اقاڭنىڭ ەلٸپپەسٸنە قايتا ورالۋ قاجەت

لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشەتٸن بولعان سوڭ ەلٸپپەنٸ دە قايتا جازۋ قاجەت. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بۇنداي ەلٸپپەنٸ 2021 جىلى شىعارامىز دەپ وتىر. كەشەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸن بىلاي قويعاندا, تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ بٸرنەشە تٷرلٸ ەلٸپپە جازىلدى. عىلىمي نەگٸزٸ جوق نەمەسە وسال بولعاندىقتان ەشقايسىسىنا تۇراقتاماي, مٸنە تاعى دا جاڭا ەلٸپبيمەن جاڭاشا ەلٸپپە جازباقپىز.

بٸز ٶزگە جۇرتتان ٷلگٸ الۋعا نەمەسە كٶزسٸز كٶشٸرۋگە ەۋەسپٸز. بٸراق بۇدان بٸر عاسىر بۇرىن وزىق ەلٸپبي دە, وزىق ەلٸپپە دە بٸزدە بولعانىنان وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن كٶپ شەندٸ حابارسىز. بۇل جاعىنان قازٸرگٸ مينيسترٸمٸز ا.ايماعامبەتوۆتٸڭ كٶزٸ اشىق ەكەن. يە, بٸزدە ەلٸپپەنٸڭ ۇلى رەفورماتور, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنان باستاۋ الاتىن ٶز تاريحى بار. اقاڭ بٷي دەيدٸ: «بٸزدٸڭ 10-شى جىلدارى شىعارىپ ەسكٸ قويماعا تاستاعان نەرسەلەرٸمٸزدٸ كەيبٸرەۋلەر 26-شى جىلدارعا دەيٸن تۇتىنىپ كەلٸپ وتىرىپ, سونى ٶزگەرتۋ نيەتكە جاڭا عانا كٸرگەنٸن ٶزدەرٸنشە بٸر ارتىقشا جاڭاشىلدىق دەپ بٸلٸپ, ٶزدەرٸن ەلدەقانداي ٶزگەرٸسشٸل كٶرٸپ جٷر ەكەن. تاريق جٷيەلٸ اراب ەملەسٸنٸڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ بۇزىپ-جارىپ, اراب قارپىمەن-اق دىبىس جٷيەلٸ قازاق ەملەسٸن جاساپ العانىمىزدان قابارسىز ەكەن».

مۇنى اقاڭ 1926 جىلعى باكۋدەگٸ جيىننان كەيٸن ايتقان ەدٸ جەنە ٶزٸ ايتقانداي, قازاقتىڭ دىبىس جٷيەسٸن تەرتٸپتەگەن العاشقى كٸتابىن ورىنبوردا 1912 جىلى شىعارىپ ەدٸ. بۇل ەلٸپپەلەر تولىقتىرىلىپ, تٷزەتٸلٸپ, ٶزٸ ايدالىپ كەتكەن 30-جىلدارعا شەيٸن ورىنبوردا, تاشكەنتتە, قىزىلوردادا 10 شاقتى رەت قايتا-قايتا باسىلىپ تۇردى. اقاڭ قازاقتىڭ ٶز دىبىستارىنا عانا تاڭبا ارناپ, تٶل ەلٸپپە جاساعان. ونىمەن ساۋات اشۋ ٶتە وڭاي بولدى. كەز كەلگەن بالا بٸر ايدا ەرٸپتەردٸ قوسىپ, بۋىنداپ, جٷگٸرتٸپ وقىپ كەتە بەرەتٸن بولعان. حالىق بۇرىنعىداي قۇران جاتتاۋعا بايلانباي دىبىس جٷيەلٸ ەدٸسپەن جىلدام جەنە جاپپاي ساۋاتتانا باستادى. مۇنداي ەدٸستەمەلٸك جاعىنان جەتٸلگەن, عىلىمي تۇرعىدان ٶزگەلەردەن وزىق ەلٸپپە جاساۋعا جيىرماسىنشى عاسىرعا شەيٸن جازۋعا بايلانباي ەركٸن دامىعان تٸلٸمٸزدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸنٸڭ دە وڭ ەسەرٸ بولدى.

وتىزىنشى جىلداردان كەيٸنگٸ عىلىمدا, ەسٸرەسە قوعامدىق عىلىمداردا يدەولوگييا, ساياسات باسىم بولعاندىعى قازٸر بەرٸمٸزگە مەلٸم. اقاڭنان كەيٸن بٷگٸنگٸ «ساۋات اشۋدى» قوسقاندا قىرىق تٷرلٸ ەلٸپپە جازىلدى. بٸراق تٶل دىبىستارعا نەگٸزدەلٸپ قاسىنا مۇعالٸمدەرگە ارنالعان «بايانشىسى» بار, ول از دەسەڭٸز سٶيلەۋ, وقۋ, جازۋدى ۇشتاستىرعان «تٸل جۇمسارى» تاعى بار كەشەندٸ دٷنيە جاسالعان ەمەس.قازٸرگٸ قولدانىستاعى ساۋات اشۋ بويىنشا ەرٸپتٸ تانۋ مٸنە, ناۋرىزدا ەندٸ اياقتالدى. بۇل مٷلدەم دۇرىس ەمەس. اۆتورلار ساۋات اشۋ, جازۋ جەنە تٸل دامىتۋدى بٸر جەرگە قوسىپ بىلىقتىرىپ جٸبەرگەن. ەلٸپپەنٸڭ ماقساتى قارا تانىتۋ.اقاڭ: «ەلٸپپەنٸڭ باستى ماقساتى – كەرەك سٶزدٸ جازا بٸلۋگە, جازىلعان سٶزدٸ وقي بٸلۋگە ٷيرەتۋ», – دەگەن ەدٸ. يە, ەلٸپپەدە باسقا ماقسات بولماۋى كەرەك. بالا تٸلٸن دامىتۋ تىڭدالىم, ايتىلىم ارقىلى ەلٸپپەمەن قاتار جٷرۋٸ كەرەك. ول حرەستوماتييادا (اتاۋىن ەلٸ ويلانۋ كەرەك) الدىمەن تىڭدالىم ماتەريالدارى ٶتٸلٸپ, بارلىق ەرٸپتەرمەن تانىسىپ, ەلٸپپەنٸ اياقتاعاننان كەيٸن وقىلىم ماتەريالدارى جٷيەلەنٸپ ۇسىنىلۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, ەلٸپپەنٸڭ وقۋ ماتەريالدارى ەرٸپ تانىتۋ, بۋىنداردى, جەكە سٶزدەردٸ, شاعىن سٶيلەمدەردٸ تٷسٸنٸپ وقۋعا شاقتالعان. ونىڭ ەرٸپ تانىتۋعا ارنالعان ماتەريالدارى 300 سٶزگە دە جەتپەيدٸ. ال, مونوتٸلدٸ بالانىڭ سٶزدٸك قورى ودان اسىپ تٶگٸلٸپ جاتادى. مەسەلەن, عىلىمدا دەلەلدەنگەن تۇجىرىم بويىنشا 6 جاستاعى بالانىڭ تٸلٸندە 5 مىڭنان اسا سٶز بٸرلٸك بولادى ەكەن.

ٶزٸمٸزدە بەرٸ جاساۋلى تۇرعاندا سونى بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي جەتٸلدٸرگەننٸڭ ورنىنا ٶزگەدەن كٶزسٸز كٶشٸرۋدٸ ەندٸ تىيۋىمىز كەرەك. ٶزگە تٸلدٸڭ جٷيەسٸ بٶلەك بولاتىندىعىن تٷسٸنۋ ٷشٸن كٶپ بٸلٸم قاجەت ەمەس, كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇر. مەسەلەن, ورىس تٸلٸندە حات تانىتۋ قازاق تٸلٸنە قاراعاندا قيىنداۋ. ورىستاردىڭ دىبىستىق جٷيەسٸندە تٷرلٸ شارتتىلىقتار كٶپ. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بٸردەي تاڭبالاردىڭ ەكپٸن ارقىلى ماعىنا اجىراتاتىندىعىن تٷسٸندٸرۋگە بٸراز ۋاقىت كەرەك: زاˊموك, زاموˊك. ال, قازاق تٸلٸنٸڭ جٷيەسٸ مٷلدەم بٶلەك. بٸزدٸڭ تٸلدٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸ, ورىس تٸلٸن بىلاي قويعاندا, تۋىستاس تٷركٸلەردەن دە بٸرشاما ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل ونىڭ حح عاسىرعا دەيٸن جازۋعا بايلانباي, ەركٸن جەتٸلگەندٸگٸنەن. قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق جٷيەسٸندە شاشاۋ, ارتىق تۇرعان ەشتەڭە جوق. جۇپ-جۇبىمەن, جٷيە-جٷيەسٸمەن, ەر دىبىس ٶز تابىندا, ەر ەرٸپ ٶز توبىندا تۇر. مۇندا بٶتەن, جات دىبىسقا ورىن دا جوق. بۇل جٷيەگە زورلىقپەن بٸر دىبىس ەنگٸزسەڭ, ۆيرۋس كٸرگٸزگەندەي تٸلدٸڭ ارتيكۋلياتسييالىق بازاسىن بۇزاسىڭ. بٸز كەڭەس كەزٸندە بٸر دىبىس ەمەس, 14 دىبىس كٸرگٸزٸپ قويدىق ەمەس پە? تٸلدٸڭ ۇلتتىق سيپاتىن ۇستاپ تۇراتىن تٸلدٸڭ دىبىس جٷيەسٸ. كەز كەلگەن جات دىبىس تەرتٸپتەلگەن مىنا كەستەنٸڭ سەنٸن دە, مەنٸن دە كەتٸرەتٸنٸ انىق.

ا) داۋىستى دىبىستار (9 داۋىستى)

يە, قازاق تٸلٸندە 28 دىبىس بار. ولار سٶزدٸڭ باسىندا, ورتاسىندا, اياعىندا ٶزٸنٸڭ جەكە تۇرعانداعى دىبىستالۋ قالپىن ساقتايدى. ال, بٸزگە ٷلگٸ بولىپ وتىرعان اعىلشىن, ورىس تٸلدەرٸندە كەيبٸر ەرٸپتەر كٶزگە كٶرٸنەدٸ, بٸراق دىبىستالمايدى نەمەسە مٷلدەم باسقاشا ايتىلادى. مەسەلەن, اعىلشىن تٸلٸنٸڭ مىنا كەستەسٸنە قاراڭىزشى:

بايقاپ وتىرعانىمىزداي, التى داۋىستى دىبىس تٶرت جەردە تٶرت تٷرلٸ دىبىستالادى. ياعني, التى داۋىستىنى جيىرما تٶرت تٷرلٸ وقۋ كەرەك. وسىنى بالاعا ۇقتىرۋعا قانشا ۋاقىت قاجەت?

يە, بٸزگە ەسٸرەسە ەلٸپبي مەن ەلٸپپە جٶنٸنەن ٶزگە جۇرت ٷلگٸ بولا المايتىندىعىن قايتالاۋدان جالىقپايمىن. اقاڭنىڭ ەلٸپپەسٸمەن ساۋات اشۋ ٶتە وڭاي ەرٸ تەز. بۇل تۋرالى تەلجان شونانوۆ بىلاي دەيدٸ:«…دەتي پوستەپەننو ناحوديا سحودستۆا ي رازليچييا سلوۆ, لەگكو ي سۆوبودنو, بەز وسوبوي پوددەرجكي ۋچيتەليا, نەزامەتنو دليا سەبيا پەرەحوديات وت لەگكوگو ك ترۋدنومۋ, وت پروستوگو ك سلوجنومۋ, ناۋچايۋس ۆ تو جە ۆرەميا چيتات ساموستوياتەلنو. پراكتيكا پوكازالا, چتو دليا توگو, چتوبى ناۋچيتسيا پيسات ي چيتات پو نوۆومۋ بۋكۆاريۋ, ۆپولنە دوستاتوچنو 4 نەدەل پري سرەدنەي سپوسوبنوستي دەتەي». ياعني, بٸز اقاڭ سالعان جولمەن وقيتىن بولساق, وندا ەلٸپپەنٸ قازٸرگٸدەي ٷش توقساندا ەمەس, ٶتە جىلدام بٸتٸرەتٸن بولامىز.

وتىزىنشى جىلدارعا شەيٸن ەر ۇلتتىڭ ٶزدەرٸنٸڭ سٷيەنەر, سەنەر تۇلعالارى بولدى. تٷركٸتانۋ عىلىمى بويىنشا عانا ايتاتىن بولساق, ٶز ۇلتىنىڭ, ٶز تٸلٸنٸڭ قامىن جەگەن عالىمداردى سوناۋ 1926 جىلى باكۋگە جينالعانداردىڭ ٸشٸنەن كٶرەمٸز. ولاردىڭ بەرٸن جويىپ, كەڭەس ٷكٸمەتٸ ٶزدەرٸ مەسكەۋ مەن پەتەربوردا وقىتقان تٷركولوگتار ورىس تٷركٸتانۋشىلارىنىڭ ايتۋىنا كٶزسٸز باس ۇراتىن بولىپ تەربيەلەندٸ. ال, ٶز ۇلتىنىڭ تاۋ تۇلعالارى باكۋدە ٶز پٸكٸرلەرٸن ەش قايمىقپاستان اشىق ايتىپ وتىردى. سونىڭ ٸشٸندە اقاڭ دا بار. بٷكٸل ەلەمنەن باكۋگە جينالعان وقىمىستىلاردىڭ (بارتولد, رۋدەنكو, ميللەر, شوبان زادە, سامويلوۆيچ, مالوۆ, اشمارين, مەنسەل, شەربا, ياكوۆلەۆ, ولدەنبۋرگ جەنە ت.ب.) الدىندا اقاڭ ورىس تٸلٸ جٶنٸندە: «پراۆوپيسانيە بولشەي چاستيۋ زاۆيسيت يمەننو وت يازىكا, وت سۆويستۆا يازىكا. ەسلي ۆوزمەم, ناپريمەر, يازىك رۋسسكيي, ۋپوترەبليايۋششيي ەتيمولوگيچەسكيي پرينتسيپ, تو مى دولجنى سكازات, چتو ەتوت يازىك حاوتيچەسكيي, انارحيچەسكيي, پوتومۋ چتو ودني ي تە جە سلوۆا, پري يزمەنەنيي ۋدارەنييا, پرينيمايۋت سوۆەرشەننو درۋگيە فورمى. ناپريمەر: «ۆادا», «ۆودى», ۋدارەنيە يزمەنيلوس, گدە رانشە ستويال زۆۋك «ا», تەپەر پوياۆيلسيا «و». ەتو سامىي انارحيچەسكيي, حاوتيچەسكيي يازىك», – دەدٸ. وسى جيىندا مٷيٸزٸ قاراعايداي ورىس پروفەسسورلارى, ەسٸرەسە ششەربا مەن ياكوۆلەۆ تٷركٸ ەلٸپبيلەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ وزىعى قازاقتٸكٸ دەپ تانىدى. كەيٸن ن.ف.ياكوۆلەۆ اقاڭنىڭ ەلٸپبيٸنە قىزىعىپ, ەرٸ قاراي زەرتتەي تٷسٸپ, قاتتى تەنتٸ بولىپ, «ماتەماتيچەسكايا فورمۋلا پوستروەنييا الفاۆيتا (بايتۋرسىنوۆسكيي الفاۆيت)» دەگەن ماقالا جازدى. بۇل باسقا تٷركٸلەرگە ٷلگٸ بولىپ, جيىرماسىنشى جىلدىڭ سوڭىندا ولار دا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق ەلٸپبيلەرٸن جەتٸلدٸرۋگە كٸرٸسٸپ كەتتٸ. يە, بٸزدە اقاڭ سالعان دارا جول بار. سوعان قايتا اينالىپ تٷسۋٸمٸز كەرەك. بۇل جولدى كەڭەس ٷكٸمەتٸ 1929 جىلدان باستاپ جاۋىپ تاستاعان ەدٸ. ەندٸ ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتكەندە سول سارا جولدى قايتا اينالىپ تابۋىمىز كەرەك.

بيجومارت قاپالبەك,

مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى,

فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى