٸن تۇلعانىڭ بٸرٸ – كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, حالىق ارتيسٸ, «حالىق حاھارمانى», قازاق تەاترىنىڭ ەستەتيكالىق-تانىمدىق تۇرعىدان دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان رەجيسسەر ەزٸربايجان مەمبەتوۆ. 1962 جىلى «ابايدى» ٷشٸنشٸ مەرتە ساحنالاعان وسى ەزەكەڭ. اباي وبرازى بۇل جولى تەاتر ٶنەرٸنٸڭ ساڭلاقتارى ىدىرىس نوعايباەۆ پەن مٷلٸك سٷرتٸباەۆتىڭ ويناۋىندا حالىققا جەتتٸ. قۋانىشباەۆ, بادىروۆتاردان كەيٸن اباي ەلەمٸن تەاتر سٷيەر قاۋىمعا جاڭا دەڭگەيدە ۇسىنعان نوعايباەۆ پەن سٷرتٸباەۆتىڭ رٶلٸن سول كەزدەگٸ مەدەني-رۋحاني ورتا ٶتە جوعارى باعالاپ, «قازاق تەاترىنىڭ دا ٶزگە ەل تەاترلارىنان ەش كەم ەمەس» ەكەنٸنە توقتالىپ, قازاق اكتەرلەرٸنٸڭ جاڭا تولقىنىنىڭ قۋاتىنا تەنتٸ بولىستى. بۇل كەزەڭ سوعىستان كەيٸنگٸ «جىلىمىق» دەۋٸرٸنٸڭ باستالعان شاعى ەدٸ. قازاق رۋحانيياتىنىڭ ەر سالاسىنا مەيەكتٸ بۋىن ارالاسىپ, ەدەبيەت, كينو, تەاتر, سۋرەت ٶنەرٸ سالاسىندا لەگ-لەگٸمەن كەلگەن تالانتتار شوعىرى جاسامپازدىقتىڭ جاڭا بەلەسٸنە كٶتەرٸلگەن تۇس. «ەڭ الدىمەن, – دەيدٸ ٶنەرتانۋشى, دراماتۋرگ, ەۋەزوۆ تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركٸن جۋاسبەك «مەمبەتوۆ مەكتەبٸ» اتتى ماقالاسىندا, – ە.مەمبەتوۆ رەجيسسۋراسى – ۇلتىمىزدىڭ ٶنەر بايلىعى. ساحنالىق قويىلىم تابىستى بولۋمەن قاتار, سەتسiز بولۋعا دا قۇقىلى. بiراق قاي سپەكتاكل بولماسىن ٶنەر تۋىندىسى رەتiندە قىزىقسىز بولۋىنا جول جوق. بۇل قاعيدا – ەزەكەڭنiڭ سپەكتاكلدەرi ارقىلى تاراعان ۇعىم».
«مەمبەتوۆ – قازاقتىڭ كەسٸبي تەاترىنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ٷلەس قوستى» دەگەن باعاعا ەشكٸم شٷبە كەلتٸرمەيدٸ. «مەمبەتوۆتىڭ ابايى – تۇتاس قازاق دالاسىن كٶز الدىڭىزعا ەكەلەتٸن پانوراماسى الۋان نۇرلى, ويلى اباي», – دەگەن تۇجىرىمنىڭ تەكتەن-تەك شىقپاعانىن مەمبەتوۆ قايتالاي ساحنالاعان «ابايدان» انىق بايقايمىز.
2000 جىلداردىڭ باسىندا ەزٸربايجان مەمبەتوۆ سول كەزدەگٸ ەل پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولىنان «حالىق حاھارمانى» اتاعىن العاندا «قانداي ارمانىڭىز بار?» دەگەن پرەزيدەنت سۇراعىنا «ابايدى» قايتالاپ قويعىم كەلەدٸ», – دەپتٸ. 2002 جىلى رەجيسسەر ابايعا قايتا ورالدى. بۇل جولى ول قويىلىمنىڭ جاڭا نۇسقاسىن بولات ەبدٸلمانوۆقا ارناپ قويعان. اكتەر ەبدٸلمانوۆ مۇنى «ماعان تەڭٸردٸڭ بەرگەن سىيى» دەپ قابىلداعانىن ايتادى.
بولات ەبدٸلمانوۆ, اكتەر:
– مەن اباي ارقىلى ٶزٸمدٸ تانىدىم. وعان دەيٸن مٷسٸرەپوۆ تەاترىندا قويىلعان رەجيسسەر رايىمبەك سەيٸتمەتوۆتىڭ «قالىڭ ەلٸم, قازاعىمدا…» اعا ابايدىڭ رٶلٸن سومداعان ەدٸم. ول كەزدە ابايدىڭ تەرەڭٸنە بويلادىم دەي المايمىن. ال مەمبەتوۆ قويعان اباي مەنٸ كٶككە كٶتەردٸ. قانشاما كينوعا تٷستٸم, تەاتردا قانشاما كەيٸپكەردٸ سومدادىم, بٸراق بارلىق ەل مەنٸ ابايدى ويناعان اكتەر دەپ تانيدى. مەن ابايدى وقىعان سايىن تەرەڭٸنە باتامىن. قاراسٶزدەرٸن تٷگەل جاتقا بٸلسەم دە, قايتالاپ وقىماسام, ەلدەبٸر كيەلٸ دٷنيەنٸ ۇمىتقانداي, جانىم جاي تاپپايدى.
اكتەر دەل وسى قويىلىمنان كەيٸن ٶزٸنٸڭ كٶرەرمەننٸڭ دە, تەاتر ماماندارىنىڭ دا كٶزٸنە تٷسكەنٸن جيٸ ەسكە الادى. باسپاسٶزدە ەشٸربەك سىعاي, دۋلات يسابەكوۆ, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, نۇرلان ورازالين قاتارلى قالامگەرلەر ارنايى توقتالىپ, اباي بەينەسٸن سومداعان اكتەر مەن شىعارماشىل ۇجىمنىڭ ٸزدەنٸسٸنە تولىمدى باعا بەرٸپ, باسپاسٶزدە كٶپتەگەن ماقالالار جازىلعان-دى.
وباەۆتىڭ ابايى
قر حالىق ارتيسٸ ەسمۇحان وباەۆ 2010 جىلى «اباي» تراگەديياسىن قايتا ساحنالادى. باستى رٶلدٸ – ەۋەزوۆ تەاترىنىڭ اكتەرلەرٸ ەرلان بٸلەل مەن ازامات ساتىبالدى سومدادى. بۇل قويىلىم تەاترتانۋشىلار مەن باسپاسٶزدە كٶپتەگەن ماقالاعا ارقاۋ بولعانى كٷنٸ كەشە. وباەۆتىڭ ابايى – فيلوسوف, ويشىل اباي. مۇنداعى ساحنالىق اۋرانىڭ ٶزٸ كٶشپەندٸلەر دٷنيەتانىمىنىڭ تەرەڭٸن, سەن-سالتاناتىن كٶز الدىڭىزعا ەكەلەدٸ. شىمىلدىق اشىلعاندا-اق كٶرەرمەن اباي دەۋٸرٸنە ەنگەندەي كٷي كەشەدٸ. ال اباي وبرازى – مۇڭىن جانارىنا, ويىن ەر سٶزٸنە سٸڭٸرگەن دالا دانىشپانىنىڭ قوعامدىق ورتاداعى كٷيٸنٸشٸ مەن سٷيٸنٸشٸ ارقىلى ارىدان سىر شەرتەدٸ. ەسمۇقان وباەۆ قويعان «اباي» تەاتر رەپەرتۋارىنان ەلٸ تٷسكەن جوق.
بەلگٸلٸ اكتەر, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ەرلان بٸلەل وسى رٶلدٸ ويداعىداي سومداۋ ٷشٸن رەجيسسەردٸڭ اقىل-كەڭەسٸنەن بٶلەك, ابايدىڭ شىعارمالارىن جەنە اقىن تۋرالى زەرتتەۋلەردٸ ٸندەتە وقىپ, اباي فيلوسوفيياسىن, ٶمٸر جولىن ۇزاق ۋاقىت زەرتتەگەنٸن ايتادى. اكتەر «بٷگٸنگٸ قوعام ابايدى تولىق تٷسٸنە العان جوق. اقىن ايتقان «بەس دۇشپان» ەلٸ سوڭىمىزدان قالار ەمەس» دەگەن ويدا.
ەرلان بٸلەل, اكتەر:
– بٸزدە ابايدى زەرتتەۋ, ابايدى تانۋ, ابايدى ٸزدەۋ بٸر سەت توقتاعان ەمەس. كينودا, ەدەبيەتتە, تەاتردا, باسقا دا ٶنەر سالاسىندا ابايدىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن ايشىقتايتىن قانشاما دٷنيە جاسالدى. دەسە دە, ابايعا جاقىنداۋدىڭ ورنىنا, ابايدان الىستاپ بارا جاتقاندايمىز. اباي حالىق جٷرەگٸنە جەتكەن جوق, ٶيتكەنٸ, فورماليزم باسىم. ابايدى دەرٸپتەۋ ارقىلى ٶزٸمٸزدٸ كٶرسەتكٸمٸز كەلەدٸ. ابايدىڭ «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ – ٸستٸڭ بەرٸ بوس», – دەگەن سٶزٸ پارلامەنت قابىرعاسىندا جازۋلى تۇر. «سونى بٸزدٸڭ شەندٸلەر وقي ما, وقىسا زەردەسٸنە توقىپ, بٸر سەت ويلانا ما ەكەن» دەگەن ساۋال كٶكەيٸمنەن كەتپەيدٸ. اباي بولىپ ساحناعا شىققاندا ۇلى حاكٸمنٸڭ مۇڭ-زارى جٷرەگٸمە جينالعانداي ٶزگە كٷيدٸ باستان ٶتكەرەمٸن. ابايدى حالىقتىڭ جٷرەگٸنە بويلاتۋ ٷشٸن فورماليزمنەن قاشىپ, ٶزگە فورماتتا ٸزدەنۋ كەرەك. «ابايدى» كٶرگەن كٶرەرمەننٸڭ بٸر سەت بولسا دا, «مەن كٸممٸن?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەيتٸنٸ اقيقات. كەز كەلگەن سالادا ابايدى حالىققا جەتكٸزۋدٸڭ زاماناۋي تەسٸلدەرٸن ٸزدەسەك, ونى جاي اتاق-ابىروي ٷشٸن ەمەس, ٶزٸمٸزگە كەرەكتٸ يماني شۇعىلا الۋعا تىرىسساق, سوندا عانا اباي اڭساعان كٷنگە تەزٸرەك جەتەر ەدٸك…
«ابايعا ەكسپەريمەنت جاساۋعا بولمايدى»
قازٸر ەۋەزوۆ تەاترىندا ابايعا قاتىستى ەكٸ بٸردەي قويىلىمعا دايىندىق جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. ٸندەت توقتاپ, ەل باياشات ٶمٸرٸنە قايتا ورالسا, تەاتر كٶرەرمەندەرٸ «قارا» جەنە «ابايدىڭ ۇلى جۇمباعى» اتتى قوس بٸردەي قويىلىممەن قاۋىشادى. «ابايدىڭ ۇلى جۇمباعىن» دراماتۋرگ مەدينا وماروۆا مەن اكتەر بولات ەبدٸلمانوۆ بٸرٸگٸپ جازعان. ەبدٸلمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قويىلىمنىڭ رەپەتيتسيياسى نەگٸزٸنەن ەزٸر. «ابايمەن اۋىرىپ, ابايمەن جازىلاتىن» اكتەر كٶپ رەجيسسەردٸڭ ابايعا ەكسپەريمەنت جاساۋعا قۇشتار ەكەنٸنە ناليدى. قازٸر «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا رەجيسسەر مۇرات بيدوسوۆ اباي تۋرالى 6 بٶلٸمدٸ سەريال تٷسٸرٸپ جاتىر. باستى رٶلدٸ اكتەر ب.ەبدٸلمانوۆ سومدايدى.
بولات ەبدٸلمانوۆ, اكتەر:
– ەدەتتە, رەجيسسەرلەر: «مەن ابايدىڭ ويىن جەتكٸزسەم بولدى, ونىڭ تٷر-تۇلعاسى ماڭىزدى ەمەس. ابايعا ەكسپەريمەنت جاساعىم كەلەدٸ» دەيدٸ. اينالايىن-اۋ, ابايدىڭ ويىن كٸتاپتان وقىپ-اق بٸلۋگە بولادى. تەاتر – وبراز. ابايدىڭ وبرازى ماڭىزدى. «ابايدىڭ ۇلى جۇمباعىندا» مەن اباي وبرازىن سومدايمىن. جاسىم الپىستان استى. بۇرىن دا ابايدى ويناعان اكتەرمٸن. ەشقانداي گريمسٸز, جاساندىلىقسىز ساحناعا شىعامىن. كٶرەرمەن شىن ابايدىڭ بەينەسٸنە ۇقساس تۇلعانى كٶرسٸن دەپ وتىرمىز. بۇل – قويىلىمنىڭ بٸر عانا ەرەكشەلٸگٸ.
مەدەنيەت مينيسترٸ رايىمقۇلوۆاعا ۇسىنىس
بٸز اباي تۋرالى ەۋەزوۆ تەاترىندا قويىلعان بارلىق قويىلىمدارعا توقتالمادىق. ٸشٸندەگٸ سٷبەلٸ, سوقتالىلارىن عانا شولىپ ٶتتٸك. قۋانىشباەۆ, بادىروۆ, سٷرتٸباەۆ, نوعايباەۆ, يسمايىلوۆ, جولتاەۆ, بورانباەۆ, كەنجەەۆ, مەيراموۆ, مەرەكەنوۆ, ەبدٸلمانوۆ, تولعانباي, اقمولدا, بٸلەل, ساتىبالدىلار سومداعان ابايدى قازاق كٶرەرمەنٸ ٶزٸنشە تانىپ, ٶزٸنشە وي جٷگٸرتتٸ. «اباي – ۇلى مۇحيت. مەن ونىڭ بەتٸن عانا قالقىپ الدىم» دەپ ەۋەزوۆ ايتقانداي, تەاترداعى اباي وبرازى دا بٸر ماقالانىڭ كٶلەمٸنە سييار جٷك ەمەس. ەۋەزوۆ تەاترىنان بٶلەك, ەلٸمٸزدەگٸ ٶزگە تەاترلاردا دا «اباي» پەساسى ساحنالاندى. «قالىڭ ەلٸم, قازاعىم…» (رەجيسسەرٸ ر.سەيٸتمەتوۆ), «اتىمدى ادام قويعان سوڭ…» (رەجيسسەرٸ ر.ۇلىقبەك), تاعى باسقا ونداعان قويىلىمدار قويىلدى. اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا «اباي» وپەراسى (رەجيسسەرٸ – ا.جۇبانوۆ, ل.حاميدي) تەاتر رەپەرتۋارىنان تٷسكەن ەمەس. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا وسى قويىلىمداردى حرونولوگييالىق تەرتٸپپەن زەرتتەپ, كٶركەم سۋرەتتٸ كٸتاپ ەتٸپ شىعارسا, ۆيدەونۇسقالارى بارلارىن جيناقتاپ, ارنايى ارنايى زەرتتەۋ جۇمىسىن قولعا السا دەگەن نيەت بار. بۇل كٸشٸگٸرٸم شارۋا ەمەس. قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆا حانىم قولداۋ كٶرسەتسە, ابايتانۋ مەن ٶنەرتانۋ سالاسىنىڭ بٸر كەتٸگٸ بٷتٸندەلەر ەدٸ.
________________________________________________________________________________
ابايتانۋ عىلىمى – تەك ابايدى تانۋ ەمەس
ابايتانۋ – ٸرگەلٸ عىلىم. عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ابايتانۋ عىلىمى جاي عانا اقىن ٶمٸرٸ, شىعارماشىلىعى, فيلوسوفييالىق وي-تۇجىرىمى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, اباي فەنومەنٸنٸڭ زامانا كٶشٸندە ادام ساناسىنا جاسار ىقپالىنىڭ ەر قىرىنان مازمۇندى جاڭا تاقىرىپتار, سونى ٸزدەنٸستەر ٶربٸتٸپ, تٷرلٸ مازمۇندى قامتىپ كەلەدٸ.
اباي تۇلعاسى مەن ٶمٸرٸ, شىعارماشىلىعى تەك ەدەبيەتشٸلەر مەن فيلوسوفتاردىڭ, ەلەۋمەتتانۋشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ, مەدەنيەتتانۋشىلاردىڭ, جالپى گۋمانيتارلىق عىلىم ماماندارىنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى دەسەك, قاتەلەسەر ەدٸك. اباي ويىنىڭ جاھۇتى ٶنەردٸڭ بارلىق سالاسىنا ٶز ەسەرٸن تيگٸزبەي قويعان جوق. جۇمباققا تولى كەمەڭگەر تولعامىنىڭ تەرەڭٸنە بويلاۋدى ماقسات تۇتقان, سول ارقىلى ٶز ٶنەرلەرٸن بيٸككە كٶتەرۋگە تالپىنعان, اقىنمەن وي تالاستىرىپ, پٸكٸر الماسۋدى كٶزدەگەن سۋرەتشٸلەر, ارحيتەكتورلار, كومپوزيتورلار, مٷسٸنشٸلەر, كينو جەنە تەاتر رەجيسسەرلارى قانشاما?! ەگەر سونىڭ بەرٸن رەت-رەتٸمەن زەرتتەپ, ەر ٶنەر سالاسى بويىنشا تۇجىرىمدامالىق كونتسەپتسييا جاساساق, ابايتانۋ عىلىمىنىڭ بٸزگە بەيماعلۇم سىرلارى اشىلا تٷسەرٸ داۋسىز. ٶيتكەنٸ ابايتانۋ – تەك ابايدى تانۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ول تۇتاس جٷيەنٸ, قوعامدىق پروتسەستەردەگٸ ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ دامۋ پوتەنتسيالىن, اباي العا قويعان تۇلعالىق كەمەلدەنۋ تۇجىرىمىنىڭ جەكە ادامدار ساناسىنا شاشقان سەۋلەسٸن, «ٶز ابايىن» پٸر تۇتقان ٶنەردٸڭ ەر سالاسىنداعى مامانداردىڭ ەستەتيكالىق تالعام-تارازىسىن دا انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل – ابايتانۋ عىلىمىنىڭ تٷگەسٸلمەس كەن ەكەنٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. دەگەنمەن ابايتانۋ عىلىمىنىڭ وسىنداي سان-سالانى قامتيتىنىنا قاراماستان, ونىڭ ۇلت مەدەنيەتٸ مەن رۋحانيياتىنا قوسقان ٷلەسٸن باعامداپ, كەيبٸر ولقى تۇستارىن سارالاپ, بٸر جٷيەگە تٷسٸرۋ ٸسٸنٸڭ كەنجە قالىپ وتىرعانى دا جاسىرىن ەمەس. «ابايتانۋ» ورتالىقتارى اباي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگٸزٸندە بارلىق ٶنەر تٷرلەرٸ بويىنشا جاسالعان جۇمىستاردى جٸتٸ زەرتتەپ, باستاۋ كٶزدەرٸ مەن نەگٸزگٸ ارنانى قالىپتاستىرعان تۇلعالاردى انىقتاپ, وسىعان دەيٸنگٸ جٷلگەسٸن قاعازعا تٷسٸرسە, بٸر كەم دٷنيەمٸز تولىعا تٷسەر ەدٸ. بۇل بٸرەر ادامنىڭ قولىنان كەلەر ٸس ەمەس. بۇعان تۇتاس قۇرىلىمنىڭ, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ ورتاق باعدارلاماسى كەرەك. ايتالىق, قازاق جەنە ەلەم سۋرەتشٸلەرٸ اباي پورترەتٸنٸڭ سان الۋان نۇسقاسىن جاسادى. سونداي-اق اقىن شىعارمالارىنىڭ جٷلگەسٸمەن سان الۋان ماعىناداعى كٶركەم سۋرەت سالدى. تۇتاس گالەرەيالار. اباي تۇلعاسىنا سۋرەتشٸلەردٸڭ قىزىعۋى, شىعارمالارىن تاقىرىپ ەتٸپ, سۋرەتتەر سالۋى قاي كەزەڭنەن باستالدى, ونى كٸم باستادى, قازٸرگٸ جاس سۋرەتشٸلەر حاكٸم شىعارمالارىن قالاي تٷسٸنٸپ, قانداي باعىتتا ٸزدەنٸپ جٷر? بۇل سۇراقتاردىڭ بەرٸنە بايىپتى بارلاۋ جاساۋ قاجەت-اق. بٸزدەگٸ «ابايتانۋ» ورتالىقتارى اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن قاراسٶزدەرٸنٸڭ تەكستولوگييالىق بٸرٸزدٸلٸگٸن تولىق جٷيەگە تٷسٸرٸپ بولماعانىن ەسكەرسەك, اقىندى زەرتتەۋ جۇمىسىندا ەلٸ دە كٶپتەگەن ولقىلىق بار دەۋگە بولادى.
توقتارەلٸ تاڭجارىق,
