Latyn álipbiine kóshetin bolǵan soń álippeni de qaita jazý qajet. Bilim jáne ǵylym ministrligi bundai álippeni 2021 jyly shyǵaramyz dep otyr. Keshegi Keńes dáýirin bylai qoiǵanda, táýelsizdik alǵannan beri birneshe túrli álippe jazyldy. Ǵylymi negizi joq nemese osal bolǵandyqtan eshqaisysyna turaqtamai, mine taǵy da jańa álipbimen jańasha álippe jazbaqpyz.
Biz ózge jurttan úlgi alýǵa nemese kózsiz kóshirýge áýespiz. Biraq budan bir ǵasyr buryn ozyq álipbi de, ozyq álippe de bizde bolǵanynan osy istiń basy-qasynda júrgen kóp shendi habarsyz. Bul jaǵynan qazirgi ministrimiz A.Aimaǵambetovtiń kózi ashyq eken. Iá, bizde álippeniń uly reformator, ult ustazy Ahmet Baitursynulynan bastaý alatyn óz tarihy bar. Aqań búi deidi: «Bizdiń 10-shy jyldary shyǵaryp eski qoimaǵa tastaǵan nárselerimizdi keibireýler 26-shy jyldarǵa deiin tutynyp kelip otyryp, sony ózgertý nietke jańa ǵana kirgenin ózderinshe bir artyqsha jańashyldyq dep bilip, ózderin áldeqandai ózgerisshil kórip júr eken. Tariq júieli arab emlesiniń tas-talqanyn shyǵaryp buzyp-jaryp, arab qarpymen-aq dybys júieli qazaq emlesin jasap alǵanymyzdan qabarsyz eken».
Muny Aqań 1926 jylǵy Bakýdegi jiynnan keiin aitqan edi jáne ózi aitqandai, qazaqtyń dybys júiesin tártiptegen alǵashqy kitabyn Orynborda 1912 jyly shyǵaryp edi. Bul álippeler tolyqtyrylyp, túzetilip, ózi aidalyp ketken 30-jyldarǵa sheiin Orynborda, Tashkentte, Qyzylordada 10 shaqty ret qaita-qaita basylyp turdy. Aqań qazaqtyń óz dybystaryna ǵana tańba arnap, tól álippe jasaǵan. Onymen saýat ashý óte ońai boldy. Kez kelgen bala bir aida áripterdi qosyp, býyndap, júgirtip oqyp kete beretin bolǵan. Halyq burynǵydai quran jattaýǵa bailanbai dybys júieli ádispen jyldam jáne jappai saýattana bastady. Mundai ádistemelik jaǵynan jetilgen, ǵylymi turǵydan ózgelerden ozyq álippe jasaýǵa jiyrmasynshy ǵasyrǵa sheiin jazýǵa bailanbai erkin damyǵan tilimizdiń dybystyq júiesiniń de oń áseri boldy.
Otyzynshy jyldardan keiingi ǵylymda, ásirese qoǵamdyq ǵylymdarda ideologiia, saiasat basym bolǵandyǵy qazir bárimizge málim. Aqańnan keiin búgingi «Saýat ashýdy» qosqanda qyryq túrli álippe jazyldy. Biraq tól dybystarǵa negizdelip qasyna muǵalimderge arnalǵan «Baianshysy» bar, ol az deseńiz sóileý, oqý, jazýdy ushtastyrǵan «Til jumsary» taǵy bar keshendi dúnie jasalǵan emes.Qazirgi qoldanystaǵy Saýat ashý boiynsha áripti taný mine, naýryzda endi aiaqtaldy. Bul múldem durys emes. Avtorlar Saýat ashý, Jazý jáne Til damytýdy bir jerge qosyp bylyqtyryp jibergen. Álippeniń maqsaty qara tanytý.Aqań: «Álippeniń basty maqsaty – kerek sózdi jaza bilýge, jazylǵan sózdi oqi bilýge úiretý», – degen edi. Iá, álippede basqa maqsat bolmaýy kerek. Bala tilin damytý tyńdalym, aitylym arqyly Álippemen qatar júrýi kerek. Ol hrestomatiiada (ataýyn áli oilaný kerek) aldymen tyńdalym materialdary ótilip, barlyq áriptermen tanysyp, álippeni aiaqtaǵannan keiin oqylym materialdary júielenip usynylýy kerek. Óitkeni, álippeniń oqý materialdary árip tanytý, býyndardy, jeke sózderdi, shaǵyn sóilemderdi túsinip oqýǵa shaqtalǵan. Onyń árip tanytýǵa arnalǵan materialdary 300 sózge de jetpeidi. Al, monotildi balanyń sózdik qory odan asyp tógilip jatady. Máselen, ǵylymda dáleldengen tujyrym boiynsha 6 jastaǵy balanyń tilinde 5 myńnan asa sóz birlik bolady eken.
Ózimizde bári jasaýly turǵanda sony búgingi zaman talabyna sai jetildirgenniń ornyna ózgeden kózsiz kóshirýdi endi tyiýymyz kerek. Ózge tildiń júiesi bólek bolatyndyǵyn túsiný úshin kóp bilim qajet emes, kózge kórinip tur. Máselen, orys tilinde hat tanytý qazaq tiline qaraǵanda qiyndaý. Orystardyń dybystyq júiesinde túrli sharttylyqtar kóp. Basqasyn bylai qoiǵanda, birdei tańbalardyń ekpin arqyly maǵyna ajyratatyndyǵyn túsindirýge biraz ýaqyt kerek: zaˊmok, zamoˊk. Al, qazaq tiliniń júiesi múldem bólek. Bizdiń tildiń dybystyq júiesi, orys tilin bylai qoiǵanda, týystas túrkilerden de birshama erekshelenedi. Bul onyń HH ǵasyrǵa deiin jazýǵa bailanbai, erkin jetilgendiginen. Qazaq tiliniń dybystyq júiesinde shashaý, artyq turǵan eshteńe joq. Jup-jubymen, júie-júiesimen, ár dybys óz tabynda, ár árip óz tobynda tur. Munda bóten, jat dybysqa oryn da joq. Bul júiege zorlyqpen bir dybys engizseń, virýs kirgizgendei tildiń artikýliatsiialyq bazasyn buzasyń. Biz keńes kezinde bir dybys emes, 14 dybys kirgizip qoidyq emes pe? Tildiń ulttyq sipatyn ustap turatyn tildiń dybys júiesi. Kez kelgen jat dybys tártiptelgen myna kesteniń sánin de, mánin de ketiretini anyq.
a) Daýysty dybystar (9 daýysty)
b) Daýyssyz dybystar (19 daýyssyz)
Juptasyp turǵan osy júieden qazirgi sózdikterdegi eki-úsh sózde ǵana qoldanylatyn h tańbasyna oryn tabý múmkin emes. Nemese birde daýysty, birde daýyssyz bolady degen I men Ý-dy daýystylardyń jýan-jińishkelik paradigmasyna kirgize almaisyń. Júie qabyldamaidy.
Iá, qazaq tilinde 28 dybys bar. Olar sózdiń basynda, ortasynda, aiaǵynda óziniń jeke turǵandaǵy dybystalý qalpyn saqtaidy. Al, bizge úlgi bolyp otyrǵan aǵylshyn, orys tilderinde keibir áripter kózge kórinedi, biraq dybystalmaidy nemese múldem basqasha aitylady. Máselen, aǵylshyn tiliniń myna kestesine qarańyzshy:
Baiqap otyrǵanymyzdai, alty daýysty dybys tórt jerde tórt túrli dybystalady. Iaǵni, alty daýystyny jiyrma tórt túrli oqý kerek. Osyny balaǵa uqtyrýǵa qansha ýaqyt qajet?
Iá, bizge ásirese álipbi men álippe jóninen ózge jurt úlgi bola almaityndyǵyn qaitalaýdan jalyqpaimyn. Aqańnyń álippesimen saýat ashý óte ońai ári tez. Bul týraly Teljan Shonanov bylai deidi:«…deti postepenno nahodia shodstva i razlichiia slov, legko i svobodno, bez osoboi podderjki ýchitelia, nezametno dlia sebia perehodiat ot legkogo k trýdnomý, ot prostogo k slojnomý, naýchaiýs v to je vremia chitat samostoiatelno. Praktika pokazala, chto dlia togo, chtoby naýchitsia pisat i chitat po novomý býkvariý, vpolne dostatochno 4 nedel pri srednei sposobnosti detei». Iaǵni, biz Aqań salǵan jolmen oqityn bolsaq, onda álippeni qazirgidei úsh toqsanda emes, óte jyldam bitiretin bolamyz.
Otyzynshy jyldarǵa sheiin ár ulttyń ózderiniń súiener, sener tulǵalary boldy. Túrkitaný ǵylymy boiynsha ǵana aitatyn bolsaq, óz ultynyń, óz tiliniń qamyn jegen ǵalymdardy sonaý 1926 jyly Bakýge jinalǵandardyń ishinen kóremiz. Olardyń bárin joiyp, Keńes úkimeti ózderi Máskeý men Peterborda oqytqan túrkologtar orys túrkitanýshylarynyń aitýyna kózsiz bas uratyn bolyp tárbielendi. Al, óz ultynyń taý tulǵalary Bakýde óz pikirlerin esh qaimyqpastan ashyq aityp otyrdy. Sonyń ishinde Aqań da bar. Búkil álemnen Bakýge jinalǵan oqymystylardyń (Bartold, Rýdenko, Miller, Shoban zade, Samoilovich, Malov, Ashmarin, Mensel, Sherba, Iakovlev, Oldenbýrg jáne t.b.) aldynda Aqań orys tili jóninde: «Pravopisanie bolshei chastiý zavisit imenno ot iazyka, ot svoistva iazyka. Esli vozmem, naprimer, iazyk rýsskii, ýpotrebliaiýshii etimologicheskii printsip, to my doljny skazat, chto etot iazyk haoticheskii, anarhicheskii, potomý chto odni i te je slova, pri izmenenii ýdareniia, prinimaiýt sovershenno drýgie formy. Naprimer: «vada», «vody», ýdarenie izmenilos, gde ranshe stoial zvýk «a», teper poiavilsia «o». Eto samyi anarhicheskii, haoticheskii iazyk», – dedi. Osy jiynda múiizi qaraǵaidai orys professorlary, ásirese Sherba men Iakovlev túrki álipbileriniń ishindegi eń ozyǵy qazaqtiki dep tanydy. Keiin N.F.Iakovlev Aqańnyń álipbiine qyzyǵyp, ári qarai zerttei túsip, qatty tánti bolyp, «Matematicheskaia formýla postroeniia alfavita (Baitýrsynovskii alfavit)» degen maqala jazdy. Bul basqa túrkilerge úlgi bolyp, jiyrmasynshy jyldyń sońynda olar da ózderiniń ulttyq álipbilerin jetildirýge kirisip ketti. Iá, bizde Aqań salǵan dara jol bar. Soǵan qaita ainalyp túsýimiz kerek. Bul joldy keńes úkimeti 1929 jyldan bastap jaýyp tastaǵan edi. Endi óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetkende sol sara joldy qaita ainalyp tabýymyz kerek.
Bijomart QAPALBEK,
Memlekettik tildi damytý institýtynyń atqarýshy direktory,
filologiia ǵylymdarynyń kandidaty
