Qasqyr... Qasqyr týraly oilana qalsam, esime bala kezdegi bir oqiǵa orala qalady. Bizdiń bir kórshi aǵamyz bar-tuǵyn. Sol bir kúni oida joqta, sai jaǵalap júrip, tájiribesi joq bir bóltirikti atpen uryp alypty dep estidik.
Qasqyr kórmegen balamyz, qyzyqtap baryp tamashaladyq. Aýyzy aqsiyp, esiktiń aldynda jatyr eken. Ańshy aǵamyz álgi bóltirikti dińgekke ilip qoidy da, kózimizshe terisin sypyryp aldy.Sodan keiin álgi beisharanyń ap-aryq súiegin artqy eki aiaǵynan súirep, qoranyń artyndaǵy kúresinge aparyp, laqtyra saldy. Sol-aq eken, aiadai aýyldyń ishi azan-qazan boldy da qaldy. Ánsheiinde aýlaǵa kirgizbei, ars-ars etetin qabaǵan nemis ovcharkalary, kóshede quiryǵyn qaiqaityp alyp, «batyrsynyp» júretin tóbetter men tegin buldaǵandai mańǵazdana jatatyn salpańqulaq tazylar men bajyldaq kándender de bir-birimen jarysqandai jiirkenishti qyńsylap, úreili úrip, usqynsyz ulyp, tapa tal túste ulardai shýlap ketti. Biz ań-tańbyz. Aǵamyz: «Ói, óńkei súmelek itter! Tiri itten óli bóltirik myqty eken, á!» - dep bizge kózin bir qysty da, bir jaǵyna shyrt túkirdi. Men ańshynyń artynan qýyp baryp, suraqtyń astyna aldym: «Aǵa, nege tamam it ulyp, sonshama qyńsylap ketti? Álde olar myna bóltirikti aiap, joqtap jatyr ma?» - dedim. Aǵam myrs etti de: «Baýyrym, bul itter myna jaman bóltiriktiń iisinen esi aýysyp jatyr ǵoi» - dedi de, ózi álgindegi sypyrǵan sarǵysh terini qolyna ustap, garajyna kirip ketti.
Eshqashan qasqyrdy tiridei kórmegen, onymen betpe-bet jolyqpaǵan itterdi mundai kúige túsiretin bul iistiń nendei qudyreti bar?! Qasqyr týraly miynda tittei de aqparaty joq aýladaǵy it qaidan biledi ol týraly? Máseleniń barlyǵy gendik jadta bolýy kerek. It úshin qasqyr - tylsym jan iesi. Biletinder qasqyrdy kórmegen it, alda-jalda oǵan jolyǵyp qalsa, úrýge de shamasy kelmei, júregi jarylyp óledi deidi. Nede bolsa, qasqyrdyń ón-boiynan ittiń záresin ushyratyn bir qorqynyshty rýhtyń bary aqiqat.
Qazaq ez jigitti «oi, it eken...» dep tómendetip, al, júreginiń túgi bar azamatty «qasqyr jigit eken!» - dep maqtap jatady. Qasqyrdy qazaq qadir tutyp, atyn atamai «it-qus» dep meńzep qana aitatynyń bala kezden bárimiz bilemiz. Bylai qaraǵanda, it-qus kóp jyrtqysh ańdardyń biri ǵana ǵoi deimiz. Degenmen, qasqyrǵa kelgende qazaq balasynyń boiynda úlken qurmet, erekshe tolqynys paida bolatyny ras. Onyń sebebi de bar. Biz túrki bolǵandyqtan, ózimizdi Bóriden taradyq degenge senemiz. Sengimiz keledi soǵan. Sebebi, bóridei batyl, aqyldy hám symbatty bolǵymyz keledi. Babalarymyz bórili bairaq ustap, ǵasyrlar boiy jerimizge suqtanǵan qansha jaýdyń meselin qaitaryp, jeńiske jetip otyrǵany - bizdiń qanymyzda erekshe maqtanysh sezimin oinatady.
Ejelgi túrkilerdiń eń basty totemi - Kók bóri bolǵan. 1968 jyly Mońǵoliia territoriiasynan tabylǵan eskertkishte aiaq-qoly joq balanyń sýretiniń astynda qasqyrdyń sýreti somdalǵan. Bei-Shi jáne Sýi-Shi degen qytai jylnamashylaryń derekterine súiensek, eskertkishtegi bala beinesi kelesi oqiǵanyń keiipkeri.Ǵun taipalarynyń eń tekti taipasy kórshi taipalardyń soqqysyna ushyrap, tegis opat bolǵan eken. Ashina atty toǵyz jastaǵy myna balany daladan qasqyrdyń qanshyǵy taýyp alyp, taýǵa alyp ketip, asyrapty desedi. Keiin ekeýiniń arasynan shekesi torsyqtai on ul dúniege kelip, túrki tildes halyqtardyń negizin quraǵan on iri áýletke ainalypty-mys. Ashina degen ejelgi túrki tilinen aýdarylǵanda «eń basty, aspan tektes bóri» degendi bildiredi eken. Bul árine ańyz. Mundai ańyzdy biz Italiia tarihynan da jaqsy bilemiz. Bul jerde biz qasqyrdyń sútin emip, aman qalǵan, erjetkesin Rimniń negizin qalaǵan Romýl men Rem jaily ańyzdy aityp otyrǵanymyzdy oqyrman qapysyz túsindi dep esepteimiz. Slavian halyqtarynyń ańyz-áfsanalarynda qasqyr zulym, japqynshy jyrtqysh ań retinde sýretteledi. Múmkin ol bizdiń babalarymyzdyń Eýraziia keńistiginde saltanat quryp turǵan kezin sýretteitin dúnie bolar dep jiptiń bir ushyn shyǵaryp qoialyq...
Jalpy, qasqyr totemi álem halyqtarynyń barlyǵynda bar. Máselen, qazaqqa baýyr halyq - bashqurt ultynyń ataýy «bas bóri» degen maǵynany beredi. Tatar halqy ózderin «aq qasqyrdan» taraǵanbyz dep esepteidi. Kóptegen túrki tildes taipalardyń týynda bóriniń basy beinelenetin bolǵan. Onymen qosa, han, qaǵan bitkenniń barlyǵy ózin bórimen teńestirip otyrýǵa qumar bolatyn. Mysaly, álemniń ámirli bileýshisi Shyńǵyshan ózin Kók bóriniń rýhy qoldaitynyna imandai senetin jáne barlyq jaýyngerlerin qasqyrdai ailaly, qairatty qylyp tárbielegeni belgili.
Ańyzdyń paida bolýyna da bir sebeptiń bolýy zańdy dep bilemiz. Ol úshin qasqyrdyń tabiǵatyna, minez-qulqyna úńilip kórelik. Jalpy, qasqyr ózge túz taǵylaryna qaraǵanda, erkindiksúigish ań.
Ańdar patshasy dep júrgen esineýik arystandy tsirkten talai kórgenimiz bar. Jabaiy tabiǵattaǵy ómirde, búkil praid osy bir jalqaý, jaly jalp-jalp etken bir ez mysyqty asyraidy da júredi. Sosyn álgi baiǵustardyń taban et, mańdai terimen tapqan etti álgi «batyr» aqyryp kelip, ózi jeidi. Sosyn bala-shaǵasyna qaldyǵyn berip, uiyqtaidy. Birtúrli syilaimaimyn osy bir erinshek nemeni! Ári arystandy ań patshasy degenge moiysunbaimyn da!Oǵan qaraǵanda jolbarys kishkene qurmet sezimin oiatady. Já, ol basqa másele.
Qasekeńe oralaiyq. Tsirkte qasqyrdyń óner kórsetip júrgenine eshkim kýálik ete almaidy. Qasekeń tákappar, kerbez hám derbestikti súiedi. Qasqyr, eń aldymen, kózsiz batyrlyqtyń simvoly. Kez kelgen aiqasta qasqyr ne jeńgenshe, ne ólgenshe alysady. Qasqyr ólekse jeýden qashady. Iaǵni óz boiyn, aǵzasyn taza ustaidy. Qasqyrdyń bórisi basqa maqulyqtarǵa qaraǵanda monogamdy. Demek, ózge ańdarmen salystyrǵanda qasqyrdyń erkegi «zinaqorlyq jasamaidy» jáne ózi tańdaǵan bir ǵana qanshyqqa adal bolady. Bóri - úiir ishinde temir tártip ornatatyn, ózine tiesili aimaqty jan-tánimen qorǵaityn, qolastyndaǵy shabýyldaýshysy bar jaýyngerlerdi bir maqsatqa jumyldyra biletin, bóltirikter men ártúrli sharýaǵa mindetti irili-usaq qasqyrlardy ádil basqaratyn Qaǵan.
Sondyqtan bizdiń Ashina tekti babalarymyz qasqyr tabiǵatyn jaqsy bilgendikten, óz taipalaryndaǵy ómirdi bóriniń basqarý stiline uqsastyryp otyrýǵa tyrysqan dep oilasaq qatelespeimiz. Taǵy bir shtrih. Qasqyr eshqashan úrmeidi. Ol tek ulidy. Al, onyń ulýy neni bildiretinin ǵylym san saqqa joridy. Bizdińshe qasqyrdyń ulýy - kók bóriniń Kók Aspanmen dialogy.
Aqberen Elgezek
.jpg)