Ol kandidattyq dissertatsiiasyn «genetika» mamandyǵy boiynsha «Adam embrionynyń «in vitro» jaǵdaiynda ósirilgen fibroblasttaryn fraktsiialanǵan rentgen sáýlelerimen sáýlelelendirý kezinde himiialyq qorǵaý» taqyrybyna arnady. Qorshaǵan ortanyń óndiristik lastaýshylary bolyp tabylatyn aýyr metaldardyń (hromnyń mysalynda) genetikalyq qaýiptiligine baǵa berý» taqyrybynda doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵady. Ǵylymmen qatar túrli basshylyq qyzmetterdi atqardy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń janynan Ekologiia problemalary ǵylymi-zertteý institýtyn ashyp, sol institýttyń alǵashqy direktory boldy. Qazirgi kezde biologiia jáne biotehnologiia fakýltetiniń molekýlalyq biologiia jáne genetika kafedrasynyń pofessory.Ol otandyq ǵylymmen birge, sheteldik ǵylymi ortany da baǵyndyrǵan akademik. Ol aǵylshyn tiline júirik, qoǵam máselelerinde belsendi –Biǵaliev Aitqoja Biǵaliuly. Búginde tájiribeli ustaz, ǵalym 75-ke kelip otyr. Mereili jasqa kelgen ulaǵatty ustazben qorshaǵan orta jaily órbigen shaǵyn suhbatty nazarlaryńyzǵa usynamyz.
- Búginde buqara arasynda «ekologiianyń lastanýy, klimattyń ózgerýi» degen «anyqtamalar» jii aitylady. Bul pikirlerge qandai alyp-qosaryńyz bar?
- Búginde dúnie júzindegi ǵajap problema – jer shary denesi qyzýynyń kóterilýi. Ótken jiyrmasynshy ǵasyrda ekologiiaǵa áser etýshi faktordy tehnogendik áser dep ataitynbyz. Al búginde ekologiianyń ózgerýin antropogendik áserlerdiń saldarynan dep aitamyz. Iaǵni bárin adam ózi jasap jatyr. Jer sharynda antropogendik áserdi sezbegen ne jandy, ne jerdi taba almaisyń. Baqylaýǵa alý óte qiyn. Tiri aǵzalar, ósimdik, janýar bári antropogendik áserge dýshar bolyp otyr. Barlyǵy ózgergen túri. Júz jylmen qaraǵanda barlyǵy ózgergen tirshilik orta. Tehnogendik damý protsesi ǵajap nátijeler berdi. Adamzat óziniń taǵammen, jylýmen qamtamasyz etý muqtajdyǵyn qamtamasyz etýi úshin nebir jańa tehnologiialardy igerdi. Atom energiiasy, biotehnologiia paida boldy. Adamzattaǵy gendik injineriia ádisi ashyldy, biologiialyq qarý jasaldy. Bulardyń barlyǵy tańǵajaiyp ǵylymnyń jetistikteri. Alaida ǵylymnyń mundai nebir jańalyqtary adamzatqa, tirshilikke qaýipti ekendigin ómir kórsetýde. Ǵalymdar ǵylym damyǵan saiyn adamzatty qurtyp jiberýi múmkin ekendigin túsindi. Adamzattyń ásirinen de, biologiialyq faktorlardyń áserlerinen de neshe túrli mýtatsiialar paida bolýda. Bul máseleler halyqaralyq dárejede ǵalymdardy tolǵandyryp otyr. Álemdik túrli ǵylymi bas qosýlarda osy máseleler kóterilip te keledi. Ózim de sondai jiyndarǵa qatystym.
- Al mundai ǵylymi jańalyqtardyń jetistigi dep neni aitar edińiz?
- Máselen, biotehnologiia – eń sapaly, eń qajetti tehnologiia. Mine, osy jerde, GMO-ǵa dúnie júzindegi el, buqara bári qarsy. Bul ǵalymdardyń shyǵarǵan, tańǵajaiyp jańalyqtarynyń nátijeleri. Adamzatty tamaqtandyrýǵa úles qosý. Aitar bolsaq, jer shary keremet agranomiia ádisterin damytqannyń ózinde barlyq turǵyndy azyqpen qamtamasyz ete almaidy. Bul rette biotehnologiia ádisi kómekke keledi. Biotehnologiia ádisi arqyly alynǵan (naqty aitqanda gendik injeneriia ádisi)men taǵamdaǵy dárýmenderdi kóbeitemiz. Iaǵni, bir ósimdikten ekinshi ósimdikke, bir janýardan ekinshi janýarǵa genderdi almastyrý. Mundai ádis arqyly tańǵajaiyp ónim alýǵa bolady. Álemdik tájiribede bidaidyń genin kúrishke almastyryp «Altyn kúrish» degen ónim aldy. Bul adamzatty tamaqtandyrýda ǵajaiyp ádis. Al onyń qaýiptiligi nede? Eger gen baqylaýdan shyǵyp ketse, tabiǵatta sol paidalangǵan jańa sort, porodany alý ushyn gen jabaiy tektes turlerine enipjańa mýtatsiialar paida bolyp olardyń barlyǵynyń genetikalyq turaqtylyǵy ózgerip ketedi. Biraq qadaǵalap jasasa, paidasy zor.
- Ózińiz qandai taǵam túrlerin tutynasyz?
- Ár ulttyń ǵasyrlar boiy evoliýtsiialyq jolmen damyp jetilgen qorektený tipi bar. Mysaly, biz kóshpendiler ómirboiy janýarlar onimimen men qorektengenbiz. Bizdiń asqazanymyz soǵan ábden beiimdelgen. Qazaq keshkisin XIX ǵasyrda frantsýz saiahatshysy Qapqazǵa, odan keiin Kaspiidi jaǵalap bizge kelipti. Sonda álginiń bylai dep jazǵany bar: «Kaspiidiń arǵy beti kóshpendiler aimaǵy adamǵa óte qolaisyz. Degenimen jergilikti halqynyń dene bitimi men rýhy óte myqty. Jaýyngerleri atqa keremet minedi, shaýyp kele jatyp sadaqpen dáldep ata biledi. Bir qyzyǵy ne eresekter, ne balalar arasynda dárýmenjetispeýshilikpen aýyratyn jandy keziktirmedim. Alaida olar jemis-jidekpen qorektenbeitin», - deidi. Keiinnen osy maqaladan soń akademik Tóregeldi Shormanov zertteý maqalasyn jazdy. Onda akademik qymyzdyń, súttiń qandai paidasy bar ekenin zerttedi. Sút, airan ishýdiń paidasy jaily jazdy. Airan, sútti únemi iship júrgen adamda gastrit bolmaidy. Máselen qurtty alaiyq, onda qajetti barlyq tuz ben mailar bar, irmishikte aǵzaǵa qajet barlyq amitnqyshóyldary. Janýarlar sol jerdiń shóbimen qorektenedi, onyń etin jegen qazaqta barlyq qajetti vitamin bolǵan.
- Ekologiia ózgerisiniń adam aǵzasyna da áseri qandai der edińiz?
- Iá, qazir baiqasaq, naýqastardyń aitatyny:«Buryn mundai aýrý joq edi. Tuqymymyzda mundai aýrýshań jan joq edi. Búginde ekologiia buzyldy. Taǵam qunarsyz» degensiiaqty «shaǵymdar». Qarasańyz dup-durys. Olar ómirden kórgenin aitady. Biraq onyń ǵylymi dáleli bolý kerek. Zertteýshi ǵalym retinde aitar edim, ras jańa paida bolǵan faktorlar bar. BUU janyndaǵy Dúniejúzilik densaýlyq saqtaýuiymynyń málimetinshe, adam aýrýlarynyń jańa ataýlary bar. Ol - ekologiialyq jaǵdailarǵa táýeldi aýrýlar.Mine sol aýrýlardyń sany qazirde órship tur.
- Oǵan tótep berý úshin ne isteý kerek?
- Lastaýshy zattar aýa, sý arqyly taraidy. KIOTAhattamasy boiynsha aýa arqyly shyǵarylatyn qaldyq zattarǵa shekteý limit qoiylady. Shekteýden asyp ketse, aiyppul tólenedi. Ol sumdyq qarajat. BUU-nyń Biologiialyq alýantúrlilik konventsiiasy bar. Iaǵni, qujat negizinde bioalýantúrlilik saqtalmasa, adamzat ózin-ózi joiady, búkil tirshilik joiylady. QazaqstanRespýblikasy 1995 jyly bul konventsiiany qoldaýshy bolyp kirdi. BUU-nyń osy konventsiianyń jumysyn iske asyrý úshin qurylǵan qory bar, biz oǵan jyl saiyn 1 mln dollar salyp turamyz. Ol ne úshin kerek deisiz ǵoi? Keibir jerlerde ekstrimaldy jaǵdailar bolyp turady, apat, himiialyq qarýdyń qoldanylýy, mine sol jerlerdi zalalsyzdandyrý úshin.
- Kúni keshe sizdiń mereitoiyńyzǵa arnalyp «Ekolgiialyq genetika men eksperimentaldy biologiianyń ózekti problemalary» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq ǵylymi konferentsiia ótti. Osy jaily aita ótseńiz.
- Ózekti taqyrypqa arqaý bolǵan, konferentsiiaǵa Qyrǵyzstan, Resei, Japoniia, Izrail, Frantsiiaǵalymdar keldi. Elimizdiń ózge de joǵary oqý oryndarynan mamandar qatysty. Qazir tehnogendik áserge qatty ushyraǵan jerlerde tuqym qýý aýrýlarynyń sany ósip jatyr. Ol birinshiden, Semei poligony aimaǵy, odan keiin Aral aimaǵy, sonymen qatar indýstriialdyq óńirler Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Shyǵys Qazaqstan. Bul jerlerde kemtar balalar paida bolýda. Konferentsiiada Respýblika boiynsha osy máselemen ainalysyp júrgen professor Qýandyqov Esengeldiniń baiandamasy tyńdaldy. Jáne bul dertpen kúresýdiń joldary talqylandy. Bul bir ǵana mysal. Ǵylymi bas qosýda nebir ózekti taqyryptar kóterildi.
- Eńbegińiz jana bersin. Áńgimeńizge kóp rahmet.
Suhbatty júrgizgen
Saiagúl Álimbekova
.jpeg)