Ótken aptada Túrkiiadaǵy Túrksoi halyqaralyq uiymynyń shtab-páterinde aqyn, «Daryn» Memlekettik jastar syilyǵynyń iegeri Aqberen Elgezektiń «Fantasmagoria» atty jyr jinaǵy túrik tilinde jaryq kórdi. Kitap avtorlyq quqyqtardy qorǵaityn ILESAM uiymynyń qarjylandyrýymen shyqqan.
ILESAM uiymynyń basshysy Mehmet Nuri Parmaksiiz (Mehmet Nýri Parmaksyz) Qazaqstandy ári qazaq mádenietin erekshe qadir tutatyn azamat retinde aqynǵa tabys tilep, aldaǵy ýaqytta tutas túrki ádebietin ózara aýdarý jumystaryna yqylasty ekenin bildirdi. Sondai igilikti sharalardyń biri – keler jyly shyǵýy josparlanyp otyrǵan 100 qazaq aqynynyń shyǵarmalaryn túrik tiline aýdaryp, antologiia retinde oqyrmanǵa usyný. Bul týraly Nur-Sultan qalasynda ótken Aziia Jazýshylarynyń tuńǵysh forýmy kezinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men ILESAM-nyń basshysy kelisimge kelgen. Qazir antologiiany daiyndaý jumysy qarqyndy júrip jatyr. Kitap tusaýkeserinen soń Aqberen Elgezek Alaniiada ótken «Murajai – Poeziia–Mádeniet» konferentsiiasyna qatysyp, qazaq ádebietiniń damýy, san ǵasyrlyq tarihy týraly baiandama jasap qaitty.
Aqberen Elgezek – 2000 jyldardan keiin ádebietke kelgen jańa ǵasyr býynynyń beldi ókiliniń biri. Onyń poeziiasy týraly elimiz ádebietshileri maqalalar, zertteýler jasaǵan.
Kitaptyń tusaýkeser rásiminde aqyn, jazýshy, Túrkiia jurtyna keńinen tanys Ilter IEShILAI aqyn óleńderiniń filosofiialyq, tanymdyq erekshelikteri jaiynda baiandama jasaǵan bolatyn. Gazetimizge sol baiandamany usynyp otyrmyz. Sońǵy jyldary qazaq ádebietiniń kókjiegi keńip, alys-jaqyn shetel qalamgerlerimen bailanysy artyp keledi. Túrkiia men Qazaqstan arasyndaǵy rýhani bailanystyń arta túskenin kórip otyrmyz. Bul – ult ádebietiniń qýanyshy.
Fantasmagoriianyń qanatty óleńderi
Óleń – aqynnyń tynysy men taǵdyrynyń butaqtarynda búr jarǵan syrlarǵa toly bitpeituǵyn sapar. Jaratylystyń aqiqaty – týý men ólý arasynda ótken az ǵana ýaqytta ómirdiń zańdylyqtaryna baǵynamyn dep jantalasýy. Qaiǵy, qýanysh, úmit, qorqynysh jáne sabyrmen bastalǵan jolymyzdyń, álbette, sońynda baratyn jeri – aqynnyń «Saiahat» óleńindegi «Shýmaq-shýmaq soqpaqtar silemdense óleń bop» degen tarmaǵynda aitylatyndai, belgili bir dańǵylǵa tireleri anyq.
Aqberen Elgezektiń «Fantasmagoriia» kitabyndaǵy óleńderin oqyǵanymda quddy bir qiial álemine saiahatqa shyqqandai boldym. Shýmaqtar arasynda kezip, basqa álemge – sheksiz ǵaryshqa qanatty pyraqtarmen ushyp, birinen-biri ótken jumbaq sózderdiń sońynan qýalai jóneldim.
Sebebi, kitaptaǵy óleńderdiń kóbisi meni rýhani turǵydan jandandyrdy. Aqyn óleńderiniń ózgesheligi – filosofiia tunǵan tarmaqtar quiryqty juldyzdar siiaqty aǵyp jatqanda, solardy aina-qatesiz óleńge ainaldyra bilýi der edik. Mundai erekshelik kóp aqynda kezige bermeidi.
Adamdar Allanyń ózderine násip etken ómirin súredi. Ómirlerine saltanat pen sán, mán men maǵyna qosý, ónerdiń rýhy men ǵumyr tájiribeleriniń áser etýi óner adamdaryn ózgelerden erekshelep turady.
Aqberen Elgezek – óleńderi arqyly dál osy dúniege qol jetkizgen jan. Óziniń «men»-in óleńderinde sondai keremet sáýlelendire otyryp sipattaǵan. Aqynnyń aspan áleminde terbelgen tuńǵiyq óleńderin oqi otyryp, balalyq shaǵyna saiahat jasap, anasynyń sulýlyǵyna tánti bolasyz, úiiniń kúńgirt estelikterge toly bólmelerin aralap, tulparlardyń jarysa shapqanyn kóre alasyz, mahabbat tuńǵiyǵyna súńgip, tipten, perishtelerdiń júregińizdi sipaǵanyna deiin sezine alasyz.
Beiýaq – Aqberen Elgezektiń muńǵa ǵashyq bolǵan sátteri desek te bolady. Ár kúnniń batýy ony syrǵa toly álemine bastap, kúnniń nurly jáne sanaly sekýndtary kóz aldynda ǵaiyp bolǵanda, kúzdiń muńdy melodiiasy bastalady. Bul mezgildegi tylsymdy sezinbegenderdiń kóz janary sý qarańǵy sekildi… Gúlder patshalyǵy saltanat qurǵan nurly kóktem, aqýyz búrshikterdiń úsik shalyp, baqshalarda solýy – aqyn qalamynda ólmes jyrǵa ainalady. Tiri sýret – sóz sýreti.
Aqyn «Aqsham» óleńinde osy sezimderdi bylaisha sipattaidy:
Nur sanasy – ózge álem,
qupiianyń ordasy.
Ol tylsymdy sezbegen
kózim –
soqyr joldasym.
Adamdar mańdaiyna jazylǵan taǵdyrdyń olardy qaida aparatynyn eshqashan bile almaidy jáne ómir keide tańdaý jasaýǵa májbúrleidi. Bul zańdylyqtardy ózgertý úshin aldymen ózderin ózgertýleri kerek dep oilaidy. Jaqsylyqqa jáne ádemilikke jetýdi, súiispenshilik pen baqyt qushaǵynda ómir súrýdi maqsat tutqanymen, ýaqyt óte kele osynsha uzaq sapar negizinde olardy ózgertip jibergendigin júrek lúpilimen túisinedi, biraq ómir óz aǵysymen jalǵasýyn toqtatpaq emes. Aqberen Elgezek osy oidy myna bir óleń joldarynda bylaisha jazady:
Men ómirdi ózgertem dep talpyndym.
Ómir meni ózgertti.
Sen de birge menimenen, altyn Kún,
Ǵarysh jaqtan sez dertti…
Aqberen Elgezektiń shabyt perishteleri onyń sezim álemine qanat serpip, qaitalanbas oi beretini daýsyz. Senimimiz ben dinimiz arqyly oń jáne sol jaǵymyzda perishtelerimizdiń bar ekendigin bilemiz. Bul keremet jaratylys ieleri – bizge jánnattan jiberilgen, bizdi qorǵaityn, bizdi durys jolǵa tartatyn nurly jaratylys. Biz durys joldan taimasaq, Allanyń quzyrynda ádil synǵa túserimiz haq. Sonda da adamzat balasy keide ómirdiń qiynshylyǵynan neniń durys, neniń burys ekendigin ajyratpastan, shydamdylyq tanytpastan, kúnáǵa batyp, keiinnen ókinip muń sharabyna mas bolmaq-dúr.
Aqynnyń «Tuman» óleńin oqyp otyrǵanda, osyndai bir záýzáti bólek oiǵa berildim: ótkenmen, tylsymmen tildesip, kóz aldymda tutas ǵumyrym zyrlap óte shyqqandai kúi keshtim.
Meniń nala-muńymnan jaratylǵan
dala – tuman…
Túkpirinde tumannyń perishte júr,
peiish nury tamshylap qanatynan…
Qalar ma ekem aiyrylyp taǵatymnan,
ýaqyt nury tamshylar saǵatymnan,
náresteniń ińgási qumyǵady,
jýsannan jańa týǵan…
Aqyn shyǵarmashylyǵynda meni eń qatty tolqytqan óleńderiniń biri – «Mama» óleńi. Biz, barlyq analar ózimizge bala surap, Táńirge jalynamyz. Alaida aqyn óleńinde ómirge kelý úshin óziniń anasyn tańdaǵanyn jáne sol áielden týý úshin Allaǵa jalbarynǵanyn aitady. Bul – úlken súiispenshilik pen qurmettiń simvoly. Ana retinde bul óleńdi oqyp otyryp, kózime jas aldym.
Men seni Táńirden suradym, mama,
«Osy arýdyń qursaǵyna bitemin» dep.
Men sen úshin talai jyladym, mama,
«Aqynnyń anasy bop ótedi» dep.
Sen meni qazaqqa syiladyń, mama,
Ǵajaptardan qaǵylsań da.
Men seni azapqa qimadym, mama,
Qansha jyl saǵynsam da.
Aqberen Elgezektiń «Fantasmagoriia» kitaby – rýh pen tánniń úilesimdiligine, tumandar men bulttar arasynan ótip, ertegi álemge aparatyn dúnielerge tunyp tur. Onyń óleńderinen tún, perishteler, qanattar, gúlder, mezgilder, armandar, muń, mahabbat jáne ómir bizge kúle qaraidy. Paraqtardy ashqan saiyn dál bir qanatty pyraqqa mingen balasha shabyttana shaýyp bara jatqandai, ǵaryshtyń sheksizdigine samǵaǵandai áserge batasyń. Bizdi mundai airyqsha halge jetkizgen – Fantasmagoriianyń maǵynaly da muńdy óleńderi.
Ilter IEShILAI,
aqyn, jazýshy
"Qazaq ádebieti" gazeti
