نەگە ەكەنٸن قايدام, دەۋٸرلەر الماسقاندا تۋعان ۇرپاقتار تۋرالى اڭىز كٶپ بولۋشى ەدٸ. ەكٸ دەۋٸردٸڭ ٶتٸندە تۋعان ۇرپاق مىڭجىلدىق قاسيەت پەن قاسٸرەتتٸڭ قورجىنىن ارقالاپ الادى دەسەدٸ.
تٷنەۋكٷنٸ قورجىن ارقالاعان بٸر جولاۋشىمەن سۇقباتتاس بولدىم.
– ٶز باسىم وسى ديدار-عايىپ كەزدەسۋگە مانسۇر حالاجدان مۇحامەد سالىققا دەيٸنگٸ تٶبەسٸنە اي قاداعان كەڭٸستٸكتەن كەلٸپ وتىرمىن. ال, سٸزدٸڭ قاۋىرسىنىڭىز نەشٸنشٸ عالامنىڭ سيياسىنا ماتىرۋلى قازٸر?
– جازدىكٷنٸ ەكەۋمٸز كەمپٸرقوساقتىڭ ٷستٸندە اياعىمىزدى سالبىراتىپ وتىرىپ سۇقباتتاسقانىمىزدا, مەن ساعان تيبەتتٸك ەۋليە, اقىن ميلارەپا تۋرالى ايتىپ ەدٸم عوي, ەسٸڭدە مە?
– ەسٸمدە. كٶلەڭكە ۇرلاۋ تۋرالى بولعان ول ەڭگٸمە.
– ول كٶپتەگەن تيبەتتٸك قۇپييا ٸلٸمدەردٸ مەڭگەرٸپ, ٶزٸنٸڭ وتباسىنا قىرعيداي تيگەن جاۋلارىن تابيعات ستيحييالارى ارقىلى بٸر كٷندە جۋساتىپ تاستاعان. كەيٸن, ەرينە, ول ٸسٸنە ٶكٸنٸپ, تولىعىمەن تاقۋالىق جولعا تٷسەدٸ. ەۋليەلٸكتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا كٶتەرٸلگەن ادام. ميلارەپا ٶزگە دە قۇپييا ٸلٸمدەرٸنٸڭ ٸشٸنەن ادامنىڭ كٶلەڭكەسٸن ۇرلاۋ ەدٸسٸن مەڭگەرگەن دەيدٸ. ٶزٸنە ۇناماعان ادامداردىڭ كٶلەڭكەسٸن تارتىپ الۋ ارقىلى ميلارەپا ولاردىڭ ٶمٸرلەرٸن دە ٶزٸنە الىپ العان دەسەدٸ. سول ميلارەپا ەلٸ تٸرٸ دەگەن اڭىز بار.
بٸر قىزىق وقيعانى ايتىپ بەرەيٸن. قايبٸر جىلى مەن بٸر قىزىق كٸسٸمەن ساپارلاس بولدىم. ەلگٸ ٶزٸن كٶرٸپكەل, ەمشٸمٸن دەپ تانىستىردى. ماعان ۇزاق قاراپ وتىرىپ, بٸر كەزدە: «سەنٸڭ ٸشٸڭدە تەڭٸردٸڭ قۇپيياسىن بٸلەتٸن ادام بار», – دەسٸن. شىنىمدى ايتسام, وعان اسا تاڭعالا قويعام جوق. «بٸلەمٸن», – دەدٸم. «ول كٸسٸنٸڭ جاسى قانشادا?» – دەپ سۇرادى مەنەن. مەنٸڭ تٷيسٸگٸمە بەس مىڭ جىل دەگەن اقپار كەلدٸ. «بەس مىڭ جىل», – دەدٸم. ەلگٸ ساپارلاس اعاي: «دۇرىس», – دەدٸ دە, تەرٸس قاراپ جاتىپ قالدى. بۇل وقيعا مەنٸڭ «بٸر كٸسٸ» دەگەن ٶلەڭٸم جازىلعاننان ون جىل كەيٸن بولعان ەدٸ. ەندٸ سول بەس مىڭ جىل ٸشٸمدٸ مەكەن ەتكەن رۋح مەنٸڭ تەنٸمدٸ بەس مىڭ جىل پايدالانبايدى عوي (كٷلەدٸ).
دەمەك, مەنٸڭ تٷيسٸگٸم مەن ساناما كٶپ جاعدايدا ٶزٸم ۇقپايتىن ويلاردى قالقىتىپ شىعاراتىن ول كٸسٸ تالاي زاماندار مەن تاريحي وقيعالاردىڭ تٸرٸ كۋەگەرٸ بولسا كەرەك. ول ەلبەتتە, جەر بەتٸنە كەلگەن تالاي پاتشالار مەن پايعامبارلاردى, سانسىز پەندەلەر مەن ەۋليەلەردٸ كٶردٸ. مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, ول كٸسٸنٸڭ رۋحى العاش التايدا مەكەن ەتكەن بٸرەۋگە قونىپ, كەيٸن مىنا الىپ ەلەمدٸ ەمٸن-ەركٸن كەزگەن سيياقتى. سول سەبەپتەن, مەنٸڭ كٶپتەگەن تىرناقشانىڭ ٸشٸندەگٸ دەستٷرلٸ دٷنيەلەرگە كٶزقاراسىم مٷلدە بٶلەك. وعان, ەرينە, ٶزٸمنٸڭ پەندە رەتٸندە جيناعان بٸلٸمٸم مەن تەجٸريبەمدٸ قوس. وسىدان شىعاتىن مەنٸڭ جاۋابىم – مەنٸڭ قالامىمنىڭ تٷرلٸ-تٷستٸ سيياسى ادامزات تاريحىنىڭ ٶتە كٶنە قۇتىسىنان قۇيىلعان بولۋ كەرەك.
– تٷرلٸ-تٷستٸ سييا تولى كٶنە قۇتىڭىزدىڭ قاي بوياۋلارىن پايدالانا الدىڭىز? مەسەلەن, ەسەنعالي جارقىن تٷستەردٸڭ دە قاسٸرەتٸ بولاتىنىن, تىنىشتىقبەك كٷڭگٸرت تٷستەردٸڭ ٸزگٸلٸك ماقامدارىن جىرلادى. وسى كەزدەن باستاپ قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ ٶزٸنە عانا تەن گوگەندٸك نە ۆان گوگتىق بوياۋلارى قالىپتاسا باستاعان سيياقتى…
– جالپى, بوياۋ دەگەننٸڭ ٶزٸ – ٶمٸر سەكٸلدٸ يلليۋزييالىق قۇبىلىس. ەلەمدە بوياۋ نەمەسە تٷس دەگەن زات جوق. بوياۋ – شاپشاڭدىعى ٶتە تەز تولقىنداردىڭ قوزعالىسىن بايقاپ قويعان ميدىڭ ەلەسٸ. باسقاشا ايتقاندا, تولقىنداردى «كٶرٸپ ٷلگٸرگەن» ميدىڭ ٶنٸمٸ. ال, تٷسٸنٸكتٸ دەڭگەيدە ايتقاندا, مەنٸڭ تٷسٸم – اق. اق تٷس – بارلىق تٷستەردٸڭ سينتەزٸ. مەسەلەن, سول گوگەن مەن مونەنٸڭ بوياۋلار پاليتراسى نەگە اق كەنەپكە سالىندى? سەبەبٸ, تەك اق تٷس قانا ٶزگە بوياۋلاردىڭ جارقىراي كٶرٸنۋٸنە نەگٸز بولا الادى. جاسىل كەنەپكە كٶكپەن يا قارامەن دەنٸ دۇرىس دٷنيە تٷسٸرۋ ٶتە قيىن ھەم ەستەتيكالىق تۇرعىدان العاندا قىلمىس بولار ەدٸ. تٷس – ەنەرگەتيكالىق تولقىن ەرٸ ول سانالى قۇبىلىس. كٷڭگٸرت تٷستەن تىنىشتىقبەك ٸزگٸلٸك كٶرسە, دەمەك ول سول بوياۋدىڭ اقپاراتىن وقي الدى. ەسەنعالي بولسا, جالت ەتكەن بٸر جارقىن تٷستٸڭ الدامشى ەكەنٸن سەزٸپ قويعان.
مەنٸڭشە, ەر ادام ەر تٷستٸ ٶزٸنشە كٶرەدٸ. تەك ولاردى انىقتايتىن ورتاق سٶزدەر عانا بار. مەسەلەن, سەن كٶرٸپ وتىرعان كٶك تٷس مەنٸڭ كٶرگەن كٶك تٷسٸمە ۇقساماۋى مٷمكٸن. بٸزدٸ ورتاق مەمٸلەگە الىپ كەلەتٸن «كٶك» دەگەن سٶز. سول سٶز ارقىلى بٸز ٶزٸمٸز كٶرٸپ ٷيرەنگەن تٷستٸ ەسٸمٸزگە تٷسٸرەمٸز.
تەڭٸردٸڭ سٶز قويماسىندا ەلٸ ادامزات بٸلمەيتٸن سانسىز سٶزدەر بار. ول سٶزدەردٸ بٸزدٸڭ بٸلمەۋٸمٸز جاراتىلىستا بار, بٸراق, ەلٸ بٸزگە بەيماعلۇم قۇبىلىستاردان بەيحابارلىعىمىزدان بولىپ وتىر. مىسالى, ٶلەڭ دەگەن دٷنيەنٸ تىلسىمنان جەتكەن اقپارات دەگەنگە كەلٸسسەك, كٶپ جاعدايدا اقىن ٶزٸ تٷيسٸنگەن كٶپتەگەن قۇبىلىستاردى بەرە الماي دال بولادى. ياعني, اقىن كٶرٸپ تۇرعان كٶپتەگەن قۇبىلىستاردىڭ ادامزات تٸلٸندەگٸ ۇعىم-تٷسٸنٸكتەرٸ ەلٸ جوق. «كٶڭٸلدەگٸ كٶرٸكتٸ وي, اۋىزدان شىققاندا ٶڭٸ قاشاتىنى» سوندىقتان.
دەسە دە, ماعان سەنٸڭ كٶركەمسۋرەت ٶنەرٸنە قاتىستى ۇعىمداردى پوەزييامەن بايلانىستىرىپ سٶيلەپ وتىرعانىڭ ۇنايدى. تٷيسٸگٸڭ ول ەكەۋٸن قاتار توقي الاتىن ٶرمەكشٸدەي ميىڭا ٶتە دۇرىس اقپارات بەرٸپ تۇر. جاراتىلىستا ەشنەرسە ٶزٸمەن ٶزٸ بٶلەك ٶمٸر سٷرمەيدٸ, بەرٸ بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستا. ەگەر كەيٸنگٸ بۋىن پوەزيياسىندا ۆان گوگتىق بوياۋلار قالىپتاسا باستاسا, ول دا زاڭدى. نەگە بولماسقا?! بٸزگە بوياۋلاردىڭ شەكسٸز كومبيناتسييالارىنان تۇراتىن پوەزييا كەرەك. ٶز باسىم «قايعى مەن قۋانىش» دەپ اتالاتىن ەكٸ-اق تٷستەن قۇرالعان پوەزييادان جالىعىپ كەتتٸم.
– مۇنىڭىز قيسىندى, بٸراق مەنٸ «ۇعىمدار مەن اتاۋلاردى ادام ويلاپ تاپتى» دەگەن وي مازالاي بەرەدٸ. مەسەلەن, كٷنە جايلى ۇعىم بولماعان دەۋٸر بولعان سىڭايلى…
– قىزىق پايىم ەكەن.
– بٸز سەزٸمدەرٸمٸزگە اتاۋ بەرۋ ارقىلى ٶمٸرٸمٸزدٸ قيىنداتىپ المادىق پا?
– مٷمكٸن. نەگٸزٸ, ادام – بٸر تٷيٸر قۇمدى دا جاراتا المايتىن بەيشارا جاراتىلىس. بۇل, ەرينە, ماتەريالدىق تۇرعىدا ايتقاندا. «بٸز كٶرٸپ تۇرمىز, ۇستاپ تۇرمىز» دەگەن ماتەريالدىق تۇرعىدا, ەرينە. الايدا, بٸزدٸ قورشاعان ەلەم, جاراتىلىستىڭ بارلىعى تەڭٸردٸڭ ويى عانا بولسا, وندا ادام دا جوق بولىپ شىعادى.
جارايدى, ول باسقا مەسەلە. سەنٸڭ ۇعىمدارعا بايلانىستى ويلارىڭا كەلسەك, قۇداي ادامعا وي جاراتۋ قۇقىعىن بەرگەنمەن, ماتەرييا جاراتۋ قۇقىعىن بەرمەگەن.
سول سەبەپتەن, ادامعا قۇداي «مىنا سەزٸمدەرگە مىنانداي اتاۋ بەر, مىنا زاتتى بىلاي اتا» دەگەن ەركٸندٸك بەرگەن دە شىعار. سەزٸمدەرٸمٸزگە اتاۋ بەرۋ ارقىلى, كەرٸسٸنشە, بٸز ٶنەردٸ جاراتتىق. ٶنەر ادام بويىنداعى الۋان تٷرلٸ سەزٸمدەردٸڭ ەلەمٸن جٷيەلەپ بەردٸ. بۇل – ادامنىڭ ۇلى جەڭٸسٸ.
– كەشكەن سەزٸمدەرٸمٸزدٸڭ ناقتى اتاۋىن ٷنەمٸ بٸلە الامىز با? جىر جازعىڭ كەلگەن سەتتٸڭ ناقتى اتاۋى بولماعانى قانداي جاقسى! كٷنە جايلى ۇعىم جوق دەۋٸرلەردە ۇيات ٷستەمدٸك قۇرعان سەكٸلدٸ. ماعان مۇنى ايتۋ ٷشٸن دە اتاۋلارعا جٷگٸنۋٸمە تۋرا كەلگەنٸ ٶكٸنٸشتٸ…
– دۇرىس ايتاسىڭ! سول ۇيات دەگەن ۇعىم تابىلعاننان بەرٸ كٷنە دەگەن «ساياسي قۇرال» پايدا بولدى. كەيدە ماعان ۇيات – ادام ٶزٸ ويلاپ تاپقان جاساندى سەزٸم سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ۇيات قازٸر ادام بويىنا ەبدەن بەكٸگەن, تٶل سەزٸمدەردٸڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورنىن العان. نەگٸزٸ ۇياتتىڭ ورنىندا ەۋ باستا يمان تۇرعان ەدٸ. ول – ەتيكا. ادام مەن تەڭٸردٸڭ اراسىنداعى, ادام مەن جاراتىلىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەتيكاسى.
ال, ۇيات – ەرسٸ قىلىق جاساپ قويعان سوڭ پايدا بولاتىن ساتقىن سەزٸم. قىلمىس جاساعان سوڭ, ۇيالعانىڭ كٸمگە كەرەك?! ٶمٸر سٷرۋ ەتيكاسىن بٸلەتٸن ادام تەرٸس قىلىق كٶرسەتپەيدٸ. ول ۇيالمايدى, ول ونداي دٷنيە جاساۋعا بولمايتىنىن بٸلەدٸ. قالعان ۇيات-سۇيات, قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ, شىنىن ايتقاندا, جٷرە پايدا بولعان پسيحولوگييالىق كومپلەكس قانا سەكٸلدٸ. سەزٸم دە بٸز جوعارىدا ايتقان تٷستەر سيياقتى, مەنٸڭشە. ونىڭ ادام بويىندا قۇبىلۋى ەركەلكٸ شىعار, بٸراق ورتاق اتاۋلارى بار. ەر ادامنىڭ بويىنداعى ماحاببات سەزٸمٸ ەيەل ادامنىڭ ٸڭكەر سەزٸمٸنەن قاتقىلداۋ بولۋى عاجاپ ەمەس. بۇل – كٷردەلٸ دە قىزىقتى مەسەلە. سول سيياقتى ەر اقىننىڭ ٶلەڭ جازار الدىنداعى كٶڭٸل-كٷيٸ دە ەرقالاي بولۋى مٷمكٸن. ول ٶلەڭنٸڭ دەڭگەيٸنە بايلانىستى, شامامدا.
– سٸزدٸڭ ۇياتقا قاتىستى ايتقاندارىڭىزبەن تولىقتاي كەلٸسپەس ەدٸم. سەبەبٸ, ۇيات تەك كٷنەلٸ ٸس جاساعان سوڭ عانا تۋاتىن سەزٸم ەمەس قوي. كەرٸسٸنشە, ساقتاندىرۋشى. يسلامعا دەيٸن كٷنەدان قورىققاندىقتان ەمەس, ۇيات بولعاندىقتان تىيىلعان شىعارمىز. ەلدە, يمان مەن ۇيات بٸر تٷيسٸكتٸڭ قوس اتاۋى ما?
– جوق, ساقتاندىرۋشى – ۇيات ەمەس, يمان. «بۇزىلعان» ادامدى تٷزەگەن – دٸن دەپ ايتۋ – قاتە. ادامنىڭ باستاپقى تابيعاتى – تەڭٸر ماتريتساسىندا جارالعاننان بەرٸ ٶزگەرگەن جوق. زامانعا ساي يكەمدەلگەن شىعار, تۇرمىستىق كەيبٸر جاعدايلارعا قاتىستى بٸلٸم-تەجٸريبەسٸ مولايعان شىعار, بٸراق ادام ٸشٸندەگٸ مەڭگٸلٸك تەڭٸري بولمىس سول قالپى. كەرٸسٸنشە, دٸن اتاۋلى ادامدى بٸر قالىپقا سالعىسى كەلەتٸن سيياقتى, وعان ەركٸن ويلاپ, تەڭٸردٸ ٶز بەتٸنشە تابۋعا جول بەرمەيدٸ. ال, يمان دەگەن دٸني كاتەگورييا ەمەس. ول – ادامنىڭ بويىنا دارىعان دانالىق كاتەگوريياسى. ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶبٸ ٶز ٸشٸنە ٷڭٸلگەننەن گٶرٸ, ٶزٸن قيناعان ساۋالدارعا دٸني كٸتاپتاردان جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
– ەڭگٸمەنٸڭ اۋانى دٸني پەلساپاعا قاراي اۋىپ بارا جاتقان سەكٸلدٸ. ماعان قىزىق, ساناڭىزعا كەيدە «دٸنسٸز ويلار» كەلە مە?
– مەن كٶبٸنەسە «دٸنسٸز ويلايمىن». تەڭٸرگە اپاراتىن دٸننەن باسقا دا جولدار جەتەدٸ. مەسەلەن, عىلىم.
– عىلىم سٸزگە اقىلدى بولۋ ٷشٸن, انىعى, «اقىلدى بولىپ كٶرٸنۋ» ٷشٸن كەرەك دەسەم شە? ەلدە, تٷيسٸكتەگٸ اقپاراتقا ٶزٸڭدٸ عىلىمي تۇرعىدا سەندٸرۋ ٷشٸن كەرەك پە?
– جوق, ولاي ەمەس. عىلىمدى ادامزات ەرتٷرلٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە پايدالانادى. ادام تۇرمىسىن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن, كەي دٷنيەلەردٸ جٷيەلەپ, پايدالانۋ ٷشٸن, تٸپتٸ سوعىستا جەڭۋ ٷشٸن. ايتا بەرسەڭ, كٶپ. مەن ٷشٸن عىلىمنىڭ كەز كەلگەن سالاسى – تەڭٸردٸڭ كەمەل بٸلٸمٸنەن, ونىڭ قۇدٸرەتٸنەن اقپارات بەرەدٸ.
مەسەلەن, بٸز كٶرٸپ ٷيرەنگەن دٷنيەنٸ ٷيلەسٸمدٸ, سۇلۋ, تاعى باسقادەپ جاتامىز. ال, ماتەرييانىڭ ٸشٸندەگٸ ەلەم شە? ول تٸپتٸ عاجاپ قوي! كۆانتتىق فيزيكانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن وقىپ وتىرساڭ, تەڭٸردٸڭ زەرگەرگە بەرگٸسٸز شەبەرلٸگٸنە قايران قالاسىڭ. سول سەكٸلدٸ گەندٸك ينجەنەرييا, بيٸك ماتەماتيكا, استرونومييا, تٸپتٸ لينگۆيستيكا, مي تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جاراتۋشىنىڭ شەكسٸز شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸنەن حابار بەرەدٸ.
جاراتىلىستىڭ كەز كەلگەن قۇبىلىسى – مۇعجيزا! سول تاڭعاجايىپ دٷنيەگە قاراعان سايىن, زەرتتەپ, زەردەلەگەن سايىن تەڭٸردٸ ەرەكشە قۇرمەتتەي باستايسىڭ, قۇرمەتتٸڭ ار جاعىندا قۇدايعا دەگەن ماحابباتىڭ ويانادى. سونى تانىعان سەنٸڭ جٷرەگٸڭدٸ جاراتقاننىڭ سەنٸ ەركەلەتكەن نۇرى سيپالاپ تۇرعانىن سەزەسٸڭ. بۇل – سوپىلاردىڭ حەلٸ ٸسپەتتەس جاعداي. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدەگٸ عيبادات – تەڭٸردٸڭ جاراتقان ەر اتومىنا تاڭعالۋ ارقىلى, ونىڭ اۆتورىنا دەگەن ىنتىقتىق سەزٸمٸنە ماس بولۋ.
دەمەك, دٸنگە قاراعاندا عىلىم جاراتۋشى جايلى كٶبٸرەك ماعلۇمات بەرەدٸ. ەلبەتتە, كەز كەلگەن عىلىمي دٷنيەگە تٷيسٸك ارقىلى قاراۋ كەرەك. وسىنداي عالامات ٶمٸردٸ قۇدايدىڭ جاراتىپ جاتقان شاعىن ەلەستەتسەڭ, تٸپتٸ عاجاپ! اقىننىڭ ميسسيياسى – ەڭ ەۋەلٸ تەڭٸردٸڭ كٶركەم دٷنيەسٸن ناسيحاتتاۋ. تاريحتا اقىن يا سۋرەتشٸ ايتىپ كەتكەن دٷنيەلەردٸ عىلىم كٶپ ۋاقىتتان كەيٸن تاۋىپ جاتاتىنى دا وسىدان بولسا كەرەك. ونى كەزٸندە ۇلى عالىم ۆەرنادسكيي دە ايتىپ كەتكەن.
– مۇنىڭىز ساناڭىزعا ٶزٸڭٸز ۇقپايتىن ويلاردى قالقىتىپ شىعاراتىن «بٸر كٸسٸگە» تەپسٸر ەمەس پە? «بٸر كٸسٸ» عىلىمعا باعىنا ما?
– «بٸر كٸسٸ» دەگەندە مەن ناقتى ادام يا ونىڭ جانى دەۋدەن اۋلاقپىن. بٸراق, سانالى جان يەسٸ ەكەنٸ انىق. بۇل ەڭگٸمەمٸزدٸ ٶزگە ادامدار وقيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, قادٸرلٸ وقىرمان: «مىنانىڭ ٸشٸنە جىن كٸرگەن بە?» – دەپ ويلاپ قالماسىن دەگٸم كەلەدٸ. بەلكٸم «بٸر كٸسٸ» دەپ وتىرعانىمىز ٸلٸمي اقپارات شىعار, قۇداي بٸلسٸن. قالاي بولعاندا دا, ول ماعان كٶپ دٷنيەنٸ ەرتٷرلٸ راكۋرستان كٶرسەتەدٸ. ول كٸسٸ عىلىمنان گٶرٸ, تەڭٸردٸڭ زاڭدارىنا باعىنادى. ول بٸرەۋ ويلاعانداي قارا نيەتتٸ كٷش ەمەس. قورعاۋشى ۇستاز سيياقتى بٸر كٷش دەسەم بولاتىن شىعار…
– مۇنى وقىرمان تٷسٸنەدٸ دەپ ويلايمىن. سٸزگە «بٸر كٸسٸنٸڭ» سىبىرى قانداي فورمادا كەلەدٸ? ٶلەڭ جولدارى يا سٶيلەم بولىپ نەمەسە بوياۋ, ەلدە سيۋجەت بولىپ پا?
– كٶبٸنەسە ودان كەلەتٸن اقپارات تٷيسٸك ارقىلى كەلەدٸ. جەنە كٷندەلٸكتٸ ەمەس. ونىڭ اقپاراتىن مەن تٷرلٸ-تٷستٸ, مىڭ قۇبىلعان استارلى وي دەپ ايتار ەدٸم. تيٸسٸنشە سوعان سەيكەس حەل پايدا بولادى. قالىپتى جاعدايدا ونداي اقپاراتتى مىڭ كٷن ويلانسام, تاپپاس ەدٸم.
– ول سٸزگە اجال تۋرالى ايتا ما?
– يە, ايتقان.
– قىزىق, نە ايتتى?
– بارلىق ادام اجالدان قورقادى. اجالدى جەڭگەن باتىر جوق. ماعان ول كٸسٸ اجالدان قورىقپاۋدى ٷيرەتتٸ. تاعى دا تەڭٸردٸڭ جاراتىلىس زاڭدارى ارقىلى. بٸر رەت تٷسٸمە ابايدى كٸرگٸزٸپ تە ايتتى. اباي سول تٷسٸمدە: «بالام, ادام ٶلمەيدٸ», – دەگەن. مەن ول تۋرالى كەڭٸرەك جازعانمىن دا كەزٸندە. نەگٸزٸ اجال دا – عىلىم. تٸپتٸ, ەڭ جوعارى ٸلٸم. اجالمەن قورقىتۋ – اقىماقتىڭ ٸسٸ.
– دەمەك, سٸز اجالدى اق تٷستە كٶرەسٸز?
– يە. اپپاق جارىق.
– مەنٸڭ ەجەمە دە اجال بٸرنەشە رەت سوعىپتى. اق سەلدەلٸ ەكەن دەيدٸ. اجالدى اق تٷستە كٶرۋ تەكتٸك سانامىزدان ەمەس پە? ساعىنىشتى سارىعا, اشۋدى كٶككە بوياپ الدىق. ەر تٷستٸڭ ٶزٸندٸك مٸنەزٸ بولا ما سوندا?
– ەركٸم اجالدى ٶزٸنٸڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸنە ساي كٶرەدٸ. ال, تٷستەردٸ بٸز, ٶزٸڭ جوعارىدا ايتقانداي, ٶزٸمٸزشە اتاپ كەتكەن سەكٸلدٸمٸز. سارى, مەسەلەن, جاپونداردا ٶلٸمدٸ بٸلدٸرەدٸ, بٸزدە ول – ساعىنىش. اشۋ ٶزگە ۇلتتاردا قارا تٷستٸ, مەسەلەن. ال, قازاق بويداعى بۇلا كٷشتٸ قارا بوياۋدا كٶرەدٸ. اجالدى ەۋروپالىق ۇلتتار قارا تٷستە ەلەستەتەدٸ. بٸلمەستٸكتەن بولار…
– تٷستەردٸ ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸن سۋرەتتەۋ ٷشٸن پايدالانىپ جٷرمٸز. ولاردىڭ ٶزٸنە تەن مٸنەزٸن قاشان جازامىز? نەمەسە ەۋەننٸڭ بوياۋى بولا ما?
– مەنٸڭشە, تٷستەرگە بەرٸبٸر. ولاردىڭ قىزمەتٸ – تەڭٸردٸڭ كٶركەم ەلەمٸن بەزەندٸرۋ. بٸز بالا قۇساپ, ەلبەتتە, بٸز جاراتۋشىنىڭ الدىندا مەڭگٸلٸك بالامىز, كەز كەلگەن قۇبىلىستى ٶزٸمٸزدٸڭ ويىنىمىزعا پايدالانامىز. تٷستەر ادام تۋرالى نە ويلايدى, سول قىزىق ماعان… ال, ەۋەننٸڭ, دۇرىسىراق ايتساق, نوتالاردىڭ تٷسٸ بار. ەر نوتانىڭ مٸنەزٸ دە بار.
– جازدىكٷنٸ كەمپٸرقوساقتان تٷسٸپ كەلە جاتقاندا, قۇلاعىما «جازۋدىڭ ماڭىزى جوق» دەپ سىبىرلاپ ەدٸڭٸز. سودان, مٸنە, ەندٸ ۇشىراستىق. سۇرايىنشى, بٸز نەمەن اينالىسىپ جٷرمٸز سوندا?
– اقىن ٷشٸن (بۇل جەردە جازۋشىنىڭ قاتىسى جوق) بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە جازۋدىڭ ماڭىزى جوعالاتىنى راس. بٸرەۋلەر «اقىن توقىرادى, ەندٸ بەرەرٸ جوق» دەپ جاتادى.
باسىن اشىپ الايىق. اقىننىڭ جازاتىن دٷنيەسٸ بٸتٸپ قالسا, مەسەلە باسقا. مەن مۇنى ايتقاندا باسقا دٷنيەنٸ مەڭزەگەن ەدٸم. اقىننىڭ العاشقى ٶلەڭٸ – كٶشەنٸ تٷرتپەكتەگەن سوقىردىڭ تاياعى سيياقتى. قاراڭعى كٶشەمەن تەي-تەي باسقان سايىن, سٶيلەمدەردٸڭ اياق جاعىندا جارىق پايدا بولا باستايدى. بۇل – ٶتە لەززاتتى كٷي! ودان كەيٸن اقىن 10 ٶلەڭ جازادى, 150 ٶلەڭ جازادى, جازا بەرەدٸ, جازا بەرەدٸ.
ول بٸردەڭە بٸلگەننەن جازىپ جاتقان جوق. ول بايعۇس جازۋ ارقىلى ەلەمدٸ, ونى جاراتقان اۆتوردى تانۋمەن اينالىسىپ جاتقانىن بٸلمەيدٸ. اشىق تۇرعان تٷيسٸگٸنە بەيمەلٸم يدەيالار, بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ويلار مەن سەزٸمدەر سارقىراماداي بۇرقىراپ كەپ تٶگٸلٸپ جاتادى. ول ونى ٶزٸمنٸڭ تالانتىمنان, بٸلٸمدارلىعىمنان دەپ ويلايدى. بۇل جەردە كٶك-جەردٸ ۇيقاستىرىپ شيمايلاي بەرەتٸندەر تۋرالى ەڭگٸمە بولىپ وتىرعان جوق, ەرينە. بيٸك دەڭگەيدەگٸ پوەزييانى ايتىپ وتىرمىز.
ال, كەيٸن ٶلەڭ سيياقتى ەفيردٸڭ ارعى جاعىنان مٷلدە بٶلەك پانورامالار اشىلا باستايدى. ونى سۋرەتتەۋگە يا تٸلٸڭ جەتپەيدٸ, يا بٸلٸمٸڭ جەتپەيدٸ. سەن تەك وعان اربالىپ, اڭىرىپ قاراپ تۇرا بەرەسٸڭ. سەن بۇل حەلدە بەرٸن بٸلٸپ تۇراسىڭ جەنە ونى جازۋدىڭ ماڭىزى جوق ەكەنٸن ۇعاسىڭ. مۇنداي كٷيدٸ جازۋدىڭ قاجەتٸ دە جوق. ونى بەرٸبٸر جەتكٸزە المايسىڭ. جەتكٸزگەن بولاسىڭ, بٸراق جٷرەگٸڭمەن كٶرگەن دەڭگەيدەگٸدەي بولمايدى, بەرٸبٸر. بۇل شاقتا تەك باقىتتى بوپ كٷلٸمسٸرەي بەرۋ كەرەك…
– سٸز ايتىپ وتىرعان وسىنداي عاجايىپ دٷنيەنٸ جاراتاردا تەڭٸردە العاش سەزٸم بولدى ما, وي بولدى ما?
– ەرينە, سەزٸم! تەڭٸردە ەڭ ەۋەلٸ ەلٸ ٸس جٷزٸندە جوق جاراتىلىسقا قۇدىرەتتٸ ۇلى ماحابباتى پايدا بولعان. ول ٶزٸنٸڭ جوباسىنا دەگەن شەكسٸز ماحابباتى بولماسا, مىنانداي عاجايىپ دٷنيەنٸ كٶزگە كٶرٸنبەس ەڭ كٸشكەنتاي بٶلشەگٸنەن ۇشى-قيىرى جوق عارىشقا دەيٸن, ٸشٸندە سانسىز حيمييالىق, فيزيكالىق باسقا دا پروتسەستەردٸ قوسا العاندا الماسىپ جاتاتىن مۇعجيزا ٶمٸردٸ اسقان ٷيلەسٸمدٸلٸكپەن جاراتپاس ەدٸ.
دەمەك, الدىمەن ماحاببات, ياعني سەزٸم, سوسىن ونى قالاي جاراتام دەگەن بٸرتۇتاس عالامات جوبا, ياعني وي پايدا بولدى. ەۋەلٸ سٶز بولعان دەيدٸ. كەلٸسپەيمٸن. دۇرىسى: «ەۋەلٸ ماحاببات بولعان, سول ماحاببات قۇداي ەدٸ», – دەۋ كەرەك. سوسىن وي پايدا بولدى. وي – جوبا, سوسىن, سٶز. سٶز دەگەندە دە بٸز دىبىستان قۇرالعان سٶز دەپ ويلاماۋىمىز كەرەك. ول – قيمىل. ياعني, تەڭٸرگە تەن قۇدٸرەتتٸڭ ٸسٸ. بۇل جەردە وي, ٸس-قيمىلدىڭ بارلىعى مٸندەتتٸ تٷردە, العاشقى پايدا بولعان ماحاببات سەزٸمٸمەن مەپەلەۋ ارقىلى جاسالىپ وتىردى.
– جاپوننىڭ دزەن-بۋدديزمٸندە «بەرٸ ويدان باستالدى» دەگەن تەمسٸل بار. بۇل دا مەيلٸ, ۇلى ماحاببات – ەلٸ جوق جاراتىلىستى ويلاۋدان پايدا بولعان سەكٸلدٸ. ەيتەۋٸر «ەۋەلگٸ باستاۋ – وي» دەگەن تٷيسٸك ماعان قول بۇلعايدى دا تۇرادى…
– سەن ٶلەڭ جازاردا قانداي ٶلەڭ جازارىڭدى بٸلەسٸڭ بە?
– جوق.
– دۇرىس. بٸراق سەزٸم بولاتىنى حاق قوي?!
– وي اعىنىنىڭ سٸركٸرٸ ساناعا قارعا كەيپٸندە قوناردا سەزٸم تۋلاتاتىنى بار.
– سۇراعىڭ ورىندى ەرٸ زاڭدى. كٶرمەگەن دٷنيەگە قالاي ماحاببات اشىلادى دەپ وتىرسىڭ عوي. قيسىندى. بٸزدە سانا العا شىعىپ كەتكەندٸكتەن, كٶپتەگەن تەڭٸري قاسيەتتەن ايىرىلىپ قالعانبىز. سوندىقتان, بەرٸن ٶزٸمٸزگە ىڭعايلى قيسىنعا سالىپ العانبىز.
ايتىلىپ وتىرعان قىزىق شارۋانى تٷسٸندٸرۋ دە, تٷسٸنۋ دە قيىن. دەگەنمەن, تٷسٸندٸرٸپ كٶرەيٸن. بۇل جەردە تەڭٸردٸڭ ٶز جوباسىنا دەگەن تٸكەلەي سەزٸمٸن ايتىپ وتىرعان جوقپىز. جالپى, تەڭٸردٸڭ وي الدىنداعى حەلٸن ايتىپ وتىرمىز. ۇمتىلىس دەيمٸز بە, ەرەكشە كٷي دەيمٸز بە, بەرٸبٸر تٸلٸمٸزدەگٸ سٶزدەردە, بٸزگە تانىس ۇعىمدار دا جاراتۋشىنىڭ ول شابىتتى شاعىن اشىپ بەرە المايدى. بۇل – شەكسٸزدٸكتە الاپات ەنەرگييا تٷرٸندە فەيەرۆەرك بولىپ اتىلعان مەيٸرٸم سەزٸمٸ. ونىڭ ەش فورماسى دا, يدەياسى دا جوق بولاتىن. بٸراق ول جاسامپاز يدەيانى تەڭٸرٸ جاراتىلىستى دٷنيەگە ەكەلۋگە جۇمساۋعا ۇيعاردى.
سول كەزدە وي پايدا بولدى: نە ٸستەۋ كەرەك, قالاي ٸستەۋ كەرەك دەگەن. تٸپتٸ, ەكەۋمٸزدٸڭ وسى سۇقباتىمىز دا سول كەزدە جوسپارلانىپ قويعان. سولاي…
– بٸز جاڭا بوياۋلار جايلى ايتتىق تا, كەسكٸندٸ ۇمىت قالدىردىق. مەنٸڭ دوسىم ايبول: «كٶزٸم ٷشبۇرىشتانىپ قارادىم» دەپ جازدى. بٸزدٸڭ ويلاۋ جٷيەمٸزگە كۋبيزم ەلەمەنتتەرٸنٸڭ ەنە باستاعانىنىڭ سەتتٸ كٶرٸنٸسٸ. سەزٸم – بوياۋ, كەسكٸن وي بولىپ تۇر عوي سوندا?..
– يە, كەسكٸن – كەنەپكە شتريحتارمەن تاستالعان يدەيانىڭ نوبايى. ونىڭ باستاۋىندا تۇرعان سۋرەتشٸنٸڭ شابىتى. ال, وعان جان بٸتٸرٸپ, قوزعالىس بەرەتٸن بوياۋدى ٶمٸر دەپ اتاۋعا بولاتىن شىعار.
– «قۇلاپ كەتتٸم مەن قاناتسىز!.. وسى ٶمٸرگە – تٶمەنگە, سودان بەرٸ,قورقىپ جٷرمٸن قاناتى جوق دەنەمنەن…» دەيسٸز. مەن سٸزدٸڭ ارقاڭىزدان قاناتتىڭ سۇلباسىن كٶرٸپ تۇرمىن. ودان اق نۇر شاشىرايدى…
– ول شاشىراعان نۇر – قاناتتىڭ تامىرىنان اتقىلاعان قان شىعار?.. سەنٸڭ دە ارقاڭداعى قاناتتىڭ تٷسٸ اق. جالپى, ادامنىڭ اۋراسى ەكٸگە بٶلٸنگەن الما سيياقتى كٶرٸنەدٸ. انفاستان قاراعاندا المانىڭ بٸر بٶلٸگٸ جايىلعان قاناتقا ۇقسايدى ەمەس پە?! ال, قاناتى قىرقىلعان ادامدى ايتقاندا, بٸز پەرٸشتەلٸك كەيبٸر قابٸلەتتەردەن, كيەدەن ايىرىلىپ قالعانىمىزدى مەڭزەدٸك. جوعارىدا بٸز قيسىنعا قاتىپ قالعان سانا تۋرالى سٶز قوزعادىق. جاسامپازدىق ەنەرگييانى بۇعاۋدا ۇستاپ وتىرمىز.
ەڭگٸمەنٸڭ باسىندا سەن مانسۇر حالاجدى ايتتىڭ. ونىڭ بٸر ٸزباسارى –ٶزٸمٸزدٸڭ مەشھٷر جٷسٸپ. ولار ادام تاڭعالارلىق كەرەمەتتەردٸ جاساعان. پەندەلٸك تۇرعىدان قاراعاندا ولار ەۋليەلٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن. ال, ول قابٸلەتتەر بۇرىن بەرٸمٸزدە بار ەدٸ. بۇل جەردە قانات – سيمۆولدىق قۇرال. جاننىڭ شارىقتاپ ۇشۋ قابٸلەتٸ. كۆانت سيياقتى بٸر مەزەتتە مىڭ جەردە بولا الۋ. سەزٸم مەن ويدىڭ كٷشٸمەن تابيعات ستيحييالارىن جۇمساۋ, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن جاراتىلىس يەلەرٸن باسقارۋ, ماتەرييانىڭ فورمالارى مەن قالىپ-تارىن ٶزگەرتە بٸلۋ سيياقتى كٶپتەگەن قابٸلەتتەر بٸزدە ۇيىقتاپ قالعان. مىسالى, ٶلەڭ جازۋ – ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىنا بۇيىرا بەرمەيتٸن تالانت. قاراپ تۇرساڭ, ەشقانداي قيىن ەمەس سيياقتى. اقىنعا قيىن ەمەس سيياقتى. بٸراق, ٶلەڭ جازۋ پروتسەسٸندە مىڭداعان ۆاتتىق سۇمدىق ەنەرگييا بار. ونى ادامنىڭ جٷرەگٸ كٶتەرٸپ تۇرا الاتىنى تاڭعالارلىق جايت. ٶنەر اتاۋلىنىڭ بارلىعى – قىرقىلعان قاناتتىڭ قاۋىرسىندارى سەكٸلدٸ…
– سٸز دە مانسۇر حالاجبەن جٷزدەسٸپ پە ەدٸڭٸز?
– ەرينە!
– ول سٸزگە نە ايتتى?
– «مەن – قۇدايمىن!» – دەدٸ…
وسىنى ايتتى دا, ەلگٸ جولاۋشىم اۋىر كٷرسٸندٸ. مەن دە كٷرسٸندٸم. سوسىن: «ٶزٸمٸزدٸ تاريحپەن جۇباتقىمىز كەلەتٸنٸ – دەۋٸرلەر ٶتٸندەگٸ ەلەگٸزٸگەن سانامىزدان», – دەدٸ. مەن ٷندەمەدٸم. قورجىنىنداعى يٸسٸ بۇرقىراعان ەسكٸ جازبالار جايلى سۇراپ ەدٸم, مەنٸڭ قورجىنىمدا دا بٸرازى بار ەكەن, بٸرازى جوق بولىپ شىقتى. «قايدا باراسىز?» – دەگەنٸمدە, سەكپٸلبەت اسپانعا قاراپ تۇردى دا, ەڭ جارىق جۇلدىزدى نۇسقاپ: «بولاشاققا», – دەپ جاۋاپ قاتتى. «ساپارلاس ەكەنبٸز» دەدٸم ٸشتەي…
جولاۋشىمەن بولعان قورجىنداعى قازىنا جايلى ەڭگٸمەمٸزدٸ الدا تاعى جازاتىنىمدى ويلادىم. «يە, جازامىن»! كٷتٸڭٸزدەر.
اقبەرەننٸڭ جىرى
باستىعىرىلۋ
تٷسٸنٸكسٸز تٷسٸمدەگٸ قارامويىل قارعالار,
كٷدٸگٸم بوپ قارقىلداپ اپ, ٷرەيٸمە جالعانار.
سودان كەيٸن ۇيا سالىپ بۇتاقتانعان شاشىما,
قورقىنىشتى سٶزدەر بولىپ تٷيسٸگٸمە سورعالار…
تٷيسٸگٸمنٸڭ ورتاسىندا يٸرٸم بار قۇيىندى,
ورتاسىنا تارتار مەنٸ, شىر اينالتىپ ميىمدى.
مەن تٷسٸمدە سۇراپ جٷرٸپ, جىلاپ جٷرٸپ تابامىن,
ەشقاشان دا سالىنباعان ٷيٸمدٸ.
ول قارا ٷيدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتادى ەكەن ٶتكەنٸم,
باۋىرلارىم… ەستەرٸندە ەلەسٸم دە جوق مەنٸڭ.
قارعالارعا قاراپ قويىپ دەن شوقيدى اۋلادا,
قالىپ قويعان باياعىدا مەنٸڭ كٶڭٸل-كەپتەرٸم…
ول قارا ٷيدە ەكەم, اپام, اعام جەنە كەرٸ انام
ٶمٸر سٷرٸپ جاتادى ەكەن, بۇرىنعىداي… جاڭادان…
اتتاي الماي جٷرەدٸ ەكەم بوساعادان قينالىپ…
قارا يتكە اينالادى قولىمداعى چەمودان…
باعانا بوپ ىڭىرسيدى كٷنٸ ەرتەڭگٸ جەل دٷلەي.
(جان-جاعىمنان باقىلايدى قيمىلىمدى ەل, بٸلەم)
قاڭعىرامىن, قارا يتٸمدٸ قارعىباۋدان تارتقىلاپ…
ٷيدٸ اينالا جٷگٸرەمٸن… تەرەزەسٸنەن تەلمٸرەم…
(ەشكٸم ماعان سەتكە نازار اۋدارمايدى دەيدٸ ەكەم)
تەرەزەگە قاراپ قويىپ, كٷرسٸنەدٸ كەيدە ەكەم…
بەرٸن تاستاپ, بايانسىزعا كەتٸپ بارا جاتامىن…
ٶزٸم – ٶزٸم ەمەس ەكەم, جەل ۇشىرعان جەيدە ەكەم…
بٸر كٷرسٸنٸس جەتەر بٸر سەت مولاسى مول دالادان.
قالش-قالش ەتٸپ دٸرٸلدەيدٸ شام ودان…
سەلك-ك ەتەم دە, ويانامىن… قابىرعانى سيپاقتاپ,
قارا بٶلمە – چەمودان?..
بەكزات سمادييار
«اق جەلكەن» جۋرنالى, №12
جەلتوقسان, 2017
