اەس: سەنٸمدٸ ەنەرگييا كٶزٸ

فوتو: اشىق دەرەككٶز

اتوم ەنەرگەتيكاسى تٶڭٸرەگٸندە الىپقاشپا ەڭگٸمە دە, ناقتى دەيەككە نەگٸزدەلگەن تۇجىرىم دا الدى-ارتىمىزدى وراپ تۇر. اراسىنان اقيقاتىن اشىپ الۋ وڭايعا سٸرە, سوقپايدى. «World Nuclear News» (دٷنيەجٷزٸلٸك يادرولىق قاۋىمداستىق) مەلٸمەتٸ بويىنشا, 2022 جىلدىڭ قاراشاسى مەن 2023 جىلدىڭ قاڭتارى ارالىعىندا فرانتسييا, گەرمانييا, جاپونييا, پولشا, وڭتٷستٸك كورەيا, شۆەتسييا, ۇلىبريتانييا, اقش-تا 13 500 ادامعا ونلاين-سۇراۋ جٷرگٸزٸلگەن. بەرٸ دە اتوم ەنەرگەتيكاسىن ايرىقشا قولداعان, ەسٸرەسە پولشا, فرانتسييا, شۆەتسيياداعى قولداۋ كٶرسەتكٸشٸ ٶتە جوعارى بولىپتى.

تاياۋدا «Financial Times» باسىلىمى ەلەمنٸڭ ٸرٸ بانكتەرٸنٸڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى قولداعانى تۋرالى اقپاراتتى جارييا ەتتٸ. باسىلىمنىڭ حابارلاۋىنشا, 14 ٸرٸ ەلەمدٸك بانك پەن قارجىلىق مەكەمە يادرولىق ەنەرگەتيكاعا كٶرسەتەتٸن قولداۋلارىن ارتتىرۋعا ۋەدە بەرٸپ وتىر. بۇل قادام اتوم ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ جاڭا تولقى­نىن قار­جىلاندىرۋعا جول اشپاق دەلٸ­نەدٸ ماقالادا. ناقتىلاپ ايتقاندا, «Bank of America», «Barclays», «BNP Paribas», «Citi», «Morgan Stanley», «Goldman Sachs» 2050 جىلعا دەيٸن ەلەمدٸك يادرولىق ەنەرگەتيكا قۋاتىن ٷش ەسەلەۋگە ۋاعدالاسقان. مۇنداي ماقسات العاش رەت COP28 (بۇۇ-نىڭ كليمات ٶزگەرٸسٸ بويىنشا كونفەرەنتسيياسى) كليماتتىق كەلٸسسٶزٸندە ايتىلىپ, مٸندەتتەلدٸ.

قارجى ۇيىمدارى ناقتى قان­داي قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸن مەلٸمدەي قويماعان, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا, ولاردىڭ وسىلاي اۋىزشا جارييا­لاۋىنىڭ ٶزٸ تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ ەنەر­گەتيكاعا كٶشۋدە سەكتوردىڭ (قارجى سەكتورىنىڭ – رەد.) ماڭىزدى رٶل وينايتىنىن اڭعارتادى.

شىنى كەرەك, يادرولىق جوبا­لاردىڭ تىم كٷردەلٸ ھەم قىمبات بولۋى ەلەمدە جاڭا ەلەكتر ستان­سالارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا كەدەرگٸ بولىپ كەلدٸ. سٶيتٸپ, ٶتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا باتىس ەلدەرٸندە بٸرقاتار رەاكتور سالىنعاننان كەيٸنگٸ قارقىن بٸر­شاما باياۋلاپ قالدى. دٷنيەجٷزٸلٸك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ باسقار­ما مٷشەسٸ دجوردج بوروۆاستىڭ سٶزٸنشە, بۇل جاعداي ويىن تەرتٸبٸن ٶزگەرتەدٸ.

وسىعان دەيٸن بانكتەرگە ساياسي تۇرعىدان جاڭا يادرولىق جوبا­­لارعا قولداۋ كٶرسەتۋ قيىنعا سوعىپ كەلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە تەۋە­كەل دەڭگەيٸ تىم جوعارى بولعان­دىق­تان, يادرولىق جوبالاردى قار­جىلاندىرۋعا جٷرەكسٸنەتٸن. ەندٸ ولار يادرولىق كومپانييالارعا جوبالىق قارجىلاندىرۋ بەرۋ, تٸكەلەي نەسيەلەۋدٸ ارتتىرۋ, وبليگاتسييا ساتىلىمىن ۇيىمداستىرۋ, كومپانييالارعا جەكە كاپيتالعا نەمەسە نەسيە قورلارىنا قولجە­تٸمدٸ ەتۋ ارقىلى كٶمەكتەسە الادى. «BNP Paribas»-تىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, ەلەم ەلدەرٸ يادرولىق ەنەرگەتيكانى پايدالانباي كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قولجەتكٸزە المايدى.

«ەلەمدەگٸ سوڭعى جاڭا اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ كٶبٸ قىتاي, تاياۋ شىعىس جەنە ازييادا سالىندى. دامىعان ەلدەردٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ اتوم ەنەرگيياسى نٶلدٸك شىعارىندى­­لار بويىنشا مٸندەتتەمەنٸڭ شە­شٸمٸ بولۋى مٷمكٸن دەپ مەلٸمدەي باستادى. اقش, ۇلىبريتانييا, جاپونييا, شۆەتسييا, بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸ COP28-دٸڭ قۋاتتى ٷش ەسەلەۋ تۋرالى مٸندەتتەمەسٸنە قول قويعانداردىڭ قاتارىندا بولدى. يادرولىق ەنەرگەتيكا Big Tech تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. Big Tech يادرولىق ەنەرگييا كٶزٸن دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ ورتالىعىن قۋاتتاندىرۋداعى ەڭ تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ شەشٸم دەپ قاراستىرىپ وتىر. جۇما كٷنٸ «Microsoft» پەنسيلۆانيياداعى تري-مايل-ايلەند اەس-ٸندەگٸ 835 مەگاۆاتتىق يادرولىق رەاكتوردى قايتا ٸسكە قوسۋ تۋرالى «Constellation Energy»-مەن 20 جىلدىق كەلٸسٸمگە كەلگەندەرٸن مەلٸمدەدٸ. بۇل رەاكتور پايدالانۋدان شىعارىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان-دى», دەپ جازادى «Financial Times».

ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, اەس دٷبٸرٸ بٸزگە دە جەتتٸ. الدا ماڭىزدى كەزەڭ – جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم كٷتٸپ تۇر. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى باس ينجەنەردٸڭ ورىنباسارى اسحات بەكباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بەيبٸت اتوم – ەل ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸنە وڭ ەسەر تيگٸزەتٸن سەنٸمدٸ جەنە تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸ.

«ٶنەركەسٸپ دامىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلىپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى ارتادى. اەس قۇرىلىسى جٷرەتٸن ٶلكەنٸڭ ينفراقۇرىلىمى جەتٸلٸپ, ايماققا مۋلتيپليكا­تيۆ­تٸ ەسەرٸن بەرەدٸ. ەكولوگييا­لىق تۇرعىدان دا پايداسى كٶپ. اتوم ەنەرگەتيكاسى تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ بولعاندىقتان, اۋاعا پارنيكتٸك گازدار تارامايدى. سونىمەن قاتار اتوم ەنەرگيياسى قازبا بايلىقتى تۇتىنۋ كٶلەمٸن قىسقارتىپ, تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اەس-تٸڭ پايدالانۋعا بەرٸلۋٸ ەلدەگٸ يادرولىق تەحنولوگييانىڭ دامۋىنا دا سەرپٸن سىيلايدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە كٶمٸرسۋتەگٸ ەكسپورتىنا دەگەن تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتٸپ, ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق تەپە-تەڭدٸگٸن ەرتا­راپتاندىرا الامىز», دەيدٸ مامان.

ساراپشى سٶزٸنشە, قازٸر ەل ەكونوميكاسىنىڭ جىلدىق ٶسٸمٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىن ودان ەرٸ قاجەت ەتە تٷسٸپ وتىر.

«يادرولىق تەحنولوگييا تەك ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرٸپ قويماي, مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە سۋ تۇشىتۋدا دا قولدانىلادى. ەلٸمٸز بولاشاقتا اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى حالىقارالىق جوبالاردىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى بولا الادى, بۇل ينۆەستيتسييا مەن تەحنولوگييا تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸزدە ۋران قورىنىڭ مول بولۋى دا – اتوم سالاسىنداعى ەرەكشە ارتىقشىلىق. بٸراق بۇل ستراتەگييالىق ماڭىزدى نارىقتا كٶشباسشىلىقتى ساقتاۋعا رەسۋرس­تارعا قول جەتكٸزۋ عانا ەمەس, بٸلٸكتٸ كادر دا قاجەت. سوندىقتان اتوم سالاسىندا كادرلىق ەلەۋەتتٸ دامىتۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى», دەيدٸ اسحات بەكباەۆ.

اتوم ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى الدييار توقتاروۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, اەس-تە اپات تۋادى دەپ الاڭداۋعا نەگٸز جوق.

«ەگەر قۇرىلىس بالقاش ماڭىندا جٷرگٸزٸلسە, اەس-تەگٸ سۋ تۇيىق كونتۋردا بولادى, بەلسەندٸ ايماقپەن ارالاسۋعا تٷسپەيدٸ. سەمەي, چەرنو­بىل, تري-مايل-ايلەند, فۋكۋ­سيمادا اپاتتار بولدى, بٸراق ول كەزدەگٸ رەاكتورلار ەندٸ ەشقاشان سالىنبايدى. اەس قۇرىلىسى قىمبات بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, الايدا كەلەشەكتٸ ويلايتىن بولساق, بۇل – اقىلعا سىيىمدى ينۆەستيتسييا. كٶمٸر جەنە گازبەن سالىستىرعاندا اەس-كە قاجەتتٸ وتىن قۇنى ەلدەقايدا تٶمەن جەنە تۇراقتى. پايدالانۋ ۋاقى­تى 80 جىلعا دەيٸن بارا الادى. فران­تسييادا اەس ەنەرگييانىڭ 70 پايى­زىن ٶندٸرەدٸ جەنە بٷكٸل ەو بويىن­شا سول ەلدە ەڭ تٶمەن تاريف تٸركەلٸپ وتىر», دەيدٸ الدييار توقتاروۆ.

ايتۋىنشا, اەس سالۋعا يتەر­مەلەيتٸن باستى سەبەپ – ەنەرگييا تاپشىلىعى.

«Foratom زەرتتەۋٸنە قاراساق, اتوم ٶنەركەسٸبٸ ەۋروپا ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ەسەر ەتتٸ: 1,1 ملن جۇمىس ورنىن قۇرۋعا ىقپال ەتٸپ, ەو ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸندە (ٸجٶ) 507 ملرد ەۋرو ٷلەسكە جەتٸپ, 124 ملرد ەۋرو مەملەكەتتٸك كٸرٸس تٷسٸردٸ. سونىمەن بٸرگە ٷي شارۋاشىلىعىنىڭ كٸرٸ­سٸنە 383 ملرد ەۋرو قوسىلىپ, ەو ەكونوميكاسىندا 18,1 ملرد ەۋرو ساۋدا پروفيتسيتٸ قالىپتاستى. كٷن جەنە جەل ەنەرگەتيكاسىمەن سالىستىرعاندا بۇل تسيفرلار ەلدەقايدا جوعارى. جەل ەنەرگيياسى ەۋروپادا 250 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرىپ, ٸجٶ-دە 36,1 ملرد ەۋروعا جەتتٸ. ال كٷن ەنەرگيياسى 80 مىڭنان استام جۇمىس ورنى­نىڭ اشىلۋىنا سەپ بولدى. 2050 جىل­عا تامان اتوم ٶنەركەسٸبٸ 1,3 ملن جۇ­مىس ورنىن قۇرىپ, قوسىمشا جيىن­تىق مەملەكەتتٸك كٸرٸستٸ 110 ملرد ەۋرو­عا جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن. بۇل رەتتە مەن جاڭعىرمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنە قار­سى ەمەسپٸن, بارلىق ەنەرگييا كٶزٸن قاتار دامىتقان دۇرىس», دەيدٸ.

ساراپشى سٶزٸنشە, اتوم بەرەتٸن ەنەرگييا قۇنى ۇزاقمەرزٸمدٸ كەلەشەكتە تٶمەن بولىپ قالادى.

«جاڭعىرمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ اۋا رايى جاعدايىنا تەۋەلدٸ ەرٸ رەزەرۆتٸك قۋات پەن ساقتاۋ جٷيەسٸنە كٶپ قارجىنى قاجەت ەتەدٸ. اەس تەۋلٸك بويى, كەز كەلگەن اۋا رايى جاعدايىندا جۇمىس ٸستەي الادى. «قازاتومپرومنىڭ» كوممەرتسييا­لىق بلوگٸنٸڭ بۇرىنعى قىزمەت­­كەرٸ رەتٸندە ايتارىم, اەس-كە جەت­كٸزٸلەتٸن وتىنعا قاتىستى كەلٸسٸم­شارت ۇزاقمەرزٸمدٸ كەزەڭدە ناقتى بەلگٸلەنەدٸ. سونىمەن قاتار اەس-تٸ پايدالانۋ جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ شىعىنىن سالىستىرار بولساق, قىزىق جاعدايعا كۋە بولامىز – كٶمٸر جەنە گازبەن سالىستىرعان­دا ۇزاق­مەرزٸمدٸ كەزەڭدە يادرولىق ەنەرگە­تيكانىڭ شىعىنى از», دەيدٸ.

مامان اەس وتىنىن پايدالانۋ ٷدەرٸسٸن دە تالداپ, كٶپ جۇرت ايتىپ جٷرگەندەي, ونىڭ قاۋٸپتٸ ەمەس ەكەنٸن تٷسٸندٸرەدٸ.

«كەيبٸرەۋلەر جالعان دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ, جاڭا وتىندى قۇيۋ رادياتسييانىڭ كەنەتتەن بٶلٸنۋٸنە سەبەپ بولادى دەپ ايتىپ جاتادى. وتىن قۇرامىنداعى ەكٸ ۋران يزوتوپتارىنىڭ الفا-سەۋلەلەنۋٸ, سونداي-اق ولاردىڭ قىسقامەرزٸمدٸ ەنشٸلەس نۋكليدتەرٸنٸڭ ەلسٸز بەتا جەنە گامما-سەۋلەلەنۋٸ قورشاعان ورتاعا تيگٸزەتٸن ەسەردٸ جويا وتىرىپ, قاپتاماعا تولىعىمەن دەرلٸك سٸڭەدٸ. مەن بايىتىلعان ۋراننان الىنعان تابلەتكانى ۇستاپ كٶردٸم. ەگەر جۇتىپ قويماساڭ, ونىڭ تٷك زييانى جوق. پايدالانىلعان وتىن ٶز كەزەگٸندە ەكٸ باعىتقا كەتەدٸ – نە ارنايى دايىندالعان ورىنداردا ساقتالادى, نە سالقىنداعاننان كەيٸن قايتا ٶڭدەۋگە جٸبەرٸلەدٸ, كەيٸن ودان رەاكتورعا ارناپ تاعى دا وتىن ٶندٸرٸلەدٸ. ەلٸمٸزدە بن-ۋ350 رەاكتورى جۇمىس ٸستەدٸ. ودان ٶزٸنە جٷكتەلگەننەن دە كٶپ وتىن شىققان. تازا الحيمييا», دەيدٸ.

ەكونوميست عالىمجان ايتقازين جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن «Tengenomika» ارناسىنىڭ جازۋىنشا, اەس وڭاي يگەرەتٸن جوبا ەمەس, سول سەبەپتٸ بارلىق تەۋەكەلٸ ەسكەرٸلۋگە تيٸس.

«بٸرٸنشٸدەن, اەس قۇرىلىسى ارزانعا شىقپايدى, ول ەرتەڭگٸ كٷنٸ بيۋدجەتكە اۋىر جٷكتەمە تٷسٸرۋٸ مٷمكٸن. رەفەرەندۋم قورىتىندىسى وڭ بولعان جاعدايدا ماكسيمالدى اشىقتىققا نەگٸزدەلگەن قارجى­لاندىرۋ سحەماسىن جاساۋ قاجەت. بۇل جەمقورلىق فاكتورىن مەيلٸن­شە جۇمسارتادى جەنە قاجەتتٸ قارجى­لاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ. ەكٸن­شٸدەن, جەتكٸزۋشٸنٸ تاڭداۋ مەيلٸنشە اشىق جەنە بارلىق ەكونوميكا­­لىق, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك فاكتوردى ەس­كەرٸپ جٷزەگە اسۋعا تيٸس. اتوم ەلەكتر گەنەراتسيياسى – پايدالانۋ مەرزٸمٸ تۇرعىسىنان دا, تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ بولۋى تۇرعىسىنان دا بارىنشا وڭتاي­لى جەنە ۇزاقمەرزٸمدٸ شەشٸم بولىپ كٶرٸنەدٸ», دەيدٸ ساراپشى.

قازٸردٸڭ ٶزٸندە اەس مەردٸگەر­لەرٸ – ەلەۋەتتٸ كومپانييالار بەل­گٸلٸ سەكٸلدٸ. ولار – KHNP (وڭتٷس­تٸك كورەيا), EDF (فرانتسييا), «GE-Hitachi», «NuScale» (اقش) جەنە «روساتوم» (رەسەي).