AES: senimdi energiia kózi

Foto: ashyq derekkóz

Atom energetikasy tóńireginde alypqashpa áńgime de, naqty dáiekke negizdelgen tujyrym da aldy-artymyzdy orap tur. Arasynan aqiqatyn ashyp alý ońaiǵa sirá, soqpaidy. «World Nuclear News» (Dúniejúzilik iadrolyq qaýymdastyq) málimeti boiynsha, 2022 jyldyń qarashasy men 2023 jyldyń qańtary aralyǵynda Frantsiia, Germaniia, Japoniia, Polsha, Ońtústik Koreia, Shvetsiia, Ulybritaniia, AQSh-ta 13 500 adamǵa onlain-suraý júrgizilgen. Bári de atom energetikasyn airyqsha qoldaǵan, ásirese Polsha, Frantsiia, Shvetsiiadaǵy qoldaý kórsetkishi óte joǵary bolypty.

Taiaýda «Financial Times» basylymy álemniń iri bankteriniń iadrolyq energetikany qoldaǵany týraly aqparatty jariia etti. Basylymnyń habarlaýynsha, 14 iri álemdik bank pen qarjylyq mekeme iadrolyq energetikaǵa kórsetetin qoldaýlaryn arttyrýǵa ýáde berip otyr. Bul qadam atom elektr stan­salarynyń jańa tolqy­nyn qar­jylandyrýǵa jol ashpaq deli­nedi maqalada. Naqtylap aitqanda, «Bank of America», «Barclays», «BNP Paribas», «Citi», «Morgan Stanley», «Goldman Sachs» 2050 jylǵa deiin álemdik iadrolyq energetika qýatyn úsh eseleýge ýaǵdalasqan. Mundai maqsat alǵash ret COP28 (BUU-nyń klimat ózgerisi boiynsha konferentsiiasy) klimattyq kelissózinde aitylyp, mindetteldi.

Qarjy uiymdary naqty qan­dai qoldaý kórsetetinin málimdei qoimaǵan, sarapshylardyń aitýyn­sha, olardyń osylai aýyzsha jariia­laýynyń ózi tómen kómirtekti ener­getikaǵa kóshýde sektordyń (qarjy sektorynyń – red.) mańyzdy ról oinaitynyn ańǵartady.

Shyny kerek, iadrolyq joba­lardyń tym kúrdeli hám qymbat bolýy álemde jańa elektr stan­salarynyń qurylysyn bastaýǵa kedergi bolyp keldi. Sóitip, ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldarynda Batys elderinde birqatar reaktor salynǵannan keiingi qarqyn bir­shama baiaýlap qaldy. Dúniejúzilik iadrolyq qaýymdastyqtyń basqar­ma múshesi Djordj Borovastyń sózinshe, bul jaǵdai oiyn tártibin ózgertedi.

Osyǵan deiin bankterge saiasi turǵydan jańa iadrolyq joba­­larǵa qoldaý kórsetý qiynǵa soǵyp keldi. Onyń ústine táýe­kel deńgeii tym joǵary bolǵan­dyq­tan, iadrolyq jobalardy qar­jylandyrýǵa júreksinetin. Endi olar iadrolyq kompaniialarǵa jobalyq qarjylandyrý berý, tikelei nesieleýdi arttyrý, obligatsiia satylymyn uiymdastyrý, kompaniialarǵa jeke kapitalǵa nemese nesie qorlaryna qolje­timdi etý arqyly kómektese alady. «BNP Paribas»-tyń málimdeýinshe, álem elderi iadrolyq energetikany paidalanbai kómirtegi beitaraptyǵyna qoljetkize almaidy.

«Álemdegi sońǵy jańa atom elektr stansalarynyń kóbi Qytai, Taiaý Shyǵys jáne Aziiada salyndy. Damyǵan elderdiń úkimetteri atom energiiasy nóldik shyǵaryndy­­lar boiynsha mindettemeniń she­shimi bolýy múmkin dep málimdei bastady. AQSh, Ulybritaniia, Japoniia, Shvetsiia, Birikken Arab Ámirlikteri COP28-diń qýatty úsh eseleý týraly mindettemesine qol qoiǵandardyń qatarynda boldy. Iadrolyq energetika Big Tech tarapynan da qoldaý tapty. Big Tech iadrolyq energiia kózin derekterdi óńdeý ortalyǵyn qýattandyrýdaǵy eń tómen kómirtekti sheshim dep qarastyryp otyr. Juma kúni «Microsoft» Pensilvaniiadaǵy Tri-Mail-Ailend AES-indegi 835 megavattyq iadrolyq reaktordy qaita iske qosý týraly «Constellation Energy»-men 20 jyldyq kelisimge kelgenderin málimdedi. Bul reaktor paidalanýdan shyǵarylýdyń az-aq aldynda turǵan-dy», dep jazady «Financial Times».

Aityp-aitpai ne kerek, AES dúbiri bizge de jetti. Alda mańyzdy kezeń – jalpyhalyqtyq referendým kútip tur. Iadrolyq fizika institýty bas injenerdiń orynbasary Ashat Bekbaevtyń aitýynsha, beibit atom – el ekonomikasynyń ósimine oń áser tigizetin senimdi jáne turaqty energiia kózi.

«Ónerkásip damyp, jańa jumys oryndary qurylyp, halyqtyń ál-aýqaty artady. AES qurylysy júretin ólkeniń infraqurylymy jetilip, aimaqqa mýltiplika­tiv­ti áserin beredi. Ekologiia­lyq turǵydan da paidasy kóp. Atom energetikasy tómen kómirtekti bolǵandyqtan, aýaǵa parniktik gazdar taramaidy. Sonymen qatar atom energiiasy qazba bailyqty tutyný kólemin qysqartyp, tabiǵi resýrstardy saqtaýǵa múmkindik beredi. AES-tiń paidalanýǵa berilýi eldegi iadrolyq tehnologiianyń damýyna da serpin syilaidy. Sonyń nátijesinde kómirsýtegi eksportyna degen táýeldilikti tómendetip, eldiń energetikalyq tepe-teńdigin árta­raptandyra alamyz», deidi maman.

Sarapshy sózinshe, qazir el ekonomikasynyń jyldyq ósimi elektr energiiasyn odan ári qajet ete túsip otyr.

«Iadrolyq tehnologiia tek elektr energiiasyn óndirip qoimai, meditsina, aýyl sharýashylyǵy jáne sý tushytýda da qoldanylady. Elimiz bolashaqta atom energetikasy salasyndaǵy halyqaralyq jobalardyń belsendi qatysýshysy bola alady, bul investitsiia men tehnologiia tartýǵa múmkindik beredi. Bizde ýran qorynyń mol bolýy da – atom salasyndaǵy erekshe artyqshylyq. Biraq bul strategiialyq mańyzdy naryqta kóshbasshylyqty saqtaýǵa resýrs­tarǵa qol jetkizý ǵana emes, bilikti kadr da qajet. Sondyqtan atom salasynda kadrlyq áleýetti damytý memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttarynyń birine ainaldy», deidi Ashat Bekbaev.

Atom ónerkásibin damytý qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Aldiiar Toqtarovtyń pikirinshe, AES-te apat týady dep alańdaýǵa negiz joq.

«Eger qurylys Balqash mańynda júrgizilse, AES-tegi sý tuiyq kontýrda bolady, belsendi aimaqpen aralasýǵa túspeidi. Semei, Cherno­byl, Tri-Mail-Ailend, Fýký­simada apattar boldy, biraq ol kezdegi reaktorlar endi eshqashan salynbaidy. AES qurylysy qymbat bolyp kórinýi múmkin, alaida keleshekti oilaityn bolsaq, bul – aqylǵa syiymdy investitsiia. Kómir jáne gazben salystyrǵanda AES-ke qajetti otyn quny áldeqaida tómen jáne turaqty. Paidalaný ýaqy­ty 80 jylǵa deiin bara alady. Fran­tsiiada AES energiianyń 70 paiy­zyn óndiredi jáne búkil EO boiyn­sha sol elde eń tómen tarif tirkelip otyr», deidi Aldiiar Toqtarov.

Aitýynsha, AES salýǵa iter­meleitin basty sebep – energiia tapshylyǵy.

«Foratom zertteýine qarasaq, atom ónerkásibi Eýropa ekonomikasyna aitarlyqtai áser etti: 1,1 mln jumys ornyn qurýǵa yqpal etip, EO ishki jalpy óniminde (IJÓ) 507 mlrd eýro úleske jetip, 124 mlrd eýro memlekettik kiris túsirdi. Sonymen birge úi sharýashylyǵynyń kiri­sine 383 mlrd eýro qosylyp, EO ekonomikasynda 18,1 mlrd eýro saýda profitsiti qalyptasty. Kún jáne jel energetikasymen salystyrǵanda bul tsifrlar áldeqaida joǵary. Jel energiiasy Eýropada 250 myńnan astam jumys ornyn quryp, IJÓ-de 36,1 mlrd eýroǵa jetti. Al kún energiiasy 80 myńnan astam jumys orny­nyń ashylýyna sep boldy. 2050 jyl­ǵa taman atom ónerkásibi 1,3 mln ju­mys ornyn quryp, qosymsha jiyn­tyq memlekettik kiristi 110 mlrd eýro­ǵa jetkizýi múmkin. Bul rette men jańǵyrmaly energiia kózderine qar­sy emespin, barlyq energiia kózin qatar damytqan durys», deidi.

Sarapshy sózinshe, atom beretin energiia quny uzaqmerzimdi keleshekte tómen bolyp qalady.

«Jańǵyrmaly energiia kózderi aýa raiy jaǵdaiyna táýeldi ári rezervtik qýat pen saqtaý júiesine kóp qarjyny qajet etedi. AES táýlik boiy, kez kelgen aýa raiy jaǵdaiynda jumys istei alady. «Qazatompromnyń» kommertsiia­lyq bloginiń burynǵy qyzmet­­keri retinde aitarym, AES-ke jet­kiziletin otynǵa qatysty kelisim­shart uzaqmerzimdi kezeńde naqty belgilenedi. Sonymen qatar AES-ti paidalaný jáne qyzmet kórsetý shyǵynyn salystyrar bolsaq, qyzyq jaǵdaiǵa kýá bolamyz – kómir jáne gazben salystyrǵan­da uzaq­merzimdi kezeńde iadrolyq energe­tikanyń shyǵyny az», deidi.

Maman AES otynyn paidalaný úderisin de taldap, kóp jurt aityp júrgendei, onyń qaýipti emes ekenin túsindiredi.

«Keibireýler jalǵan derekterge súienip, jańa otyndy quiý radiatsiianyń kenetten bólinýine sebep bolady dep aityp jatady. Otyn quramyndaǵy eki ýran izotoptarynyń alfa-sáýlelenýi, sondai-aq olardyń qysqamerzimdi enshiles nýklidteriniń álsiz beta jáne gamma-sáýlelenýi qorshaǵan ortaǵa tigizetin áserdi joia otyryp, qaptamaǵa tolyǵymen derlik sińedi. Men baiytylǵan ýrannan alynǵan tabletkany ustap kórdim. Eger jutyp qoimasań, onyń túk ziiany joq. Paidalanylǵan otyn óz kezeginde eki baǵytqa ketedi – ne arnaiy daiyndalǵan oryndarda saqtalady, ne salqyndaǵannan keiin qaita óńdeýge jiberiledi, keiin odan reaktorǵa arnap taǵy da otyn óndiriledi. Elimizde BN-ý350 reaktory jumys istedi. Odan ózine júktelgennen de kóp otyn shyqqan. Taza alhimiia», deidi.

Ekonomist Ǵalymjan Aitqazin jetekshilik etetin «Tengenomika» arnasynyń jazýynsha, AES ońai igeretin joba emes, sol sebepti barlyq táýekeli eskerilýge tiis.

«Birinshiden, AES qurylysy arzanǵa shyqpaidy, ol erteńgi kúni biýdjetke aýyr júkteme túsirýi múmkin. Referendým qorytyndysy oń bolǵan jaǵdaida maksimaldy ashyqtyqqa negizdelgen qarjy­landyrý shemasyn jasaý qajet. Bul jemqorlyq faktoryn meilin­she jumsartady jáne qajetti qarjy­landyrýdy qamtamasyz etedi. Ekin­shiden, jetkizýshini tańdaý meilinshe ashyq jáne barlyq ekonomika­­lyq, saiasi, áleýmettik faktordy es­kerip júzege asýǵa tiis. Atom elektr generatsiiasy – paidalaný merzimi turǵysynan da, tómen kómirtekti bolýy turǵysynan da barynsha ońtai­ly jáne uzaqmerzimdi sheshim bolyp kórinedi», deidi sarapshy.

Qazirdiń ózinde AES merdiger­leri – áleýetti kompaniialar bel­gili sekildi. Olar – KHNP (Ońtús­tik Koreia), EDF (Frantsiia), «GE-Hitachi», «NuScale» (AQSh) jáne «Rosatom» (Resei).