Aǵaiynǵa arnaý nemese ana tilimizdiń erteńi týraly paiym

Áleýmettik jelide maǵan arnap joldaǵan jazbańyz ben qoiǵan saýaldaryńyzdy muqiiat oqyp shyqtym. 

Osy rette, ózim erekshe syilaityn ziiatker zamandasym, ana tildiń bilgiri, sondai-aq, qazaq tiliniń ahýalymen etene tanys adam retinde Sizge tarqata túsindirgendi jón sanadym. Sonymen birge emotsiiasyz, eshkimniń jeke basyna tiispei, syndarly ári júieli suraq qoiǵanyńyz úshin de Ózińizge jaýap bergim keledi. Sebebi sezimge erik berý ońai bolǵanymen, máseleniń baiybyna baryp, parasatty ustanymǵa umtylý árdaiym mańyzdy.

Birinshi. Siz alǵashqy saýalyńyzda egemendik alǵanymyzǵa 30 jyl ótse de el azamattarynyń 90 paiyzy áli de oryssha bilýi jáne balalardyń 30 paiyzy oryssha oqýy masqara emes pe dedińiz. 

Qazaqtar 2-3 til bilse onyń nesi aiyp? Halqymyz «Jeti jurttyń tilin bil, jeti túrli bilim bil» demeýshi me edi? Keshegi ál-Farabi 70-ke tarta til bilse, uly aqynymyz Abai Qunanbaiuly arab, parsy, shaǵatai, orys tilderin bilgendikten de adamzat rýhaniiatynyń biigine kóterildi emes pe? Elbasy eki tilde emin-erkin sóilegesin, halyqty uiystyryp, shekaramyzdy shegendep, aýmaly-tókpeli ýaqyttan aman-esen ótken joq pa edi? Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń BUU resmi alty tiliniń tórteýin jetik meńgerýi meimanamyzdy tasytyp, talai kelissózdiń el paidasyna sheshilýine jol ashpai ma? Til – adam men adamdy bailanystyratyn, órisimizdi keńeitetin, óremizdi arttyratyn qural. 

Qazir biz jahandaný dáýirinde ómir súrip jatyrmyz. Búginginiń basty kapitaly – aqparat. Aqparat – til biletin adamnyń qolynda. Ózgelermen terezesi teń, eshkimge esesin jibermeýi úshin de qazaq balasy kóp til bilgeni jón dep esepteimin.

Alaida orys nemese aǵylshyn tilin bilý qazaq tilin meńgerýge kedergi bolmaýǵa tiis. Sebebi biz «Óner aldy qyzyl til» dep, mádenietimiz ben dástúrimizdi ana tilimizge syiǵyzǵan halyqpyz. Rýhani bailyǵymyz ben ulttyq kodymyz da tilimizden kórinis tabady. Bir sózben aitqanda, qazaqty taný úshin tilin úirený kerek.

Sondyqtan da egemendik jyldary qazaq tilin damytý baǵytynda júieli, óte aýqymdy jumystar jasaldy. Ony eshkim de joqqa shyǵara almaidy.

Áli esimde, aýyldan kelip, Almatyǵa oqýǵa túskenimde bizdiń fakýltettegi segiz toptyń jeteýi – oryssha, bireýi ǵana qazaqsha boldy. Al qazirgi jaǵdai kerisinshe, iaǵni ainalasy jiyrma shaqty jyl ishinde túbegeili ózgergenin kóz kórip otyr. 

Elimizde qazaq mektepteriniń sany 10% ǵana bolǵan ýaqytty umytqan joqpyz. Búginde ol 70% quraidy. Alaida, bul bir-eki jyldyń ishinde ózinen-ózi op-ońai bola salǵan dúnie emes. 

Jańa oqýlyqtar men ádistemelik quraldar jazyp, fizika, matematika jáne basqa da pánderdi qazaq tilinde oqytatyn muǵalim tárbielep shyǵarý úshin qanshama ter tógilip, kúsh jumsaldy.

Bir kezderi balamyzdy beretin qazaq balabaqshasyn tappaitynbyz. Búginde elimizde 6 myńnan astam qazaq balabaqshasy bar.

Eger ana sútimen sińgen týǵan tilimizdiń erteńine bei-jai qaraityn bolsaq, álemniń eń bedeldi klassikalyq týyndylaryn, oqýlyqtaryn qazaqshaǵa aýdaramyz ba? Qazaq tilin televidenie men radionyń tiline ainaldyrar ma edik? Eń aqyry, balalarymyzǵa «Álippeni» qaitarýdyń ózeginde de ana tilimizge degen janashyrlyq jatqan joq pa?

Ekinshi. Osy tusta qazaq tilin qandai ádis arqyly úiretip, qalai damytamyz degen másele týyndaidy. Men nege keibir belsendilerdi «peshernyi natsionalist» dep aittym?

Men qazaq tiliniń bolashaǵyna alańdaityn adamnyń bárin syilaimyn. Ásirese, qazaq tili men ádebieti pánin oqytatyn ár muǵalimdi, repetitordy, balalarǵa arnap memlekettik tilde kitap shyǵaryp, mýltfilm, kino, serial túsirip júrgen árbir avtordy erekshe qurmetteimin. 

Alaida, til siiaqty názik ári sezimtal máseleni baiyppen emes, haippen jáne laikpen sheshkisi keletinderge qarsymyn. Qoǵamǵa jik salyp, qaqtyǵys týǵyzýdy kózdeitinderdiń áreketin quptamaimyn. Bul – meniń azamattyq ustanymym!

Máke, dórekilikke tap bolǵan sol satýshy azamattar keshirim suraǵan soń qazaq tilin oqýǵa kirisedi dep oilaisyz ba? Joq. Kerisinshe, biz qandai da bir qysym qarsylyq týyndatady, qazaq tilin jekkórinishti etip kórsetip, adamdy úirenýge degen nietinen aiyrady. 

Osy rette bir ǵana Dimash baýyrymyzdyń qazaq tilin damytý úshin jasap júrgen qyzmetine kóz salaiyqshy. Dúnieniń túkpir-túkpirinde onyń ónerin baǵalaityn júzdegen, tipti, myńdaǵan fanattary qazaq ánderin úirenip júr, bizdiń tilimiz ben dástúrimizdi zertteýde, elimizdiń tańǵajaiyp qyrlarymen tanysý úshin Qazaqstanǵa kelip jatyr.

Sol úshin ana tilimizdi damytý isiniń kóshbasynda mádenietimiz ben bilim berý júiemizdi nasihattaityn «jumsaq kúsh» bolýǵa tiis.

Jer men til – halqymyzdyń eń basty qos qundylyǵy. Bulardy qazaqtyń jany men bary deýge de bolady. Alaida, osy eki taqyryp arqyly qoǵamdaǵy alaýyzdyqty qoldan qozdyryp, túrli aila-sharǵy arqyly bireýdi satqyn, endi bireýdi halyq jaýy jasaý ońai. 

Keshe ǵana bilik jerdi sheteldikterge satyp jiberedi dep shýlaǵandar kóp boldy emes pe? Al qazir jaǵdai qalai boldy? Bilik qandai zań qabyldady? Biz bireýge súiemdei jer berdik pe? Joq. Otanyn súietin, eline jany ashityn patriottar tek Feisbýkta emes ekenine sendirgim keledi.

Endi úshinshi máselege kelsek. Qazaq tili mindetti túrde ultaralyq qarym-qatynas tiline ainalady. Bizdiń buǵan qatysty alǵan baǵytymyz aiqyn, qadamymyz nyq. Alaida, taǵy da qaitalap aitqym keletini, bári bir sátte bolmaidy. Bireýdi kamera aldynda keshirim suratyp, óz azamattarymyzdy óz elinde shettetý arqyly buǵan múlde qol jetkize almaimyz. 

Biz dana halyqpyz. Biraq bizdiń boiymyzdaǵy tózimdilik, sanalylyq pen sabyrlylyq siiaqty qasietterdi álsizdikke balaýǵa bolmaidy. Kerisinshe, bul – myqtylar ǵana kórsete alatyn uly kúsh. Bizdiń umtylysymyz ben jigerimiz taýdy tesken sýdai dittegen jerine jetetini anyq.

Esińizde bolsa, osydan bir ǵasyr buryn, ashtyq náýbetinen keiin halyq sany million adamǵa deiin azaiyp ketken edi. Búgin, shúkir, on toǵyz millionǵa jettik. Almatynyń halqy 2 million bolsa, Elordamyz ben Shymkenttiń halqy millionnan asty. Munyń bári – beibitshilik pen amanshylyqtyń arqasy. Eger jik-jikke bólinip, bir-birimizben qyrqyssaq mundai kúige jeter me edik? Sol úshin berekeli tirliktiń kilti – tatýlyqta. Aǵaiyn muny jaqsy túsinedi degen senimdemin.