اعايىنعا ارناۋ نەمەسە انا تٸلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸ تۋرالى پايىم

ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ماعان ارناپ جولداعان جازباڭىز بەن قويعان ساۋالدارىڭىزدى مۇقييات وقىپ شىقتىم. 

وسى رەتتە, ٶزٸم ەرەكشە سىيلايتىن زيياتكەر زامانداسىم, انا تٸلدٸڭ بٸلگٸرٸ, سونداي-اق, قازاق تٸلٸنٸڭ احۋالىمەن ەتەنە تانىس ادام رەتٸندە سٸزگە تارقاتا تٷسٸندٸرگەندٸ جٶن سانادىم. سونىمەن بٸرگە ەموتسيياسىز, ەشكٸمنٸڭ جەكە باسىنا تيٸسپەي, سىندارلى ەرٸ جٷيەلٸ سۇراق قويعانىڭىز ٷشٸن دە ٶزٸڭٸزگە جاۋاپ بەرگٸم كەلەدٸ. سەبەبٸ سەزٸمگە ەرٸك بەرۋ وڭاي بولعانىمەن, مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارىپ, پاراساتتى ۇستانىمعا ۇمتىلۋ ەردايىم ماڭىزدى.

بٸرٸنشٸ. سٸز العاشقى ساۋالىڭىزدا ەگەمەندٸك العانىمىزعا 30 جىل ٶتسە دە ەل ازاماتتارىنىڭ 90 پايىزى ەلٸ دە ورىسشا بٸلۋٸ جەنە بالالاردىڭ 30 پايىزى ورىسشا وقۋى ماسقارا ەمەس پە دەدٸڭٸز. 

قازاقتار 2-3 تٸل بٸلسە ونىڭ نەسٸ ايىپ? حالقىمىز «جەتٸ جۇرتتىڭ تٸلٸن بٸل, جەتٸ تٷرلٸ بٸلٸم بٸل» دەمەۋشٸ مە ەدٸ? كەشەگٸ ەل-فارابي 70-كە تارتا تٸل بٸلسە, ۇلى اقىنىمىز اباي قۇنانبايۇلى اراب, پارسى, شاعاتاي, ورىس تٸلدەرٸن بٸلگەندٸكتەن دە ادامزات رۋحانيياتىنىڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلدٸ ەمەس پە? ەلباسى ەكٸ تٸلدە ەمٸن-ەركٸن سٶيلەگەسٸن, حالىقتى ۇيىستىرىپ, شەكارامىزدى شەگەندەپ, اۋمالى-تٶكپەلٸ ۋاقىتتان امان-ەسەن ٶتكەن جوق پا ەدٸ? مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ بۇۇ رەسمي التى تٸلٸنٸڭ تٶرتەۋٸن جەتٸك مەڭگەرۋٸ مەيمانامىزدى تاسىتىپ, تالاي كەلٸسسٶزدٸڭ ەل پايداسىنا شەشٸلۋٸنە جول اشپاي ما? تٸل – ادام مەن ادامدى بايلانىستىراتىن, ٶرٸسٸمٸزدٸ كەڭەيتەتٸن, ٶرەمٸزدٸ ارتتىراتىن قۇرال. 

قازٸر بٸز جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بٷگٸنگٸنٸڭ باستى كاپيتالى – اقپارات. اقپارات – تٸل بٸلەتٸن ادامنىڭ قولىندا. ٶزگەلەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ, ەشكٸمگە ەسەسٸن جٸبەرمەۋٸ ٷشٸن دە قازاق بالاسى كٶپ تٸل بٸلگەنٸ جٶن دەپ ەسەپتەيمٸن.

الايدا ورىس نەمەسە اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋ قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋگە كەدەرگٸ بولماۋعا تيٸس. سەبەبٸ بٸز «ٶنەر الدى قىزىل تٸل» دەپ, مەدەنيەتٸمٸز بەن دەستٷرٸمٸزدٸ انا تٸلٸمٸزگە سىيعىزعان حالىقپىز. رۋحاني بايلىعىمىز بەن ۇلتتىق كودىمىز دا تٸلٸمٸزدەن كٶرٸنٸس تابادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, قازاقتى تانۋ ٷشٸن تٸلٸن ٷيرەنۋ كەرەك.

سوندىقتان دا ەگەمەندٸك جىلدارى قازاق تٸلٸن دامىتۋ باعىتىندا جٷيەلٸ, ٶتە اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. ونى ەشكٸم دە جوققا شىعارا المايدى.

ەلٸ ەسٸمدە, اۋىلدان كەلٸپ, الماتىعا وقۋعا تٷسكەنٸمدە بٸزدٸڭ فاكۋلتەتتەگٸ سەگٸز توپتىڭ جەتەۋٸ – ورىسشا, بٸرەۋٸ عانا قازاقشا بولدى. ال قازٸرگٸ جاعداي كەرٸسٸنشە, ياعني اينالاسى جيىرما شاقتى جىل ٸشٸندە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرگەنٸن كٶز كٶرٸپ وتىر. 

ەلٸمٸزدە قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانى 10% عانا بولعان ۋاقىتتى ۇمىتقان جوقپىز. بٷگٸندە ول 70% قۇرايدى. الايدا, بۇل بٸر-ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە ٶزٸنەن-ٶزٸ وپ-وڭاي بولا سالعان دٷنيە ەمەس. 

جاڭا وقۋلىقتار مەن ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار جازىپ, فيزيكا, ماتەماتيكا جەنە باسقا دا پەندەردٸ قازاق تٸلٸندە وقىتاتىن مۇعالٸم تەربيەلەپ شىعارۋ ٷشٸن قانشاما تەر تٶگٸلٸپ, كٷش جۇمسالدى.

بٸر كەزدەرٸ بالامىزدى بەرەتٸن قازاق بالاباقشاسىن تاپپايتىنبىز. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە 6 مىڭنان استام قازاق بالاباقشاسى بار.

ەگەر انا سٷتٸمەن سٸڭگەن تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸنە بەي-جاي قارايتىن بولساق, ەلەمنٸڭ ەڭ بەدەلدٸ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن, وقۋلىقتارىن قازاقشاعا اۋدارامىز با? قازاق تٸلٸن تەلەۆيدەنيە مەن راديونىڭ تٸلٸنە اينالدىرار ما ەدٸك? ەڭ اقىرى, بالالارىمىزعا «ەلٸپپەنٸ» قايتارۋدىڭ ٶزەگٸندە دە انا تٸلٸمٸزگە دەگەن جاناشىرلىق جاتقان جوق پا?

ەكٸنشٸ. وسى تۇستا قازاق تٸلٸن قانداي ەدٸس ارقىلى ٷيرەتٸپ, قالاي دامىتامىز دەگەن مەسەلە تۋىندايدى. مەن نەگە كەيبٸر بەلسەندٸلەردٸ «پەششەرنىي ناتسيوناليست» دەپ ايتتىم?

مەن قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن ادامنىڭ بەرٸن سىيلايمىن. ەسٸرەسە, قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ پەنٸن وقىتاتىن ەر مۇعالٸمدٸ, رەپەتيتوردى, بالالارعا ارناپ مەملەكەتتٸك تٸلدە كٸتاپ شىعارىپ, مۋلتفيلم, كينو, سەريال تٷسٸرٸپ جٷرگەن ەربٸر اۆتوردى ەرەكشە قۇرمەتتەيمٸن. 

الايدا, تٸل سيياقتى نەزٸك ەرٸ سەزٸمتال مەسەلەنٸ بايىپپەن ەمەس, حايپپەن جەنە لايكپەن شەشكٸسٸ كەلەتٸندەرگە قارسىمىن. قوعامعا جٸك سالىپ, قاقتىعىس تۋعىزۋدى كٶزدەيتٸندەردٸڭ ەرەكەتٸن قۇپتامايمىن. بۇل – مەنٸڭ ازاماتتىق ۇستانىمىم!

مەكە, دٶرەكٸلٸككە تاپ بولعان سول ساتۋشى ازاماتتار كەشٸرٸم سۇراعان سوڭ قازاق تٸلٸن وقۋعا كٸرٸسەدٸ دەپ ويلايسىز با? جوق. كەرٸسٸنشە, بٸز قانداي دا بٸر قىسىم قارسىلىق تۋىنداتادى, قازاق تٸلٸن جەككٶرٸنٸشتٸ ەتٸپ كٶرسەتٸپ, ادامدى ٷيرەنۋگە دەگەن نيەتٸنەن ايىرادى. 

وسى رەتتە بٸر عانا ديماش باۋىرىمىزدىڭ قازاق تٸلٸن دامىتۋ ٷشٸن جاساپ جٷرگەن قىزمەتٸنە كٶز سالايىقشى. دٷنيەنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ونىڭ ٶنەرٸن باعالايتىن جٷزدەگەن, تٸپتٸ, مىڭداعان فاناتتارى قازاق ەندەرٸن ٷيرەنٸپ جٷر, بٸزدٸڭ تٸلٸمٸز بەن دەستٷرٸمٸزدٸ زەرتتەۋدە, ەلٸمٸزدٸڭ تاڭعاجايىپ قىرلارىمەن تانىسۋ ٷشٸن قازاقستانعا كەلٸپ جاتىر.

سول ٷشٸن انا تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ ٸسٸنٸڭ كٶشباسىندا مەدەنيەتٸمٸز بەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەمٸزدٸ ناسيحاتتايتىن «جۇمساق كٷش» بولۋعا تيٸس.

جەر مەن تٸل – حالقىمىزدىڭ ەڭ باستى قوس قۇندىلىعى. بۇلاردى قازاقتىڭ جانى مەن بارى دەۋگە دە بولادى. الايدا, وسى ەكٸ تاقىرىپ ارقىلى قوعامداعى الاۋىزدىقتى قولدان قوزدىرىپ, تٷرلٸ ايلا-شارعى ارقىلى بٸرەۋدٸ ساتقىن, ەندٸ بٸرەۋدٸ حالىق جاۋى جاساۋ وڭاي. 

كەشە عانا بيلٸك جەردٸ شەتەلدٸكتەرگە ساتىپ جٸبەرەدٸ دەپ شۋلاعاندار كٶپ بولدى ەمەس پە? ال قازٸر جاعداي قالاي بولدى? بيلٸك قانداي زاڭ قابىلدادى? بٸز بٸرەۋگە سٷيەمدەي جەر بەردٸك پە? جوق. وتانىن سٷيەتٸن, ەلٸنە جانى اشيتىن پاتريوتتار تەك فەيسبۋكتا ەمەس ەكەنٸنە سەندٸرگٸم كەلەدٸ.

ەندٸ ٷشٸنشٸ مەسەلەگە كەلسەك. قازاق تٸلٸ مٸندەتتٸ تٷردە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تٸلٸنە اينالادى. بٸزدٸڭ بۇعان قاتىستى العان باعىتىمىز ايقىن, قادامىمىز نىق. الايدا, تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەتٸنٸ, بەرٸ بٸر سەتتە بولمايدى. بٸرەۋدٸ كامەرا الدىندا كەشٸرٸم سۇراتىپ, ٶز ازاماتتارىمىزدى ٶز ەلٸندە شەتتەتۋ ارقىلى بۇعان مٷلدە قول جەتكٸزە المايمىز. 

بٸز دانا حالىقپىز. بٸراق بٸزدٸڭ بويىمىزداعى تٶزٸمدٸلٸك, سانالىلىق پەن سابىرلىلىق سيياقتى قاسيەتتەردٸ ەلسٸزدٸككە بالاۋعا بولمايدى. كەرٸسٸنشە, بۇل – مىقتىلار عانا كٶرسەتە الاتىن ۇلى كٷش. بٸزدٸڭ ۇمتىلىسىمىز بەن جٸگەرٸمٸز تاۋدى تەسكەن سۋداي دٸتتەگەن جەرٸنە جەتەتٸنٸ انىق.

ەسٸڭٸزدە بولسا, وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن, اشتىق نەۋبەتٸنەن كەيٸن حالىق سانى ميلليون ادامعا دەيٸن ازايىپ كەتكەن ەدٸ. بٷگٸن, شٷكٸر, ون توعىز ميلليونعا جەتتٸك. الماتىنىڭ حالقى 2 ميلليون بولسا, ەلوردامىز بەن شىمكەنتتٸڭ حالقى ميلليوننان استى. مۇنىڭ بەرٸ – بەيبٸتشٸلٸك پەن امانشىلىقتىڭ ارقاسى. ەگەر جٸك-جٸككە بٶلٸنٸپ, بٸر-بٸرٸمٸزبەن قىرقىسساق مۇنداي كٷيگە جەتەر مە ەدٸك? سول ٷشٸن بەرەكەلٸ تٸرلٸكتٸڭ كٸلتٸ – تاتۋلىقتا. اعايىن مۇنى جاقسى تٷسٸنەدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن.