Nege ekenin qaidam, dáýirler almasqanda týǵan urpaqtar týraly ańyz kóp bolýshy edi. Eki dáýirdiń ótinde týǵan urpaq myńjyldyq qasiet pen qasirettiń qorjynyn arqalap alady desedi.
Túneýkúni qorjyn arqalaǵan bir jolaýshymen suqbattas boldym.
– Óz basym osy didar-ǵaiyp kezdesýge Mansur Halajdan Muhamed Salyqqa deiingi tóbesine ai qadaǵan keńistikten kelip otyrmyn. Al, sizdiń qaýyrsynyńyz neshinshi ǵalamnyń siiasyna matyrýly qazir?
– Jazdykúni ekeýmiz kempirqosaqtyń ústinde aiaǵymyzdy salbyratyp otyryp suqbattasqanymyzda, men saǵan tibettik áýlie, aqyn Milarepa týraly aityp edim ǵoi, esińde me?
– Esimde. Kóleńke urlaý týraly bolǵan ol áńgime.
– Ol kóptegen tibettik qupiia ilimderdi meńgerip, óziniń otbasyna qyrǵidai tigen jaýlaryn tabiǵat stihiialary arqyly bir kúnde jýsatyp tastaǵan. Keiin, árine, ol isine ókinip, tolyǵymen taqýalyq jolǵa túsedi. Áýlieliktiń eń biik shyńyna kóterilgen adam. Milarepa ózge de qupiia ilimderiniń ishinen adamnyń kóleńkesin urlaý ádisin meńgergen deidi. Ózine unamaǵan adamdardyń kóleńkesin tartyp alý arqyly Milarepa olardyń ómirlerin de ózine alyp alǵan desedi. Sol Milarepa áli tiri degen ańyz bar.
Bir qyzyq oqiǵany aityp bereiin. Qaibir jyly men bir qyzyq kisimen saparlas boldym. Álgi ózin kóripkel, emshimin dep tanystyrdy. Maǵan uzaq qarap otyryp, bir kezde: «Seniń ishińde Táńirdiń qupiiasyn biletin adam bar», – desin. Shynymdy aitsam, oǵan asa tańǵala qoiǵam joq. «Bilemin», – dedim. «Ol kisiniń jasy qanshada?» – dep surady menen. Meniń túisigime bes myń jyl degen aqpar keldi. «Bes myń jyl», – dedim. Álgi saparlas aǵai: «Durys», – dedi de, teris qarap jatyp qaldy. Bul oqiǵa meniń «Bir kisi» degen óleńim jazylǵannan on jyl keiin bolǵan edi. Endi sol bes myń jyl ishimdi meken etken rýh meniń tánimdi bes myń jyl paidalanbaidy ǵoi (kúledi).
Demek, meniń túisigim men sanama kóp jaǵdaida ózim uqpaityn oilardy qalqytyp shyǵaratyn ol kisi talai zamandar men tarihi oqiǵalardyń tiri kýágeri bolsa kerek. Ol álbette, jer betine kelgen talai patshalar men paiǵambarlardy, sansyz pendeler men áýlielerdi kórdi. Meniń paiymdaýymsha, ol kisiniń rýhy alǵash Altaida meken etken bireýge qonyp, keiin myna alyp álemdi emin-erkin kezgen siiaqty. Sol sebepten, meniń kóptegen tyrnaqshanyń ishindegi dástúrli dúnielerge kózqarasym múlde bólek. Oǵan, árine, ózimniń pende retinde jinaǵan bilimim men tájiribemdi qos. Osydan shyǵatyn meniń jaýabym – meniń qalamymnyń túrli-tústi siiasy adamzat tarihynyń óte kóne qutysynan quiylǵan bolý kerek.
– Túrli-tústi siia toly kóne qutyńyzdyń qai boiaýlaryn paidalana aldyńyz? Máselen, Esenǵali jarqyn tústerdiń de qasireti bolatynyn, Tynyshtyqbek kúńgirt tústerdiń izgilik maqamdaryn jyrlady. Osy kezden bastap qalamgerlerimizdiń ózine ǵana tán Gogendik ne Van Gogtyq boiaýlary qalyptasa bastaǵan siiaqty…
– Jalpy, boiaý degenniń ózi – ómir sekildi illiýziialyq qubylys. Álemde boiaý nemese tús degen zat joq. Boiaý – shapshańdyǵy óte tez tolqyndardyń qozǵalysyn baiqap qoiǵan midyń elesi. Basqasha aitqanda, tolqyndardy «kórip úlgirgen» midyń ónimi. Al, túsinikti deńgeide aitqanda, meniń túsim – aq. Aq tús – barlyq tústerdiń sintezi. Máselen, sol Gogen men Moneniń boiaýlar palitrasy nege aq kenepke salyndy? Sebebi, tek aq tús qana ózge boiaýlardyń jarqyrai kórinýine negiz bola alady. Jasyl kenepke kókpen ia qaramen deni durys dúnie túsirý óte qiyn hám estetikalyq turǵydan alǵanda qylmys bolar edi. Tús – energetikalyq tolqyn ári ol sanaly qubylys. Kúńgirt tústen Tynyshtyqbek izgilik kórse, demek ol sol boiaýdyń aqparatyn oqi aldy. Esenǵali bolsa, jalt etken bir jarqyn tústiń aldamshy ekenin sezip qoiǵan.
Menińshe, ár adam ár tústi ózinshe kóredi. Tek olardy anyqtaityn ortaq sózder ǵana bar. Máselen, sen kórip otyrǵan kók tús meniń kórgen kók túsime uqsamaýy múmkin. Bizdi ortaq mámilege alyp keletin «kók» degen sóz. Sol sóz arqyly biz ózimiz kórip úirengen tústi esimizge túsiremiz.
Táńirdiń sóz qoimasynda áli adamzat bilmeitin sansyz sózder bar. Ol sózderdi bizdiń bilmeýimiz jaratylysta bar, biraq, áli bizge beimaǵlum qubylystardan beihabarlyǵymyzdan bolyp otyr. Mysaly, Óleń degen dúnieni tylsymnan jetken aqparat degenge kelissek, kóp jaǵdaida aqyn ózi túisingen kóptegen qubylystardy bere almai dal bolady. Iaǵni, aqyn kórip turǵan kóptegen qubylystardyń adamzat tilindegi uǵym-túsinikteri áli joq. «Kóńildegi kórikti oi, aýyzdan shyqqanda óńi qashatyny» sondyqtan.
Dese de, maǵan seniń kórkemsýret ónerine qatysty uǵymdardy poeziiamen bailanystyryp sóilep otyrǵanyń unaidy. Túisigiń ol ekeýin qatar toqi alatyn órmekshidei miyńa óte durys aqparat berip tur. Jaratylysta eshnárse ózimen ózi bólek ómir súrmeidi, bári bir-birimen bailanysta. Eger keiingi býyn poeziiasynda Van Gogtyq boiaýlar qalyptasa bastasa, ol da zańdy. Nege bolmasqa?! Bizge boiaýlardyń sheksiz kombinatsiialarynan turatyn poeziia kerek. Óz basym «qaiǵy men qýanysh» dep atalatyn eki-aq tústen quralǵan poeziiadan jalyǵyp kettim.
– Munyńyz qisyndy, biraq meni «uǵymdar men ataýlardy adam oilap tapty» degen oi mazalai beredi. Máselen, kúná jaily uǵym bolmaǵan dáýir bolǵan syńaily…
– Qyzyq paiym eken.
– Biz sezimderimizge ataý berý arqyly ómirimizdi qiyndatyp almadyq pa?
– Múmkin. Negizi, adam – bir túiir qumdy da jarata almaityn beishara jaratylys. Bul, árine, materialdyq turǵyda aitqanda. «Biz kórip turmyz, ustap turmyz» degen materialdyq turǵyda, árine. Alaida, bizdi qorshaǵan álem, jaratylystyń barlyǵy Táńirdiń oiy ǵana bolsa, onda Adam da joq bolyp shyǵady.
Jaraidy, ol basqa másele. Seniń uǵymdarǵa bailanysty oilaryńa kelsek, Qudai adamǵa oi jaratý quqyǵyn bergenmen, materiia jaratý quqyǵyn bermegen.
Sol sebepten, adamǵa Qudai «myna sezimderge mynandai ataý ber, myna zatty bylai ata» degen erkindik bergen de shyǵar. Sezimderimizge ataý berý arqyly, kerisinshe, biz ónerdi jarattyq. Óner adam boiyndaǵy alýan túrli sezimderdiń álemin júielep berdi. Bul – adamnyń uly jeńisi.
– Keshken sezimderimizdiń naqty ataýyn únemi bile alamyz ba? Jyr jazǵyń kelgen sáttiń naqty ataýy bolmaǵany qandai jaqsy! Kúná jaily uǵym joq dáýirlerde uiat ústemdik qurǵan sekildi. Maǵan muny aitý úshin de ataýlarǵa júginýime týra kelgeni ókinishti…
– Durys aitasyń! Sol uiat degen uǵym tabylǵannan beri kúná degen «saiasi qural» paida boldy. Keide maǵan uiat – adam ózi oilap tapqan jasandy sezim siiaqty kórinedi. Uiat qazir adam boiyna ábden bekigen, tól sezimderdiń ortasynan oiyp turyp ornyn alǵan. Negizi uiattyń ornynda áý basta iman turǵan edi. Ol – etika. Adam men Táńirdiń arasyndaǵy, Adam men jaratylys arasyndaǵy qarym-qatynas etikasy.
Al, uiat – ersi qylyq jasap qoiǵan soń paida bolatyn satqyn sezim. Qylmys jasaǵan soń, uialǵanyń kimge kerek?! Ómir súrý etikasyn biletin adam teris qylyq kórsetpeidi. Ol uialmaidy, ol ondai dúnie jasaýǵa bolmaitynyn biledi. Qalǵan uiat-suiat, qysylyp-qymtyrylý, shynyn aitqanda, júre paida bolǵan psihologiialyq kompleks qana sekildi. Sezim de biz joǵaryda aitqan túster siiaqty, menińshe. Onyń adam boiynda qubylýy árkelki shyǵar, biraq ortaq ataýlary bar. Er adamnyń boiyndaǵy mahabbat sezimi áiel adamnyń ińkár seziminen qatqyldaý bolýy ǵajap emes. Bul – kúrdeli de qyzyqty másele. Sol siiaqty ár aqynnyń óleń jazar aldyndaǵy kóńil-kúii de árqalai bolýy múmkin. Ol óleńniń deńgeiine bailanysty, shamamda.
– Sizdiń uiatqa qatysty aitqandaryńyzben tolyqtai kelispes edim. Sebebi, uiat tek kúnáli is jasaǵan soń ǵana týatyn sezim emes qoi. Kerisinshe, saqtandyrýshy. Islamǵa deiin kúnádan qoryqqandyqtan emes, uiat bolǵandyqtan tyiylǵan shyǵarmyz. Álde, iman men uiat bir túisiktiń qos ataýy ma?
– Joq, saqtandyrýshy – uiat emes, iman. «Buzylǵan» adamdy túzegen – din dep aitý – qate. Adamnyń bastapqy tabiǵaty – Táńir matritsasynda jaralǵannan beri ózgergen joq. Zamanǵa sai ikemdelgen shyǵar, turmystyq keibir jaǵdailarǵa qatysty bilim-tájiribesi molaiǵan shyǵar, biraq adam ishindegi máńgilik táńiri bolmys sol qalpy. Kerisinshe, din ataýly adamdy bir qalypqa salǵysy keletin siiaqty, oǵan erkin oilap, Táńirdi óz betinshe tabýǵa jol bermeidi. Al, iman degen dini kategoriia emes. Ol – adamnyń boiyna daryǵan danalyq kategoriiasy. Ókinishke qarai, kóbi óz ishine úńilgennen góri, ózin qinaǵan saýaldarǵa dini kitaptardan jaýap izdeidi.
– Áńgimeniń aýany dini pálsapaǵa qarai aýyp bara jatqan sekildi. Maǵan qyzyq, sanańyzǵa keide «dinsiz oilar» kele me?
– Men kóbinese «dinsiz oilaimyn». Táńirge aparatyn dinnen basqa da joldar jetedi. Máselen, ǵylym.
– Ǵylym sizge aqyldy bolý úshin, anyǵy, «aqyldy bolyp kóriný» úshin kerek desem she? Álde, túisiktegi aqparatqa ózińdi ǵylymi turǵyda sendirý úshin kerek pe?
– Joq, olai emes. Ǵylymdy adamzat ártúrli máselelerin sheshýge paidalanady. Adam turmysyn jeńildetý úshin, kei dúnielerdi júielep, paidalaný úshin, tipti soǵysta jeńý úshin. Aita berseń, kóp. Men úshin ǵylymnyń kez kelgen salasy – Táńirdiń kemel biliminen, onyń Qudiretinen aqparat beredi.
Máselen, biz kórip úirengen dúnieni úilesimdi, sulý, taǵy basqadep jatamyz. Al, materiianyń ishindegi álem she? Ol tipti ǵajap qoi! Kvanttyq fizikanyń jetistikterin oqyp otyrsań, Táńirdiń zergerge bergisiz sheberligine qairan qalasyń. Sol sekildi gendik injeneriia, biik matematika, astronomiia, tipti lingvistika, mi týraly ǵylymi zertteýler Jaratýshynyń sheksiz shyǵarmashylyq áleýetinen habar beredi.
Jaratylystyń kez kelgen qubylysy – muǵjiza! Sol tańǵajaiyp dúniege qaraǵan saiyn, zerttep, zerdelegen saiyn Táńirdi erekshe qurmettei bastaisyń, qurmettiń ar jaǵynda Qudaiǵa degen mahabbatyń oianady. Sony tanyǵan seniń júregińdi Jaratqannyń seni erkeletken nury sipalap turǵanyn sezesiń. Bul – sopylardyń háli ispettes jaǵdai. Meniń túsinigimdegi ǵibadat – Táńirdiń jaratqan ár atomyna tańǵalý arqyly, onyń Avtoryna degen yntyqtyq sezimine mas bolý.
Demek, dinge qaraǵanda ǵylym Jaratýshy jaily kóbirek maǵlumat beredi. Álbette, kez kelgen ǵylymi dúniege túisik arqyly qaraý kerek. Osyndai ǵalamat Ómirdi Qudaidyń jaratyp jatqan shaǵyn elestetseń, tipti ǵajap! Aqynnyń missiiasy – eń áýeli Táńirdiń kórkem dúniesin nasihattaý. Tarihta Aqyn ia Sýretshi aityp ketken dúnielerdi ǵylym kóp ýaqyttan keiin taýyp jatatyny da osydan bolsa kerek. Ony kezinde uly ǵalym Vernadskii de aityp ketken.
– Munyńyz sanańyzǵa ózińiz uqpaityn oilardy qalqytyp shyǵaratyn «Bir kisige» tápsir emes pe? «Bir kisi» ǵylymǵa baǵyna ma?
– «Bir kisi» degende men naqty adam ia onyń jany deýden aýlaqpyn. Biraq, sanaly jan iesi ekeni anyq. Bul áńgimemizdi ózge adamdar oqitynyn eskere otyryp, qadirli oqyrman: «Mynanyń ishine jyn kirgen be?» – dep oilap qalmasyn degim keledi. Bálkim «bir kisi» dep otyrǵanymyz ilimi aqparat shyǵar, Qudai bilsin. Qalai bolǵanda da, ol maǵan kóp dúnieni ártúrli rakýrstan kórsetedi. Ol kisi ǵylymnan góri, Táńirdiń zańdaryna baǵynady. Ol bireý oilaǵandai qara nietti kúsh emes. Qorǵaýshy ustaz siiaqty bir kúsh desem bolatyn shyǵar…
– Muny oqyrman túsinedi dep oilaimyn. Sizge «Bir kisiniń» sybyry qandai formada keledi? Óleń joldary ia sóilem bolyp nemese boiaý, álde siýjet bolyp pa?
– Kóbinese odan keletin aqparat túisik arqyly keledi. Jáne kúndelikti emes. Onyń aqparatyn men túrli-tústi, myń qubylǵan astarly oi dep aitar edim. Tiisinshe soǵan sáikes hál paida bolady. Qalypty jaǵdaida ondai aqparatty myń kún oilansam, tappas edim.
– Ol sizge ajal týraly aita ma?
– Iá, aitqan.
– Qyzyq, ne aitty?
– Barlyq adam ajaldan qorqady. Ajaldy jeńgen batyr joq. Maǵan ol kisi ajaldan qoryqpaýdy úiretti. Taǵy da Táńirdiń jaratylys zańdary arqyly. Bir ret túsime Abaidy kirgizip te aitty. Abai sol túsimde: «Balam, adam ólmeidi», – degen. Men ol týraly keńirek jazǵanmyn da kezinde. Negizi Ajal da – ǵylym. Tipti, eń joǵary ilim. Ajalmen qorqytý – aqymaqtyń isi.
– Demek, siz ajaldy aq túste kóresiz?
– Iá. Appaq jaryq.
– Meniń ájeme de ajal birneshe ret soǵypty. Aq sáldeli eken deidi. Ajaldy aq túste kórý tektik sanamyzdan emes pe? Saǵynyshty saryǵa, ashýdy kókke boiap aldyq. Ár tústiń ózindik minezi bola ma sonda?
– Árkim ajaldy óziniń tanym-túsinigine sai kóredi. Al, tústerdi biz, óziń joǵaryda aitqandai, ózimizshe atap ketken sekildimiz. Sary, máselen, japondarda ólimdi bildiredi, bizde ol – saǵynysh. Ashý ózge ulttarda qara tústi, máselen. Al, qazaq boidaǵy bula kúshti qara boiaýda kóredi. Ajaldy eýropalyq ulttar qara túste elestetedi. Bilmestikten bolar…
– Tústerdi adamnyń kóńil-kúiin sýretteý úshin paidalanyp júrmiz. Olardyń ózine tán minezin qashan jazamyz? Nemese áýenniń boiaýy bola ma?
– Menińshe, tústerge báribir. Olardyń qyzmeti – Táńirdiń kórkem álemin bezendirý. Biz bala qusap, álbette, biz Jaratýshynyń aldynda máńgilik balamyz, kez kelgen qubylysty ózimizdiń oiynymyzǵa paidalanamyz. Túster adam týraly ne oilaidy, sol qyzyq maǵan… Al, áýenniń, durysyraq aitsaq, notalardyń túsi bar. Ár notanyń minezi de bar.
– Jazdykúni kempirqosaqtan túsip kele jatqanda, qulaǵyma «jazýdyń mańyzy joq» dep sybyrlap edińiz. Sodan, mine, endi ushyrastyq. Suraiynshy, biz nemen ainalysyp júrmiz sonda?
– Aqyn úshin (bul jerde jazýshynyń qatysy joq) belgili bir kezeńde jazýdyń mańyzy joǵalatyny ras. Bireýler «aqyn toqyrady, endi bereri joq» dep jatady.
Basyn ashyp alaiyq. Aqynnyń jazatyn dúniesi bitip qalsa, másele basqa. Men muny aitqanda basqa dúnieni meńzegen edim. Aqynnyń alǵashqy óleńi – kósheni túrtpektegen soqyrdyń taiaǵy siiaqty. Qarańǵy kóshemen tái-tái basqan saiyn, sóilemderdiń aiaq jaǵynda jaryq paida bola bastaidy. Bul – óte lázzatty kúi! Odan keiin aqyn 10 óleń jazady, 150 óleń jazady, jaza beredi, jaza beredi.
Ol birdeńe bilgennen jazyp jatqan joq. Ol baiǵus jazý arqyly álemdi, ony jaratqan Avtordy tanýmen ainalysyp jatqanyn bilmeidi. Ashyq turǵan túisigine beimálim ideialar, buryn-sońdy kezdespegen oilar men sezimder sarqyramadai burqyrap kep tógilip jatady. Ol ony ózimniń talantymnan, bilimdarlyǵymnan dep oilaidy. Bul jerde kók-jerdi uiqastyryp shimailai beretinder týraly áńgime bolyp otyrǵan joq, árine. Biik deńgeidegi poeziiany aityp otyrmyz.
Al, keiin Óleń siiaqty efirdiń arǵy jaǵynan múlde bólek panoramalar ashyla bastaidy. Ony sýretteýge ia tiliń jetpeidi, ia bilimiń jetpeidi. Sen tek oǵan arbalyp, ańyryp qarap tura beresiń. Sen bul hálde bárin bilip turasyń jáne ony jazýdyń mańyzy joq ekenin uǵasyń. Mundai kúidi jazýdyń qajeti de joq. Ony báribir jetkize almaisyń. Jetkizgen bolasyń, biraq júregińmen kórgen deńgeidegidei bolmaidy, báribir. Bul shaqta tek baqytty bop kúlimsirei berý kerek…
– Siz aityp otyrǵan osyndai ǵajaiyp dúnieni jaratarda Táńirde alǵash sezim boldy ma, oi boldy ma?
– Árine, sezim! Táńirde eń áýeli áli is júzinde joq jaratylysqa qudyretti uly mahabbaty paida bolǵan. Ol óziniń jobasyna degen sheksiz mahabbaty bolmasa, mynandai ǵajaiyp dúnieni kózge kórinbes eń kishkentai bólsheginen ushy-qiyry joq ǵaryshqa deiin, ishinde sansyz himiialyq, fizikalyq basqa da protsesterdi qosa alǵanda almasyp jatatyn muǵjiza Ómirdi asqan úilesimdilikpen jaratpas edi.
Demek, aldymen Mahabbat, iaǵni sezim, sosyn ony qalai jaratam degen birtutas ǵalamat Joba, iaǵni oi paida boldy. Áýeli Sóz bolǵan deidi. Kelispeimin. Durysy: «Áýeli Mahabbat bolǵan, sol Mahabbat Qudai edi», – deý kerek. Sosyn oi paida boldy. Oi – joba, sosyn, sóz. Sóz degende de biz dybystan quralǵan sóz dep oilamaýymyz kerek. Ol – qimyl. Iaǵni, Táńirge tán qudirettiń isi. Bul jerde Oi, Is-qimyldyń barlyǵy mindetti túrde, alǵashqy paida bolǵan Mahabbat sezimimen mápeleý arqyly jasalyp otyrdy.
– Japonnyń dzen-býddizminde «bári oidan bastaldy» degen támsil bar. Bul da meili, uly mahabbat – áli joq jaratylysty oilaýdan paida bolǵan sekildi. Áiteýir «Áýelgi bastaý – oi» degen túisik maǵan qol bulǵaidy da turady…
– Sen óleń jazarda qandai óleń jazaryńdy bilesiń be?
– Joq.
– Durys. Biraq sezim bolatyny haq qoi?!
– Oi aǵynynyń sirkiri sanaǵa qarǵa keipinde qonarda sezim týlatatyny bar.
– Suraǵyń oryndy ári zańdy. Kórmegen dúniege qalai mahabbat ashylady dep otyrsyń ǵoi. Qisyndy. Bizde sana alǵa shyǵyp ketkendikten, kóptegen Táńiri qasietten aiyrylyp qalǵanbyz. Sondyqtan, bárin ózimizge yńǵaily qisynǵa salyp alǵanbyz.
Aitylyp otyrǵan qyzyq sharýany túsindirý de, túsiný de qiyn. Degenmen, túsindirip kóreiin. Bul jerde Táńirdiń Óz Jobasyna degen tikelei sezimin aityp otyrǵan joqpyz. Jalpy, Táńirdiń Oi aldyndaǵy Hálin aityp otyrmyz. Umtylys deimiz be, erekshe Kúi deimiz be, báribir tilimizdegi sózderde, bizge tanys uǵymdar da Jaratýshynyń ol shabytty shaǵyn ashyp bere almaidy. Bul – sheksizdikte alapat energiia túrinde feierverk bolyp atylǵan Meiirim sezimi. Onyń esh formasy da, ideiasy da joq bolatyn. Biraq ol jasampaz ideiany Táńiri jaratylysty dúniege ákelýge jumsaýǵa uiǵardy.
Sol kezde oi paida boldy: ne isteý kerek, qalai isteý kerek degen. Tipti, ekeýmizdiń osy suqbatymyz da sol kezde josparlanyp qoiǵan. Solai…
– Biz jańa boiaýlar jaily aittyq ta, keskindi umyt qaldyrdyq. Meniń dosym Aibol: «Kózim úshburyshtanyp qaradym» dep jazdy. Bizdiń oilaý júiemizge kýbizm elementteriniń ene bastaǵanynyń sátti kórinisi. Sezim – boiaý, keskin oi bolyp tur ǵoi sonda?..
– Iá, keskin – kenepke shtrihtarmen tastalǵan ideianyń nobaiy. Onyń bastaýynda turǵan Sýretshiniń shabyty. Al, oǵan jan bitirip, qozǵalys beretin boiaýdy Ómir dep ataýǵa bolatyn shyǵar.
– «Qulap kettim men qanatsyz!.. osy ómirge – tómenge, Sodan beri,qorqyp júrmin qanaty joq denemnen…» deisiz. Men sizdiń arqańyzdan qanattyń sulbasyn kórip turmyn. Odan aq nur shashyraidy…
– Ol shashyraǵan nur – qanattyń tamyrynan atqylaǵan qan shyǵar?.. Seniń de arqańdaǵy qanattyń túsi aq. Jalpy, adamnyń aýrasy ekige bólingen alma siiaqty kórinedi. Anfastan qaraǵanda almanyń bir bóligi jaiylǵan qanatqa uqsaidy emes pe?! Al, qanaty qyrqylǵan adamdy aitqanda, biz perishtelik keibir qabiletterden, kieden aiyrylyp qalǵanymyzdy meńzedik. Joǵaryda biz qisynǵa qatyp qalǵan sana týraly sóz qozǵadyq. Jasampazdyq energiiany buǵaýda ustap otyrmyz.
Áńgimeniń basynda sen Mansur Halajdy aittyń. Onyń bir izbasary –ózimizdiń Máshhúr Júsip. Olar adam tańǵalarlyq keremetterdi jasaǵan. Pendelik turǵydan qaraǵanda olar áýlielik deńgeige kóterilgen. Al, ol qabiletter buryn bárimizde bar edi. Bul jerde qanat – simvoldyq qural. Jannyń sharyqtap ushý qabileti. Kvant siiaqty bir mezette myń jerde bola alý. Sezim men oidyń kúshimen tabiǵat stihiialaryn jumsaý, kózge kórinbeitin jaratylys ielerin basqarý, materiianyń formalary men qalyp-taryn ózgerte bilý siiaqty kóptegen qabiletter bizde uiyqtap qalǵan. Mysaly, óleń jazý – ekiniń biriniń basyna buiyra bermeitin talant. Qarap tursań, eshqandai qiyn emes siiaqty. Aqynǵa qiyn emes siiaqty. Biraq, óleń jazý protsesinde myńdaǵan vattyq sumdyq energiia bar. Ony adamnyń júregi kóterip tura alatyny tańǵalarlyq jait. Óner ataýlynyń barlyǵy – qyrqylǵan qanattyń qaýyrsyndary sekildi…
– Siz de Mansur Halajben júzdesip pe edińiz?
– Árine!
– Ol sizge ne aitty?
– «Men – Qudaimyn!» – dedi…
Osyny aitty da, álgi jolaýshym aýyr kúrsindi. Men de kúrsindim. Sosyn: «Ózimizdi tarihpen jubatqymyz keletini – dáýirler ótindegi elegizigen sanamyzdan», – dedi. Men úndemedim. Qorjynyndaǵy iisi burqyraǵan eski jazbalar jaily surap edim, meniń qorjynymda da birazy bar eken, birazy joq bolyp shyqty. «Qaida barasyz?» – degenimde, sekpilbet aspanǵa qarap turdy da, eń jaryq juldyzdy nusqap: «Bolashaqqa», – dep jaýap qatty. «Saparlas ekenbiz» dedim ishtei…
Jolaýshymen bolǵan qorjyndaǵy qazyna jaily áńgimemizdi alda taǵy jazatynymdy oiladym. «Iá, jazamyn»! Kútińizder.
Aqberenniń jyry
BASTYǴYRYLÝ
Túsiniksiz túsimdegi qaramoiyl qarǵalar,
kúdigim bop qarqyldap ap, úreiime jalǵanar.
Sodan keiin uia salyp butaqtanǵan shashyma,
Qorqynyshty sózder bolyp túisigime sorǵalar…
Túisigimniń ortasynda iirim bar quiyndy,
ortasyna tartar meni, shyr ainaltyp miymdy.
Men túsimde surap júrip, jylap júrip tabamyn,
eshqashan da salynbaǵan úiimdi.
Ol qara úide ómir súrip jatady eken ótkenim,
baýyrlarym… esterinde elesim de joq meniń.
Qarǵalarǵa qarap qoiyp dán shoqidy aýlada,
qalyp qoiǵan baiaǵyda meniń kóńil-kepterim…
Ol qara úide ákem, apam, aǵam jáne kári anam
ómir súrip jatady eken, burynǵydai… jańadan…
Attai almai júredi ekem bosaǵadan qinalyp…
Qara itke ainalady qolymdaǵy chemodan…
Baǵana bop yńyrsidy kúni erteńgi jel dúlei.
(jan-jaǵymnan baqylaidy qimylymdy el, bilem)
Qańǵyramyn, qara itimdi qarǵybaýdan tartqylap…
Úidi ainala júgiremin… terezesinen telmirem…
(eshkim maǵan sátke nazar aýdarmaidy deidi ekem)
Terezege qarap qoiyp, kúrsinedi keide ákem…
Bárin tastap, baiansyzǵa ketip bara jatamyn…
Ózim – ózim emes ekem, jel ushyrǵan jeide ekem…
Bir kúrsinis jeter bir sát molasy mol daladan.
Qalsh-qalsh etip dirildeidi sham odan…
Selk-k etem de, oianamyn… qabyrǵany sipaqtap,
Qara bólme – chemodan?..
Bekzat SMADIIaR
«Aq jelken» jýrnaly, №12
Jeltoqsan, 2017
