ARZAN PÁTERDIŃ SYRY
(áńgime)
Osyǵan deiin men qaǵazǵa túsirgen ýaqiǵalarda, meili urlyq jaily bolsyn, meili kisi ólimine bailanysty bolsyn, Pýaronyń áreketi eń aldymen negizgi aiǵaqty tekserýden bastalyp, shegine jetkenshe tarqatylyp, júieli jelimen órbitin. Al áńgime etkeli otyrǵan myna jaǵdai bárinen ereksheleý. Munda ýaqiǵalar tizbegi eń áýeli Pýaronyń nazaryna ilikken qarapaiym usaq-túiekterden órbip, adamnyń úsh uiyqtasa túsine kirmeitin nebir soraqy qylyqtarmen shekteledi.
Birde keshkisin eski dosym Djerald Parkerdiń úiinde otyrǵanbyz. Menimen úi iesinen bólek taǵy da bes-alty adam bar-tyn. Ádette Parker otyrǵan jerde áńgime qalaida baspana izdeý máselesine qarai oiysatyn. Bul joly da dál solai bolyp shyqty. Áńgime arqaýy Londonnan páter izdep tabýdyń qiyndyǵy jaiynda bolatyn. Baspana.izdeý, páter aýystyrý Parkerdiń úirenshikti kásibine ainalǵan edi. Soǵystan1 bergi ýaqyt ishinde - ol eń keminde bes-alty páter aýystyrǵan. Bir.jerge qonar-qonbastan jáne bir arzan úige yqylasy aýyp, dúnie-múlkin arqalap kóshe jóneletin. Degenmen árbir kóship-qoný oǵan az da bolsa paida keltiretin. Al shynyna kelgende, páter aýystyrý endi oǵan paida tabýdyń kózi emes, kúndelikti ádetine ainalyp ketken edi.
Biraz ýaqytqa deiin biz Parkerdiń aýzyna qarap otyrdyq. Biraq sóz kezegi kelgende el dýyldap, jamyrai sóilep ketti. Eń sońynda sóz kúieýimen birge kelgen ashańdaý ádemishe kelinshek Robinsonǵa tidi. Parkerdiń jaqynda ǵana tanysqan adamdary bolǵandyqtan Robinsondardy men budan buryn kezdestirmegen edim.
— Páter demekshi,— dedi jańaǵy kelinshek, — Parker myrza, siz bizdiń jańalyqty estidińiz be? Sáti túsip baspana taýyp aldyq aqyry! Montegiý úilerinen.
— Báse, — dedi Parker, — ylǵi aitýshy edim ǵoi, qymbat páterler áli de jetkilikti dep!
— Durys aitasyz, biraq bizdiń páter qymbat. emes. Tipti arzan. Jylyna seksen-aq fýnt!
— Biraq... Biraq Montegiý úileri kádimgi Naitsbridj2 kóshesinde emes pe edi? Biik ári ádemi úiler ǵoi. Joq, álde sizdiń aityp turǵanyńyz sol attas qýysqa tyǵylǵan lashyqtardyń biri me?
— Joq, sol Naitsbridjdegi úilerdiń dál ózi. Qyzyǵy da sonda bolyp tur.
— Shynynda da aitatyny joq eken! Tipti ǵajap, miǵa kirmeitin nárse. Alaida munda bir gáp bolsa kerek. Múmkin ekinshi bireýdi kirgizip, paida tabý maqsatymen páter jaldaǵan adam úidiń iesine para bergen shyǵar.
— Joq, ondai eshnárse joq.
— Para almaidy degenge kim senedi, oibai-aý,— dep Parker kúrsinip qoidy, — Biraq, bizge páterdegi mebeldiń qunyn tóleýge týra keldi, — dedi Robinson hanym sózin qaita sabaqtap.
— E, báse, aitpadym ba,—dedi Parker sózdi ilip alyp, — Munda bir gáp bar dep edim ǵoi!
— 50 fýntqa satyp aldyq. Jabdyǵymyz táp-táýir!
— Olai bolsa men qoidym, — dedi Parker.
— Osy kúni úi ieleri aqyldan aýysyp, tym kóńilshek bop ketse kerek.
Robinson hanym abyrjyńqyrap qaldy. Jińishke qastarynyń arasy ájimdenip ketti.
— Shynynda da bul bir túrli kúdikti jai eken. Sizdińshe sonda qalai, bul úidi kiesi tori ma?
— Kiesi torityn páter bar degendi esh ýaqytta da estigen emespin, — dedi Parker batyldaý sóilep.
— Jo-oq...— dedi Robinson hanym senińkiremegen pishin tanytyp. — Shynyn aitsam, munda meni oilandyratyn biraz kúdikti jailar bar.
— Máselen? — dep suradym men.
— E, báse,— dedi Parker. — Qylmysty isterdi tergeitin bizdiń bilgir mamanǵa da qozǵaý saldy ǵoi myna áńgime. Oiyńyzdaǵyny túgeldei aqtaryńyz, Robinson hanym. Gastinge — qupiia syr ashýdyń úlken sheberi.
Men yńǵaisyzdanyp, kúlip jiberdim, biraq maqtaýymdy tym asyryp jibergenge renjigen joqpyn.
— Jo-joq, kúdikti degenim artyqtaý bolar, kapitan Gastings, úidi jalǵa beretin Stosser men Pol deitin agentterge barǵan kezimizde, olardyń ataǵan páterleriniń birde-biri jylyna 400—500 fýnttan kem túsken joq. Bola qalsa ústine shash jetpeitin para surady. Olarǵa biz buryn múlde jolamaitynbyz. Usynatyndary Meifeir3 kóshesiniń boiyndaǵy qymbat páterler edi. Al búl joly nemiz ketedi, tonymyzdy sheship almas degen oimen soǵa ketken bolatynbyz. Salymyz sýǵa ketip, endi qaita burylyp ketip bara jatyr edik, álgiler 80 fýnttyq bir páter bolyp edi degendi aitty. Aitýyn aitsa da, ol jerge barǵannan paida bola qoiar ma eken degen kúdik te bildirdi. Óitkeni sol páterdiń kitapqa tirkelgeninen beri de biraz ýaqyt ótip ketipti, ári ony kórýge kóp adam jiberilgen eken. Biri bolmasa biriniń arzan páterdi qaǵyp ketýi sózsiz ǵoi.
Alaida aldynǵy adamdar habarsyz ketkendikten, agentter sońǵy páter izdep kelgenderdi de solai qarai attandyra berse kerek. Olardyń ishinde, áldeqashan bireý kirip alǵan páterge nesine jiberedi eken dep, renish bildirgenderi de bolsa kerek.
Robinson hanym sál tejelip, bir dem alyp aldy da, sózin kaita jalǵastyrdy. «Biz agentke rahmetimizdi aityp, qur bosqa aram ter bolatynymyzdy bile tursaq ta, jańaǵy páterdi kórip qaitýǵa ruqsat qaǵaz jazyp berýin ótindik. Sodan soń, jolymyz bop qalar degen dámemen taksi ala salyp, jańaǵy úige á degenshe-aq jetip bardyq. Tórtinshi nomerli páter úshinshi qabatta eken. Liftiniń kelýin kútip tur edik, baspaldaqpen asyǵa basyp Elzi Fergýson túsip kele jatyr eken. Ol meniń joldas qyzym bolatyn, kapitan Gastings. Olar da páter izdep júrgen. «Bul joly seniń aldyńdy orap kettim-aý deimin. Biraq bosqa áýre bolyppyn, páter áldeqashan berilip qoiypty», — dedi ol. Osymen bul bitken bolar dep tur edim, kúieýim Djon: «Páter aqysy tym arzan eken, odan da kóbirek tóleýge jaǵdaiymyz bar ǵoi, ústine para usynyp kórsek...» — degendi aityp qaldy. Jirenishti zat qoi, árine, tipti muny sizderge aitýǵa da uiat. Biraq túsinesizder ǵoi, «basqa tússe baspaqshyl» degendei, baspana izdep qinalǵanda adam ne istemeidi», — dep bógelip qaldy.
Baspana úshin adamnyń nege bolsa da baratynyn, tipti mundaida senin atyń tura tursyn, meniń atym júre tursyn men qara bastyń qamyn oilap ketetin kezi de bolatynyn aittym men oǵan.
— Sonymen qoishy, biz joǵary kóterildik. Senesiz be, senbeisiz be, páter áli bos tur eken. Qyzmetshi áiel bizge bárin de kórsetti. Sosyn úi iesi áiel adam eken, onymen de sóilestik. Másele taban astynda, sol jerde sheshildi. Birden kiretin bolyp, mebelge 50 fýnt aqshasyn tólep qoidyq. Kelisim qaǵazdarǵa kelesi kúni qol qoiyp, buiyrtsa erteń kóship kirgeli otyrmyz! — dep sózin aiaqtady Robinson hanym qýanyshyn jasyra almai;
— Al álgi Fergýson hanymdiki ne? — dedi Parker. — Sizdiń pikirińizdi bilgim keledi, Gastings.
— «Menińshe, qymbatty Vatson4» dep Sherlok Holms aitpaqshy, ol bikesh basqa páterdiń esigin qaqqan bolar.
— Bárekeldi, kapitan Gastings, qandai aqyldy edińiz! — dep súisingenin jasyra almaǵan Robinson hanymnyń daýsy qatty shyǵyp ketti.
Men bolsam, dál osy jerde Pýaronyn bolmaǵanyna qatty ókindim. Óitkeni ol keide meniń qabiletimdi jete baǵalamaityn siiaqty bolyp kórinetin.
Shyndyǵynda bul bir qyzyq ýaqiǵa edi. Kelesi kúni Pýarony synamaqshy bolyp, oǵan estigenimdi túgeldei baiandap berdim. Ol qyzyqqan syńai tanytty. Qalanyń ár jerinde páter aqynyń mólsheri qandai ekenin menen táptishtep surap aldy.
— Ózi bir qyzyq sharýa eken, — dedi ol oiǵa ketip. — Ǵafý etkiń Gastings, shamaly serýendep qaitýym kerek.
Bir saǵattan keiin qaita oralǵanda onyń kózi kúlimdep, tolqyp tur eken. Taiaǵyn stolǵa qoiyp, qalpaǵynyń tóbesin ádettegishe maipazdap sipalai berdi. Sosyn til qatyp: «Nesi bar, dostym. Qazir qolymyz bári bir bos. Demek, bul isti bastan-aiaq tekserip shyǵýǵa múmkindigimiz jetkilikti» — dedi.
— Qai isti aityp tursyń?
— Ana Robinson deitin sizdiń tanys kelinshegińizdiń sý tegin páterin aitamyn da.
— Pýaro, shynymen aityp tursyń ba?
— Shyn bolǵanda qandai! Óziń oilashy, dostym. Ol jerdegi páterlerdiń baǵasy — 350 fýnt. Muny men úi nesiniń agentinen qazir ǵana bilip kelip otyrmyn. Al myna páterdi tym arzan baǵamen 80 fýntqa jalǵa bergeni nelikten dep oilaisyń?
— Bir kiltipany bar shyǵar. Máselen, Robinson hanym aitpaqshy, kiesi torityn úi shyǵar.
Pýaro quptamaǵan pishin tanytyp, basyn shaiqady.
— Sosyn myna bir jeri tipti ǵajap. Qurby qyzy ana páter áldeqashan jalǵa berilip qoiǵan eken deidi. Al bular baryp suraǵanda, baiqashy óziń múldem kerisinshe bolyp shyqqan.
— Múmkin álgi kelinshek qatelesip, basqa esikke kirgen bolar? Sózime qulaq asatyn shyǵarsyń. Munda bas qatyratyn túk te joq.
— Bul arada seniki durys ta, burys ta bolýy múmkin, Gastings. Alaida myna bir nárseni joqqa shyǵara almaisyń. Álgi páterdi kórýge úi izdegen san adam bardy ǵoi. Solai bola tura, ári óziniń tym arzandyǵyna qaramastan, Robinson hanym jetkenge deiin bos turýy qalai?
— Demek, munda bir syr bar degen sóz.
— Robinson hanym eshteńeden sekem almaityn siiaqty. Osy jerin qalai deýge bolady? Áiel shynyn aitty dep oilaisyń ba, Gastings?
— Ol bir tamasha jan!
— Suraǵyma jaýap berýge murshańdy keltirtpegenine qaraǵanda ábden múmkin! Olai bolsa, sýrettep bershi ózin.
— Boiy biik, aqsary shashy qandai ádemi deseńshi, naǵyz sary altyn dersiń...
— Seniń-aq ańsaryń sarǵylt shashqa aýady da turady eken, — dep kúńkildedi Pýaro. — Iá, ary qarai.
— Kózi kók, óńi de keremettei ádemi, sodan keiin, iá, osymen bitti, menińshe, — dedim sózimdi sholaqtaý qaiyryp.
— Al kúieýi she?
— Áp-ádemi jigit, biraq asyp ketken túgi joq.
— Qara tory ma, álde aqquba ma?
— Bilmeimin, anaý da, mynaý da emes, ekeýiniń ortasy. Qarapaiym jan.
Pýaro basyn izep: «Iá, ondai erkekter tolyp jatyr. Degenmen, áielderdi sýretteýge kelgende sheber ekensiń. Qosh, myna adamdar týraly taǵy ne aitasyń? Olardy Parker jaqsy bile me?
— Baiqaýymsha, jaqyn arada ǵana tanysqan adamdary kórinedi. Shynyńdy aitshy, Pýaro, sonda qalai senińshe...
Pýaro qolyn kóterip: «Já, já, sabyr et, dostym. Ázirshe pálendei eshnárse dei almaimyn. Bar aitatynym — munda bir syr bar. Ázirge bizdiń bar biletinimiz áieldiń esimi ǵana. Odan basqa iske tatyr eshteme joq qoi, Gastings, solai ma?
— Onyń aty Stella, — dedim sózge aralasyp. Onda turǵan ne bar...
Pýaro qarqyldap kúlip, sózimdi bólip jiberdi. Kúletindei birdeme bolsa kerek, sirá.
— Stella degen juldyzdyń aty emes pe? Tamasha!
— Sonda ne demekshisiń?..
— Al juldyzdar sáýle shashady! Uqtyń, ba? Sabańa tús, Gastings. Mazaq bolǵan adamsha shamdanyp, shytynama. Odansha Montegiý úilerine baryp, biraz nárseni surastyryp qaitaiyq.
Men sońyna ilesip júre berdim. Biz kórmek bolyp kele jatqan jer birneshe bloktan turatyn, jaqynda ǵana sapaly jóndeýden ótken ádemi úi eken. Shveitsar formasyn kigen bireý esik aldynda kúnshýaqtap tur eken, soǵan qarap Pýaro: «Ǵafý etińiz, erli-zaiypty Robinsondar osy úide tura ma?» — dedi.
Shveitsar kóp sózdi unatpaityn, tyrysqaq ári kúdikshil adam bolsa kerek, bizge ázer degende moinyn buryp: «Tórtinshi páter, úshinshi qabat», — dep jaýapty kelte qaiyrdy.
— Rahmet sizge. Olar munda qashannan beri turyp jatyr?
— Alty aidan beri.
Senerimdi de, senbesimdi de bilmei, ishke qarai bet aldym. Pýaronyń mysqyldai jymiyp kele jatqanyn ishim sezip keledi.
— Múmkin emes, — dep daýystap jiberdim. — Siz qatelesip turǵan bolarsyz.
— Alty aidan beri turyp jatyr dedim ǵoi.
— Ras solai ma? Men aityp turǵan áiel boishań, aqquba, shashy qyzǵylt sary altyn tústes jáne...
— Dál ózi, — dedi shveitsar.— Sentiabr aiynyń jiyrma toǵyzy kúni kóship kelgen. Osydan alty ai buryn.
Bizden jalyqty bilem, shveitsar ishke qarai sheginshektei berdi. Men Pýaronyń sońyna erip, syrtqa qaita shyqtym.
— Qosh, Gastings? — dedi meniń dosym qýlana syr tartyp. — Ádemi áielder ylǵi aǵynan jarylady demekpisiń?
Men jaýap qatpadym.
Pýarodan endi onyń ne istemek ekenin, qaida baratynymyzdy surap úlgirgenshe, Brompton Roýd kóshesine qarai bet aldy.
— Agentter turatyn úige baramyz, Gastings. Montegiý úilerinen páter alýǵa ańsarym sondai aýyp tur. Qatelespesem, munda kóp uzamai bir qyzyq bolady.
Bizdiń jolymyz boldy. Besinshi qabattaǵy segizinshi páter bar jabdyǵymen jalǵa beriledi eken. Quny — aptasyna 10 gineia5 Páterdi Pýaro oilanbastan bir aiǵa jaldap aldy. Syrtqa qaita shyqqanda narazylyǵymdy bildirmekshi boldym. Pýaro aýzymdy ashqyzbady.
— Búginde men aqshany bir kisidei-aq tabamyn! Endeshe oiyma kelgendi nege istemeske? Aitpaqshy, Gastings, sende osy tapansha bar ma? — dedi ol.
— Iá, bir jerde bolýy kerek, — dedim men sál kibirtiktep. — Sonda...
— Saǵan keregi bar ma demeksiń ǵoi? Baiqaýymsha, ózińe unap qalǵan siiaqty ǵoi. Sózimdi baýrap alatyn asqaq dúnielerdiń saǵan unaitynyn bilemin.
Ertesine biz ýaqytsha qonysymyzǵa kelip kirip aldyq. Ádemi jabdyqtalǵan, Robinsondardan eki qabat joǵaryda, dál solardyń tóbesine ornalasqan, týra solardikindei páter eken.
Biz kelip kirgen kúnniń ertesine jeksenbi bolatyn. Tústen keiin Pýaro syrtqy esikti tolyq jappai, ashyq qaldyrǵan. Tómengi jaqtan tyqyr estilgen kezde ol meni qasyna tez shaqyryp aldy da: «Baspaldaqtyń kanatynan eńkeiip qarashy. Seniń tanystaryń emes pe? Baiqap qalmasyn», — dedi.
Baspaldaqtan moinymdy sozyp, tómen úńildim.
— Solardyń dál ózi, — dedim sybyrlap.
— Durys. Áli de baqylai tús.
Jarty saǵattai merzim ótken kezde, páterden qulpyra kiingen jáne bir jas áiel shyqty. Kóńili endi ornyna túsip, Pýaro kúrsindi de, aiaǵynyń ushymen basyp ishke kirip ketti.
— Bárekeldi. Páter ieleriniń sońyn ala qyzmetshi áiel de shyǵyp ketti. Endi páter bos qalýǵa tiisti.
— Osy biz ne istegeli júrmiz? — dedim shydamym taýsylyp.
Pýaro ydys-aiaq jýatyn bólmege tez basyp kirdi de, syrttan kómir kóterip shyǵaratyn liftiniń jibin tartqylai bastady.
— Qoqys shyǵaratyn lift qorapqa minip tómen túsemiz, — dedi ol kóńildene óz oiyn túsindirip. — Bizdi jan adam baiqamaidy. Demalys kúngi kontsert bar, aǵylshyndardyń serýendeitini nemese túski tamaqtan keiin jatyp, kóz shyrymyn alatyny jáne bar, mine, osylardyń barlyǵy da Gerkiýl Pýaroǵa el kózine túspeýge jaǵdai týǵyzady. Al, kettik, dostym.
Ol aǵash qoraptyń ishine súńgip ketti. Sylbyrlaý qimyldap, jáshikke onyń sońynan men de tústim.
— Sonda qalai? Páterdiń esigin buzyp kiremiz be? — dedim men seziktene.
Pýaro eki ushty jaýap qatyp: «Dál búgin emes», — dedi.
Liftiniń jibin tarta otyryp, biz úshinshi qabatqa jetkenshe jailap tómendei berdik. Ydys-aiaq jýatyn bólmeniń esigi ashyq turǵanyn kórgende, qýanǵannan Pýaronyń daýsy shyǵyp ketti.
— Baiqaisyń ba? Kúndiz bul esikti eshkim de kilttemeidi eken. Qalasa kez kelgen adam biz siiaqty liftimen tómen túsip, qaita kóterile alady. Túnge qarai bul esikti kiltteitin bolar, tipti jappaýy da múmkin. Aldaǵy jospardyń qamy ǵoi myna istep jatqan tirlik.
Ol sózin doǵaryp, qaltasynan biraz qural-saimandy sýyryp aldy da iske kirisip ketti. Maqsaty esiktiń shapkasyn kelesi joly liftimen qaita túskende ońai ashylatyndai etip ikemdep ketý eken. Buǵan bas-aiaǵy úsh minýttai-aq ýaqyt ketti. Sharýasyn bitirgen soń Pýaro quraldaryn qaltasyna qaita saldy. Kóp uzamai óz páterimizge qarai kóterildik.
Dúisenbi kúni Pýaro kúni boiy syrtta boldy. Keshkisin oralǵanda, kóńili jai tapqan adamdai oryndyǵyna kúrsinip otyra ketti.
— Gastings, saǵan bir nárse aitaiyn ba? Ózińe unaityn bir filmdi esińe túsiredi.
— Al, basta, — dedim men kúlip. — Oidan shyǵarǵan qiial emes, shyn oqiǵa bolar.
— Bolǵanda qandai. Bunyń rastyǵyna Skotlend Iardtyń6 inspektory Djeptiń ózi de kepildik bere alady. Bul áńgime maǵan solardyń keńsesi arqyly jetip otyr. Qulaǵyńdy sal, Gastings. Osydan alty ai buryn Amerikanyń bir ministrliginen soǵys teńiz flotyna qatysty óte qundy jobalar urlanǵan. Ol jobalarda keme toqtaityn asa mańyzdy bekinisterdiń ornalasqan jerleri belgilense kerek. Álgi qaǵazdar kez kelgen shet memlekettiń, aitalyq Japoniianyń qolyna tússe, onyń úlken oljaǵa batatyny sózsiz. Kúdik ministrlikte qosalqy kyzmette júrgen, italiandyq Lýidji Valdarno deitin bir jas jigitke túsedi. Óitkeni ol jańaǵy qaǵaz urlanǵan kúni kózden ǵaiyp bolǵan. Lýidji Valdarno ury ma joq pa, ol arasy belgisiz, biraq eki kúnnen keiin onyń óli denesi Niý-Iorktiń shyǵys jaq shetinen tabylady. Ony bireý atyp ketipti.
Urlanǵan qaǵazdar onda bolmai shyǵady. Osydan biraz ýaqyt buryn Lýidji Valdarno kóbinese Elza Hart deitin ánshi bikeshpen jubyn jazbai júripti. Vashingtonǵa keiin kelgen álgi ánshi baýyry ekeýi bir bólmede turǵan. Elza Harttyń arǵy teginiń kim ekenin eshkim de bilmeitin bolyp shyǵady. Valdarno o dúniege attanysymen ánshi qyz da tosynnan zym-ziia joq bolyp ketipti. Shyn máninde, ol ártúrli búrkenshik at jamylyp, ne bir sumdyq qylmystarǵa aralasqan, halyqaralyq dárejedegi asa tájiribeli jansyz bolýy ábden yqtimal desedi. Amerikanyń qupiia qaýipsizdik mekemesi» bikeshtiń izine túsý úshin qoldan kelgen sharanyń bárin de istep baqqan. Barlaý ústinde olar Vashingtonda turatyn bir top japondyqtardy da kózden tasa qaldyrmaidy. Olar Elza Hart izin sýytyp alǵan soń jańaǵy kúdikti toppen qalaida bailanysady degen senimde bolsa kerek. Japondyqtardyń biri osydan eki apta buryn aiaq astynan Angliiaǵa sýyt júrip ketipti. Soǵan qaraǵanda Elza Harttyń Angliiada bolýy da yqtimal, — dep Pýaro az kidiris jasady da, sózin qaita jalǵastyrdy: «Elza Harttyń resmi túrde jariialanǵan aiyryqsha belgileri mynandai: boiy — 5 fýt7 7 diýim,8 kózderi kók, shashy qyzǵylt-sary, bet álpeti aqquba, qyr muryndy.
— Robinson hanym ǵoi! — dedim men julyp alǵandai.
— Iá, sol bolýy múmkin, — dedi Pýaro, bul joly meni quptap. — Sosynǵy biletinim, búgin tańerteń bir qaratory adam, sirá, sheteldik bolýy kerek, osyndaǵy tórtinshi páterde kimder turatynyn surastyrypty. Soǵan qaraǵanda, dostym, búgin tátti uiqyńdy qiyp, tómengi páterde menimen birge túni boiy kirpik qaqpai otyrýǵa týra keler. Árine, álgi tapanshańdy ózińmen birge ala júrseń abzal bolar edi.
— Álbette, — dedim men senimdi daýyspen. — Qashan bastaimyz?
— Menińshe, tún ortasy qolaily. Odan beri eshteme bola qoimaidy.
Túngi saǵat dál on ekide biz kómir kóterip shyǵaratyn liftige túsip alyp, úshinshi qabatqa qarai jyljydyq. Pýaro áreket jasap edi, aǵash esik ishke qarai birden ashyldy. Biz páterdiń ishine súńgip kettik. Ydys-aiaq jýatyn bólme arqyly as úige endik te, zaldyń esigin jartylai ashyq qaldyryp, eki oryndyqqa jaiǵasyp otyra kettik.
— Endi bizge kútýden basqa esh nárse qalǵan joq, — dedi Pýaro razy bolǵan únmenen kózin jumyp.
Maǵan bul kútý sheksiz bolyp kórindi. Uiyqtap qalam ba dep zárem ketti. Shamamen 8 saǵat ótti-aý degen kezde qulaǵyma tyqyrlaǵan bir álsiz dybys kelip jetti. Keiin baiqasam bir saǵat jiyrma minýt qana kútippiz. Pýaro qolymdy qysyp belgi berdi. Oryndyqtan turyp, ekeýmiz de eptep basyp zal jaqqa qarai jyljydyq. Jańaǵy dybys sol jaqtan estilgen bolatyn. Pýaro aýzyn qulaǵyma taqap: «Syrtqy esiktiń ar jaǵynda. Olar qulypty oiyp alyp tastamaqshy bolyp jatyr. Men belgi bergen kezde, art jaǵynan kelip bas sal da, qapsyra qysyp, tyrp etkizbe. Biraq baiqa, qolynda mindetti túrde pyshaq bolady», — dedi sybyrlap.
Kóp uzamai julqa tartqan dybys estildi de, esiktiń oiylyp qalǵan jerinen sáýle shashyrady. Sáýle lezde sóndi de, esik jailap ashyla berdi. Pýaro ekeýmiz qabyrǵaǵa jabysyp qybyr etpei turmyz. Qasymyzdan janai ótip bara jatqan adamnyń demin sezdim. Ol qol shamyn jarq etkizip jaǵyp jiberdi. Sol sátte Pýaro kúbir etip: «Umtyl», — dedi.
Ekeýmiz birdei bas saldyq. Pýaro tez qimyldap, júnnen toqylǵan jeńil moiyn oraǵyshpen esikti buzyp kirgen adamnyń basyn tumshalap qoidy. Al men bolsam, qylmyskerdiń qolyn bailap tastadym. Bul sharýa ári tez, ári ý-shýsyz bitti. Qolyn burap turyp, qanjardy julyp aldym. Pýaro moiyn oraǵyshty kózinen tómen syrǵytyp, aýzyn ashqyzbai tartyp ustap turdy. Tapanshamdy sýyryp alyp, qarsylasqannan eshqandai paida joq ekenin sezdirdim. Qarsylasqanyn qoiǵan kezde, Pýaro oǵan birdemelerdi tez-tez sybyrlap aita bastady. Sálden keiin tutqyn basyn izedi. Qolynyń qimylymen anaǵan ún shyǵarmaýdy buiyrdy da, Pýaro jol bastap páterden shyǵyp, baspaldaqpen tómen tústi. Tutqyn sońynan erdi. Qarýymdy qolyma ustap, olardyń artynan men de jyljydym. Syrtqa shyqqan kezde Pýaro maǵan burylyp: «Ana buryshta taksi kútip tur. Qarýyńdy maǵan ber, endi onyń qajeti bola qoimas», — dedi.
— Myna batyr qashyp ketse ne isteisiń? — dedim men.
Pýaro jymiyp: «Qashpaidy», — dedi.
Men kútip turǵan taksidi alyp qaityp keldim. Bul kezde moiyn oraǵysh tutqynnyń betinen tómen syrǵyp túsken eken: «Mynaýyń japon emes qoi», — dedim men, aldanǵanymdy jasyra almai Pýaroǵa sybyrlap.
— Qyraǵysyń Gastings. Eshteńeni de qalt jibermepsiń. Iá, bul adam japondyq emes, italiandyq — dedi Pýaro.
Taksige otyrǵan soń, Pýaro júrgizýshige Temzanyń ońtústigindegi bir adresti atady. Bul kezde oiym on saqqa júgirdi. Tutqynnyń kózinshe Pýarodan qaida bara jatqanymyzdy suraýǵa namystanyp, ári myna jumbaqtyń sheshýin taba almai dal boldym.
Biz joldan aýlaqtaý kishkene úidiń aldyna kelip tústik. Qarsy jaqtan teńsele basyp kele jatqan masańdaý bireý Pýarony qaǵyp kete jazdady. Pýaro ashýlanyp, álgige birdeme dedi, biraq onyń ne degenin uqpai qaldym. Úsheýmiz baspaldaqpen kóterilip kele jatyrmyz. Qońyraýdy basyp Pýaro bizge bylaiyraq turyńdar dep isharat bildirdi. Ish jaqtan jaýap bolmaǵan soń Pýaro qońyraýdy qaita basyp, esiktiń tutqasyn birazǵa deiin julqylady.
Kenet esiktiń ústindegi doǵa tárizdes terezeden jaryq kórindi de, esik abailap ashylyp: «Jeti túnde ne kerek ózińe?» degen ashýly erkektiń daýsy shyqty.
— Maǵan dáriger kerek. Áielim syrqattanyp qalyp edi.
— Munda dáriger joq,— dedi ishtegi daýys.
Álgi erkek esikti jappaqshy bolyp yńǵailanyp edi, Pýaro yryq bermei, aiaǵyn tez tosa qoidy. Lezde yza kernep, ashýǵa mingen frantsýzdyń kerin keltirip: «Nemene? Dáriger joq deisiń be? Men seni sotqa beremin. Qane, beri shyq! Men bul jerden tań atqansha ketpeimin, túni boiy qońyraýdy basyp, esigińdi soǵamyn da turamyn», — dedi Pýaro.
Esik qaita ashylyp, halat kiip, aiaǵyna shárke ile salǵan er adam syrtqa shyqty. Jan-jaǵyna yńǵaisyzdana qarap, Pýarony sabasyna túsirýge árekettendi.
— Men politsiia shaqyramyn,— dep Pýaro baspaldaq jaqqa qarai yńǵailana berip edi, álgi erkek: «Jo-joq, qudai úshin qoia turyńyz!» — dep onyń sońynan tura umtyldy.
Pýaro ony aqyryn ǵana nuqyp edi, anaý táltirektegen kúii baspaldaqpen tómen túsip ketti. Kelesi sátte úsheýmiz de ishke kirip, esikti kilttep qoidyq.
— Tez, bylai qarai, — dep Pýaro taiaý turǵan bólmege endi de, shamdy jaǵyp jiberdi.
— Al siz myna perdeniń artyna tyǵylyńyz.
— Qup bolady, senor, — dep italiandyq qyzyl maqpaldan tigilgen tereze perdeniń artyna zyp berip kirip ketti.
Ol kózden tasa bolysymen, kózdi ashyp-jumǵansha bólmege bir áiel jetip keldi! Suńǵaq boily, shashy qyzǵylt sary, ashańdaý músinine shoqtai qyzyl kimono ile salǵan.
— Kúieýim qaida? — dep aiqailap jiberdi ol záresi ketip. — Sizder ne qylǵan adamsyzdar?
Pýaro ilgeri shyqty da, iilip: «Jubaiyńyzǵa sýyq tie qoimas degen úmittemiz. Baiqaýymsha, onyń aiaǵynda shárkesi bar, ústindegi halaty da jyly kórinedi», — dedi.
— Kim bolasyzdar? Meniń úiimde ne istep júrgen adamsyzdar?
— Onyńyz ras, hanym, esh qaisymyz da sizdi tanymaimyz. Aramyzda sizben júzdesýge arnaiy Niý-Iorkten kelgen adam da bar.
Osy kezde tereze perdeniń artynan italiandyq shyǵa keldi. Júregim zý ete qaldy. Pýaro beiqamdyq jasap aldyryp qoisa kerek, álginiń qolynda meniń tapansham bulǵaqtap tur.
Áiel jan daýsy shyǵa shyńǵyryp burylyp qashpaqshy boldy. Biraq bul kezde Pýaro kiltteýli esiktiń aldyna kóldeneńdep tura qaldy.
— Meni ótkizip jiberińizshi, — dep jalbaryndy áiel. — Anaý meni óltiredi.
— Álgi sen sileitip ketken Lýidji Valdarnonyń kim ekenin bilesiń be? — dedi italiandyq daýsy qyryldap, qarýyn bulǵaqtatyp, ár qaisymyzdy bir-bir sipap ótip.
Qimyldaýǵa shamamyz kelmei turyp qaldyq.
— Qudaiym-aý, Pýaro, mynaý sumdyq boldy ǵoi. Endi ne isteimiz? — dep daýystadym.
— Sen kóp sóilemei tura tursań, sol durys bolar edi, Gastings. Maǵan senýińe bolady, dosymyz belgi bermeiinshe atpaidy.
— Oǵan kóziń jete me? — dedi italiandyq Pýaroǵa kózin alarta qarap.
Men Pýaronyń sózine sene qoimadym, alaida álgi áiel Pýaroǵa jalt qarap: «Sizge ne kerek ózi?» — dedi.
Pýaro oǵan basyn iip: «Elza Hart siiaqty aqyldy bikeshke bárin táptishtep aityp jatý artyqtaý bolar», — dedi.
Tez qimyldap, áiel telefonnyń ústinde jatqan qara maqpaldan jasalǵan úlken mysyq ispettes japqyshty julyp alyp: «Olar mynanyń astaryna tigilgen», — dedi.
— Durys-aq — dedi Pýaro quptai kúbirlep. Esikke qarai jyljyp: «Qosh bolyńyz, bikesh. Siz qutylyp ketkenshe Niý-Iorkten kelgen dosyńyzdy bógei turamyn», — dedi.
— Aqymaqty qarai gór! — dep, eńgezerdei italiandyq aqyryp jiberdi. Ol qarýyn kótere berip, sytylyp bara jatqan áieldi kózdedi. Dál osy kezde men ony bas saldym.
Qarýdyń shappasynyń shyrt etkeni bolmasa, eshkimge zalaly tigen joq. Ile-shala Pýaronyń jaqtyrmaǵan ún shyqty: «Eski dosyńnyń aitqanyna esh ýaqytta da senbeidi ekensiń ǵoi, Gastings. Men beitanys adam turmaq, óz joldastarymnyń da oqtaýly qarý ustap júrgenin unata qoimaimyn. Jo, joq, dostym...» — dedi ol, endi sóziniń sońyn ózin kijine sybap turǵan italiandyqqa arnap. Pýaro oǵan jaqtyrmaǵandyǵyn ańǵartyp: Bilip qoiyńyz, sizge qandai jaqsylyq istegenimdi. Men sizdi dar aǵashtan aman alyp qaldym. Sosyn, ana sulý bikesh qutylyp ketedi eken dep oilamańyz. Jo-joq. Úi túgeldei baqylaýǵa alynǵan. Tup-týra politsiianyń qolyna baryp túsedi olar. Buǵan ne deisiz, kóńil jubatatyn nárse emes pe? Al endi sizge bólmeden shyǵýǵa bolady. Biraq saq bolǵaisyz, óte saq bolǵaisyz. Men... Ói, janaǵy zytyp úlgeripti ǵoi! Al dosym Gastings bolsa maral kózin alartyp, jaratpai tur. Biraq munda túsinbeitin eshbir jumbaq joq! Montegiý úiiniń tórtinshi páterine quda túsken san adamnan tek Robinsondardyń ǵana qajet bolǵandyǵy o bastan aidan anyq edi. Nelikten olai? Olardy bir kórgende-aq basqalardan oqshaý etken ne boldy eken? Túr-sipattary ma? Múmkin, biraq olardyń ózgelerden asyp ketken eshtemesi joq qoi. Onda esimi me?
— Alaida Robinson degen esimde turǵan ne bar, — dep daýystap jiberdim men. — Bul qarapaiym ǵana esim ǵoi.
— O, jasaǵan, dál solai! Másele de sonda. Elza Hart pen onyń kúieýi, iá baýyry, meili kimi bolsa sol bolsyn, Niý-Iorkten keledi de, erli-zaiypty Robinsondardyń atyna páter alady. Kenetten olar mafiia9 iá Kamorra10 siiaqty qupiia uiymdardyń biri, sońyna túskenin sezip qalady. Lýidji Valdarnonyń sol uiymnyń bireýiniń múshesi ekendigine olardyń tittei de kúmáni bolmaǵan.
Endi olar ne isteidi? Ońai ailaǵa kóshedi. Ózderin qýǵynshylardyń tikelei tanymaitynyn biletin bolsa kerek. Olar páterin arzan baǵaǵa jalǵa usynady. London siiaqty úlken qaladan baspana izdegen myńdaǵan jas jubailardyń ishinen bir emes birneshe Robinsondardyń tabylatyny sózsiz ǵoi. Másele tek kútýde. Eger telefon anyqtamasyndaǵy Robinson degen esimderdiń tizimin bir sholyp shyqsańyz, ishinen erte me, kesh pe, áiteýir bir sary shashty Robinson atty áieldiń tabylatynyna kózińiz jetetini haq.
Sosyn ne bolmaq? Sosyn kek alýshy da kelip jetedi. Ol adresti de, esimdi de bilip alady. Qarymtasyn qaitarady! Bári de tynady, kek alynady. Al Elza Hart bikesh bolsa sútten aq, sýdan taza bolyp, taǵy da jyp-jylmaǵai sytylyp shyǵady. Aitpaqshy, Gastings, sen meni anaý ádemi, óziń aitqan tamasha jan, Robinson hanymǵa aparyp tanystyrýyń kerek! Páterine bireýlerdiń esikti buzyp kirgenin kórgende ne dep oilap qalar eken, dereý solai qarai tartpasaq bolmas. Ana Djep pen onyń dostary da kelip qalǵan siiaqty.
Syrtqy esiktiń tutqasyn tarsyldata soqqan dybys estildi.
— Bul adresti qaidan bildiń? — dedim men Pýaroǵa sońynan zorǵa ilesip kele jatyp.
— Sen álgi birinshi Robinson bikesh ana páterin tastap shyqqanda, artynan qalmai, izin baǵyp otyrǵansyń ǵoi.
— Jaraisyń Gastings. Mine, bul jerde miyń jumys istep ketti. Al endi Djepti tań qaldyraiyq.
Esikti aqyryn ǵana ashyp, Pýaro álgi qara maqpaldan tigilgen mysyqtyń basymen esiktiń qyryn bir perip jiberdi de, «miiaý» dep shańq ete qaldy.
Qasynda bir adamy bar, esiktiń syrt jaǵynda turǵan Skotlend Iardtyń inspektory shorshyp ketip: «Ói, mynaý Pýaro myrza eken ǵoi qaljyńdap turǵan!» — dedi daýsy qattyraq shyǵyp, mysyqtyń sońynan Pýaronyń basy qyltiǵanda. — Ishke kirelik, myrza.
— Qalai, bizdiń «dostardy» qutty jerge aman-esen qondyrdyńyzdar ma?
— Iá, ol «týysqandardy» durystadyq qoi. Biraq álgi zattar olarda bolmai shyqty.
— Solai deńiz. Demek, tintýge kelip tursyzdar ǵoi. Gastings ekeýmiz, endi júrgeli jatyr edik, sonda da bolsa sizge úi mysyǵynyń tarihy men qylyǵy týraly kishkentai ǵana áńgime aitqym kelip tur.
— Qudai úshin, kerek emes. Sizge ne bolǵan, aqyldan múldem aýysqannan saýsyz ba?
— Mysyqqa, — dep bastyrmalata jóneldi Pýaro, — «ertedegi egipettikter syiynǵan. Qazirge deiin jolyńyzdy qara mysyq kesip ótse, jaqsy nyshanǵa sanaidy. Al myna mysyq búgingi túni sizdiń jolyńyzdy kesti, Djep. Angliiada adamnyń, ne janýardyń ish qurylysy týraly áńgimeleý ádeptilikke jatpaitynyn jaqsy bilemin. Biraq myna mysyqtyń ishki dúniesi óte názik kórinedi. Astaryn aityp turǵanym ǵoi.
Myrs etip, inspektordyń qasyndaǵy adam mysyqty Pýaronyń qolynan julyp aldy.
Aitpaqshy, sizge tanystyrýdy umytyp ketippin ǵoi, — dedi Djep. — Pýaro, bul kisi
— Qurama Shtattardyń qaýipsizdik mekemesinen kelgen Vert degen myrza.
Amerikandyqtyń sezimtal saýsaqtary izdegen zatyn dóp basty. Qolyn usynsa da, bir sát sóilei almai qalyp, sosyn ornynan turyp: «Sizben tanysqanyma óte qýanyshtymyn», — dedi Vert myrza.
Agata Kristi
