قاسقىر... قاسقىر تۋرالى ويلانا قالسام, ەسٸمە بالا كەزدەگٸ بٸر وقيعا ورالا قالادى. بٸزدٸڭ بٸر كٶرشٸ اعامىز بار-تۇعىن. سول بٸر كٷنٸ ويدا جوقتا, ساي جاعالاپ جٷرٸپ, تەجٸريبەسٸ جوق بٸر بٶلتٸرٸكتٸ اتپەن ۇرىپ الىپتى دەپ ەستٸدٸك.
قاسقىر كٶرمەگەن بالامىز, قىزىقتاپ بارىپ تاماشالادىق. اۋىزى اقسيىپ, ەسٸكتٸڭ الدىندا جاتىر ەكەن. اڭشى اعامىز ەلگٸ بٶلتٸرٸكتٸ دٸڭگەككە ٸلٸپ قويدى دا, كٶزٸمٸزشە تەرٸسٸن سىپىرىپ الدى.سودان كەيٸن ەلگٸ بەيشارانىڭ اپ-ارىق سٷيەگٸن ارتقى ەكٸ اياعىنان سٷيرەپ, قورانىڭ ارتىنداعى كٷرەسٸنگە اپارىپ, لاقتىرا سالدى. سول-اق ەكەن, اياداي اۋىلدىڭ ٸشٸ ازان-قازان بولدى دا قالدى. ەنشەيٸندە اۋلاعا كٸرگٸزبەي, ارس-ارس ەتەتٸن قاباعان نەمٸس وۆچاركالارى, كٶشەدە قۇيرىعىن قايقايتىپ الىپ, «باتىرسىنىپ» جٷرەتٸن تٶبەتتەر مەن تەگٸن بۇلداعانداي ماڭعازدانا جاتاتىن سالپاڭقۇلاق تازىلار مەن باجىلداق كەندەندەر دە بٸر-بٸرٸمەن جارىسقانداي جيٸركەنٸشتٸ قىڭسىلاپ, ٷرەيلٸ ٷرٸپ, ۇسقىنسىز ۇلىپ, تاپا تال تٷستە ۇلارداي شۋلاپ كەتتٸ. بٸز اڭ-تاڭبىز. اعامىز: «ٶي, ٶڭكەي سٷمەلەك يتتەر! تٸرٸ يتتەن ٶلٸ بٶلتٸرٸك مىقتى ەكەن, ە!» - دەپ بٸزگە كٶزٸن بٸر قىستى دا, بٸر جاعىنا شىرت تٷكٸردٸ. مەن اڭشىنىڭ ارتىنان قۋىپ بارىپ, سۇراقتىڭ استىنا الدىم: «اعا, نەگە تامام يت ۇلىپ, سونشاما قىڭسىلاپ كەتتٸ? ەلدە ولار مىنا بٶلتٸرٸكتٸ اياپ, جوقتاپ جاتىر ما?» - دەدٸم. اعام مىرس ەتتٸ دە: «باۋىرىم, بۇل يتتەر مىنا جامان بٶلتٸرٸكتٸڭ يٸسٸنەن ەسٸ اۋىسىپ جاتىر عوي» - دەدٸ دە, ٶزٸ ەلگٸندەگٸ سىپىرعان سارعىش تەرٸنٸ قولىنا ۇستاپ, گاراجىنا كٸرٸپ كەتتٸ.
ەشقاشان قاسقىردى تٸرٸدەي كٶرمەگەن, ونىمەن بەتپە-بەت جولىقپاعان يتتەردٸ مۇنداي كٷيگە تٷسٸرەتٸن بۇل يٸستٸڭ نەندەي قۇدىرەتٸ بار?! قاسقىر تۋرالى ميىندا تيتتەي دە اقپاراتى جوق اۋلاداعى يت قايدان بٸلەدٸ ول تۋرالى? مەسەلەنٸڭ بارلىعى گەندٸك جادتا بولۋى كەرەك. يت ٷشٸن قاسقىر - تىلسىم جان يەسٸ. بٸلەتٸندەر قاسقىردى كٶرمەگەن يت, الدا-جالدا وعان جولىعىپ قالسا, ٷرۋگە دە شاماسى كەلمەي, جٷرەگٸ جارىلىپ ٶلەدٸ دەيدٸ. نەدە بولسا, قاسقىردىڭ ٶن-بويىنان يتتٸڭ زەرەسٸن ۇشىراتىن بٸر قورقىنىشتى رۋحتىڭ بارى اقيقات.
قازاق ەز جٸگٸتتٸ «وي, يت ەكەن...» دەپ تٶمەندەتٸپ, ال, جٷرەگٸنٸڭ تٷگٸ بار ازاماتتى «قاسقىر جٸگٸت ەكەن!» - دەپ ماقتاپ جاتادى. قاسقىردى قازاق قادٸر تۇتىپ, اتىن اتاماي «يت-قۇس» دەپ مەڭزەپ قانا ايتاتىنىڭ بالا كەزدەن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. بىلاي قاراعاندا, يت-قۇس كٶپ جىرتقىش اڭداردىڭ بٸرٸ عانا عوي دەيمٸز. دەگەنمەن, قاسقىرعا كەلگەندە قازاق بالاسىنىڭ بويىندا ٷلكەن قۇرمەت, ەرەكشە تولقىنىس پايدا بولاتىنى راس. ونىڭ سەبەبٸ دە بار. بٸز تٷركٸ بولعاندىقتان, ٶزٸمٸزدٸ بٶرٸدەن تارادىق دەگەنگە سەنەمٸز. سەنگٸمٸز كەلەدٸ سوعان. سەبەبٸ, بٶرٸدەي باتىل, اقىلدى ھەم سىمباتتى بولعىمىز كەلەدٸ. بابالارىمىز بٶرٸلٸ بايراق ۇستاپ, عاسىرلار بويى جەرٸمٸزگە سۇقتانعان قانشا جاۋدىڭ مەسەلٸن قايتارىپ, جەڭٸسكە جەتٸپ وتىرعانى - بٸزدٸڭ قانىمىزدا ەرەكشە ماقتانىش سەزٸمٸن ويناتادى.
ەجەلگٸ تٷركٸلەردٸڭ ەڭ باستى توتەمٸ - كٶك بٶرٸ بولعان. 1968 جىلى موڭعولييا تەرريتوريياسىنان تابىلعان ەسكەرتكٸشتە اياق-قولى جوق بالانىڭ سۋرەتٸنٸڭ استىندا قاسقىردىڭ سۋرەتٸ سومدالعان. بەي-شي جەنە سۋي-شي دەگەن قىتاي جىلناماشىلارىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, ەسكەرتكٸشتەگٸ بالا بەينەسٸ كەلەسٸ وقيعانىڭ كەيٸپكەرٸ.عۇن تايپالارىنىڭ ەڭ تەكتٸ تايپاسى كٶرشٸ تايپالاردىڭ سوققىسىنا ۇشىراپ, تەگٸس وپات بولعان ەكەن. اشينا اتتى توعىز جاستاعى مىنا بالانى دالادان قاسقىردىڭ قانشىعى تاۋىپ الىپ, تاۋعا الىپ كەتٸپ, اسىراپتى دەسەدٸ. كەيٸن ەكەۋٸنٸڭ اراسىنان شەكەسٸ تورسىقتاي ون ۇل دٷنيەگە كەلٸپ, تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ نەگٸزٸن قۇراعان ون ٸرٸ ەۋلەتكە اينالىپتى-مىس. اشينا دەگەن ەجەلگٸ تٷركٸ تٸلٸنەن اۋدارىلعاندا «ەڭ باستى, اسپان تەكتەس بٶرٸ» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ ەكەن. بۇل ەرينە اڭىز. مۇنداي اڭىزدى بٸز يتالييا تاريحىنان دا جاقسى بٸلەمٸز. بۇل جەردە بٸز قاسقىردىڭ سٷتٸن ەمٸپ, امان قالعان, ەرجەتكەسٸن ريمنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان رومۋل مەن رەم جايلى اڭىزدى ايتىپ وتىرعانىمىزدى وقىرمان قاپىسىز تٷسٸندٸ دەپ ەسەپتەيمٸز. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ اڭىز-ەفسانالارىندا قاسقىر زۇلىم, جاپقىنشى جىرتقىش اڭ رەتٸندە سۋرەتتەلەدٸ. مٷمكٸن ول بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندە سالتانات قۇرىپ تۇرعان كەزٸن سۋرەتتەيتٸن دٷنيە بولار دەپ جٸپتٸڭ بٸر ۇشىن شىعارىپ قويالىق...
جالپى, قاسقىر توتەمٸ ەلەم حالىقتارىنىڭ بارلىعىندا بار. مەسەلەن, قازاققا باۋىر حالىق - باشقۇرت ۇلتىنىڭ اتاۋى «باس بٶرٸ» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. تاتار حالقى ٶزدەرٸن «اق قاسقىردان» تاراعانبىز دەپ ەسەپتەيدٸ. كٶپتەگەن تٷركٸ تٸلدەس تايپالاردىڭ تۋىندا بٶرٸنٸڭ باسى بەينەلەنەتٸن بولعان. ونىمەن قوسا, حان, قاعان بٸتكەننٸڭ بارلىعى ٶزٸن بٶرٸمەن تەڭەستٸرٸپ وتىرۋعا قۇمار بولاتىن. مىسالى, ەلەمنٸڭ ەمٸرلٸ بيلەۋشٸسٸ شىڭعىسحان ٶزٸن كٶك بٶرٸنٸڭ رۋحى قولدايتىنىنا يمانداي سەنەتٸن جەنە بارلىق جاۋىنگەرلەرٸن قاسقىرداي ايلالى, قايراتتى قىلىپ تەربيەلەگەنٸ بەلگٸلٸ.
اڭىزدىڭ پايدا بولۋىنا دا بٸر سەبەپتٸڭ بولۋى زاڭدى دەپ بٸلەمٸز. ول ٷشٸن قاسقىردىڭ تابيعاتىنا, مٸنەز-قۇلقىنا ٷڭٸلٸپ كٶرەلٸك. جالپى, قاسقىر ٶزگە تٷز تاعىلارىنا قاراعاندا, ەركٸندٸكسٷيگٸش اڭ.
اڭدار پاتشاسى دەپ جٷرگەن ەسٸنەۋٸك ارىستاندى تسيركتەن تالاي كٶرگەنٸمٸز بار. جابايى تابيعاتتاعى ٶمٸردە, بٷكٸل پرايد وسى بٸر جالقاۋ, جالى جالپ-جالپ ەتكەن بٸر ەز مىسىقتى اسىرايدى دا جٷرەدٸ. سوسىن ەلگٸ بايعۇستاردىڭ تابان ەت, ماڭداي تەرٸمەن تاپقان ەتتٸ ەلگٸ «باتىر» اقىرىپ كەلٸپ, ٶزٸ جەيدٸ. سوسىن بالا-شاعاسىنا قالدىعىن بەرٸپ, ۇيىقتايدى. بٸرتٷرلٸ سىيلايمايمىن وسى بٸر ەرٸنشەك نەمەنٸ! ەرٸ ارىستاندى اڭ پاتشاسى دەگەنگە مويىسۇنبايمىن دا!وعان قاراعاندا جولبارىس كٸشكەنە قۇرمەت سەزٸمٸن وياتادى. جە, ول باسقا مەسەلە.
قاسەكەڭە ورالايىق. تسيركتە قاسقىردىڭ ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷرگەنٸنە ەشكٸم كۋەلٸك ەتە المايدى. قاسەكەڭ تەكاپپار, كەربەز ھەم دەربەستٸكتٸ سٷيەدٸ. قاسقىر, ەڭ الدىمەن, كٶزسٸز باتىرلىقتىڭ سيمۆولى. كەز كەلگەن ايقاستا قاسقىر نە جەڭگەنشە, نە ٶلگەنشە الىسادى. قاسقىر ٶلەكسە جەۋدەن قاشادى. ياعني ٶز بويىن, اعزاسىن تازا ۇستايدى. قاسقىردىڭ بٶرٸسٸ باسقا ماقۇلىقتارعا قاراعاندا مونوگامدى. دەمەك, ٶزگە اڭدارمەن سالىستىرعاندا قاسقىردىڭ ەركەگٸ «زيناقورلىق جاسامايدى» جەنە ٶزٸ تاڭداعان بٸر عانا قانشىققا ادال بولادى. بٶرٸ - ٷيٸر ٸشٸندە تەمٸر تەرتٸپ ورناتاتىن, ٶزٸنە تيەسٸلٸ ايماقتى جان-تەنٸمەن قورعايتىن, قولاستىنداعى شابۋىلداۋشىسى بار جاۋىنگەرلەردٸ بٸر ماقساتقا جۇمىلدىرا بٸلەتٸن, بٶلتٸرٸكتەر مەن ەرتٷرلٸ شارۋاعا مٸندەتتٸ ٸرٸلٸ-ۇساق قاسقىرلاردى ەدٸل باسقاراتىن قاعان.
سوندىقتان بٸزدٸڭ اشينا تەكتٸ بابالارىمىز قاسقىر تابيعاتىن جاقسى بٸلگەندٸكتەن, ٶز تايپالارىنداعى ٶمٸردٸ بٶرٸنٸڭ باسقارۋ ستيلٸنە ۇقساستىرىپ وتىرۋعا تىرىسقان دەپ ويلاساق قاتەلەسپەيمٸز. تاعى بٸر شتريح. قاسقىر ەشقاشان ٷرمەيدٸ. ول تەك ۇليدى. ال, ونىڭ ۇلۋى نەنٸ بٸلدٸرەتٸنٸن عىلىم سان ساققا جوريدى. بٸزدٸڭشە قاسقىردىڭ ۇلۋى - كٶك بٶرٸنٸڭ كٶك اسپانمەن ديالوگى.
اقبەرەن ەلگەزەك
.jpg)