ول كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسىن «گەنەتيكا» ماماندىعى بويىنشا «ادام ەمبريونىنىڭ «ٸn vitro» جاعدايىندا ٶسٸرٸلگەن فيبروبلاستتارىن فراكتسييالانعان رەنتگەن سەۋلەلەرٸمەن سەۋلەلەلەندٸرۋ كەزٸندە حيمييالىق قورعاۋ» تاقىرىبىنا ارنادى. قورشاعان ورتانىڭ ٶندٸرٸستٸك لاستاۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن اۋىر مەتالداردىڭ (حرومنىڭ مىسالىندا) گەنەتيكالىق قاۋٸپتٸلٸگٸنە باعا بەرۋ» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعادى. عىلىممەن قاتار تٷرلٸ باسشىلىق قىزمەتتەردٸ اتقاردى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ جانىنان ەكولوگييا پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ, سول ينستيتۋتتىڭ العاشقى ديرەكتورى بولدى. قازٸرگٸ كەزدە بيولوگييا جەنە بيوتەحنولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ مولەكۋلالىق بيولوگييا جەنە گەنەتيكا كافەدراسىنىڭ پوفەسسورى.ول وتاندىق عىلىممەن بٸرگە, شەتەلدٸك عىلىمي ورتانى دا باعىندىرعان اكادەميك. ول اعىلشىن تٸلٸنە جٷيرٸك, قوعام مەسەلەلەرٸندە بەلسەندٸ –بيعاليەۆ ايتقوجا بيعاليۇلى. بٷگٸندە تەجٸريبەلٸ ۇستاز, عالىم 75-كە كەلٸپ وتىر. مەرەيلٸ جاسقا كەلگەن ۇلاعاتتى ۇستازبەن قورشاعان ورتا جايلى ٶربٸگەن شاعىن سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- بٷگٸندە بۇقارا اراسىندا «ەكولوگييانىڭ لاستانۋى, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ» دەگەن «انىقتامالار» جيٸ ايتىلادى. بۇل پٸكٸرلەرگە قانداي الىپ-قوسارىڭىز بار?
- بٷگٸندە دٷنيە جٷزٸندەگٸ عاجاپ پروبلەما – جەر شارى دەنەسٸ قىزۋىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ. ٶتكەن جيىرماسىنشى عاسىردا ەكولوگيياعا ەسەر ەتۋشٸ فاكتوردى تەحنوگەندٸك ەسەر دەپ اتايتىنبىز. ال بٷگٸندە ەكولوگييانىڭ ٶزگەرۋٸن انتروپوگەندٸك ەسەرلەردٸڭ سالدارىنان دەپ ايتامىز. ياعني بەرٸن ادام ٶزٸ جاساپ جاتىر. جەر شارىندا انتروپوگەندٸك ەسەردٸ سەزبەگەن نە جاندى, نە جەردٸ تابا المايسىڭ. باقىلاۋعا الۋ ٶتە قيىن. تٸرٸ اعزالار, ٶسٸمدٸك, جانۋار بەرٸ انتروپوگەندٸك ەسەرگە دۋشار بولىپ وتىر. بارلىعى ٶزگەرگەن تٷرٸ. جٷز جىلمەن قاراعاندا بارلىعى ٶزگەرگەن تٸرشٸلٸك ورتا. تەحنوگەندٸك دامۋ پروتسەسٸ عاجاپ نەتيجەلەر بەردٸ. ادامزات ٶزٸنٸڭ تاعاممەن, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇقتاجدىعىن قامتاماسىز ەتۋٸ ٷشٸن نەبٸر جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەردٸ. اتوم ەنەرگيياسى, بيوتەحنولوگييا پايدا بولدى. ادامزاتتاعى گەندٸك ينجينەرييا ەدٸسٸ اشىلدى, بيولوگييالىق قارۋ جاسالدى. بۇلاردىڭ بارلىعى تاڭعاجايىپ عىلىمنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ. الايدا عىلىمنىڭ مۇنداي نەبٸر جاڭالىقتارى ادامزاتقا, تٸرشٸلٸككە قاۋٸپتٸ ەكەندٸگٸن ٶمٸر كٶرسەتۋدە. عالىمدار عىلىم دامىعان سايىن ادامزاتتى قۇرتىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸ. ادامزاتتىڭ ەسٸرٸنەن دە, بيولوگييالىق فاكتورلاردىڭ ەسەرلەرٸنەن دە نەشە تٷرلٸ مۋتاتسييالار پايدا بولۋدا. بۇل مەسەلەلەر حالىقارالىق دەرەجەدە عالىمداردى تولعاندىرىپ وتىر. ەلەمدٸك تٷرلٸ عىلىمي باس قوسۋلاردا وسى مەسەلەلەر كٶتەرٸلٸپ تە كەلەدٸ. ٶزٸم دە سونداي جيىندارعا قاتىستىم.
- ال مۇنداي عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ جەتٸستٸگٸ دەپ نەنٸ ايتار ەدٸڭٸز?
- مەسەلەن, بيوتەحنولوگييا – ەڭ ساپالى, ەڭ قاجەتتٸ تەحنولوگييا. مٸنە, وسى جەردە, گمو-عا دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەل, بۇقارا بەرٸ قارسى. بۇل عالىمداردىڭ شىعارعان, تاڭعاجايىپ جاڭالىقتارىنىڭ نەتيجەلەرٸ. ادامزاتتى تاماقتاندىرۋعا ٷلەس قوسۋ. ايتار بولساق, جەر شارى كەرەمەت اگرانومييا ەدٸستەرٸن دامىتقاننىڭ ٶزٸندە بارلىق تۇرعىندى ازىقپەن قامتاماسىز ەتە المايدى. بۇل رەتتە بيوتەحنولوگييا ەدٸسٸ كٶمەككە كەلەدٸ. بيوتەحنولوگييا ەدٸسٸ ارقىلى الىنعان (ناقتى ايتقاندا گەندٸك ينجەنەرييا ەدٸسٸ)مەن تاعامداعى دەرۋمەندەردٸ كٶبەيتەمٸز. ياعني, بٸر ٶسٸمدٸكتەن ەكٸنشٸ ٶسٸمدٸككە, بٸر جانۋاردان ەكٸنشٸ جانۋارعا گەندەردٸ الماستىرۋ. مۇنداي ەدٸس ارقىلى تاڭعاجايىپ ٶنٸم الۋعا بولادى. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بيدايدىڭ گەنٸن كٷرٸشكە الماستىرىپ «التىن كٷرٸش» دەگەن ٶنٸم الدى. بۇل ادامزاتتى تاماقتاندىرۋدا عاجايىپ ەدٸس. ال ونىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ نەدە? ەگەر گەن باقىلاۋدان شىعىپ كەتسە, تابيعاتتا سول پايدالانگعان جاڭا سورت, پورودانى الۋ ۇشىن گەن جابايى تەكتەس تۇرلەرٸنە ەنٸپجاڭا مۋتاتسييالار پايدا بولىپ ولاردىڭ بارلىعىنىڭ گەنەتيكالىق تۇراقتىلىعى ٶزگەرٸپ كەتەدٸ. بٸراق قاداعالاپ جاساسا, پايداسى زور.
- ٶزٸڭٸز قانداي تاعام تٷرلەرٸن تۇتىناسىز?
- ەر ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى ەۆوليۋتسييالىق جولمەن دامىپ جەتٸلگەن قورەكتەنۋ تيپٸ بار. مىسالى, بٸز كٶشپەندٸلەر ٶمٸربويى جانۋارلار ونٸمٸمەن مەن قورەكتەنگەنبٸز. بٸزدٸڭ اسقازانىمىز سوعان ەبدەن بەيٸمدەلگەن. قازاق كەشكٸسٸن XIX عاسىردا فرانتسۋز ساياحاتشىسى قاپقازعا, ودان كەيٸن كاسپييدٸ جاعالاپ بٸزگە كەلٸپتٸ. سوندا ەلگٸنٸڭ بىلاي دەپ جازعانى بار: «كاسپييدٸڭ ارعى بەتٸ كٶشپەندٸلەر ايماعى ادامعا ٶتە قولايسىز. دەگەنٸمەن جەرگٸلٸكتٸ حالقىنىڭ دەنە بٸتٸمٸ مەن رۋحى ٶتە مىقتى. جاۋىنگەرلەرٸ اتقا كەرەمەت مٸنەدٸ, شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداقپەن دەلدەپ اتا بٸلەدٸ. بٸر قىزىعى نە ەرەسەكتەر, نە بالالار اراسىندا دەرۋمەنجەتٸسپەۋشٸلٸكپەن اۋىراتىن جاندى كەزٸكتٸرمەدٸم. الايدا ولار جەمٸس-جيدەكپەن قورەكتەنبەيتٸن», - دەيدٸ. كەيٸننەن وسى ماقالادان سوڭ اكادەميك تٶرەگەلدٸ شورمانوۆ زەرتتەۋ ماقالاسىن جازدى. وندا اكادەميك قىمىزدىڭ, سٷتتٸڭ قانداي پايداسى بار ەكەنٸن زەرتتەدٸ. سٷت, ايران ٸشۋدٸڭ پايداسى جايلى جازدى. ايران, سٷتتٸ ٷنەمٸ ٸشٸپ جٷرگەن ادامدا گاستريت بولمايدى. مەسەلەن قۇرتتى الايىق, وندا قاجەتتٸ بارلىق تۇز بەن مايلار بار, ٸرمٸشٸكتە اعزاعا قاجەت بارلىق اميتنقىشٶىلدارى. جانۋارلار سول جەردٸڭ شٶبٸمەن قورەكتەنەدٸ, ونىڭ ەتٸن جەگەن قازاقتا بارلىق قاجەتتٸ ۆيتامين بولعان.
- ەكولوگييا ٶزگەرٸسٸنٸڭ ادام اعزاسىنا دا ەسەرٸ قانداي دەر ەدٸڭٸز?
- يە, قازٸر بايقاساق, ناۋقاستاردىڭ ايتاتىنى:«بۇرىن مۇنداي اۋرۋ جوق ەدٸ. تۇقىمىمىزدا مۇنداي اۋرۋشاڭ جان جوق ەدٸ. بٷگٸندە ەكولوگييا بۇزىلدى. تاعام قۇنارسىز» دەگەنسيياقتى «شاعىمدار». قاراساڭىز دۇپ-دۇرىس. ولار ٶمٸردەن كٶرگەنٸن ايتادى. بٸراق ونىڭ عىلىمي دەلەلٸ بولۋ كەرەك. زەرتتەۋشٸ عالىم رەتٸندە ايتار ەدٸم, راس جاڭا پايدا بولعان فاكتورلار بار. بۇۇ جانىنداعى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋۇيىمىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, ادام اۋرۋلارىنىڭ جاڭا اتاۋلارى بار. ول - ەكولوگييالىق جاعدايلارعا تەۋەلدٸ اۋرۋلار.مٸنە سول اۋرۋلاردىڭ سانى قازٸردە ٶرشٸپ تۇر.
- وعان تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
- لاستاۋشى زاتتار اۋا, سۋ ارقىلى تارايدى. كيوتاحاتتاماسى بويىنشا اۋا ارقىلى شىعارىلاتىن قالدىق زاتتارعا شەكتەۋ ليميت قويىلادى. شەكتەۋدەن اسىپ كەتسە, ايىپپۇل تٶلەنەدٸ. ول سۇمدىق قاراجات. بۇۇ-نىڭ بيولوگييالىق الۋانتٷرلٸلٸك كونۆەنتسيياسى بار. ياعني, قۇجات نەگٸزٸندە بيوالۋانتٷرلٸلٸك ساقتالماسا, ادامزات ٶزٸن-ٶزٸ جويادى, بٷكٸل تٸرشٸلٸك جويىلادى. قازاقستانرەسپۋبليكاسى 1995 جىلى بۇل كونۆەنتسييانى قولداۋشى بولىپ كٸردٸ. بۇۇ-نىڭ وسى كونۆەنتسييانىڭ جۇمىسىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قۇرىلعان قورى بار, بٸز وعان جىل سايىن 1 ملن دوللار سالىپ تۇرامىز. ول نە ٷشٸن كەرەك دەيسٸز عوي? كەيبٸر جەرلەردە ەكستريمالدى جاعدايلار بولىپ تۇرادى, اپات, حيمييالىق قارۋدىڭ قولدانىلۋى, مٸنە سول جەرلەردٸ زالالسىزداندىرۋ ٷشٸن.
- كٷنٸ كەشە سٸزدٸڭ مەرەيتويىڭىزعا ارنالىپ «ەكولگييالىق گەنەتيكا مەن ەكسپەريمەنتالدى بيولوگييانىڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. وسى جايلى ايتا ٶتسەڭٸز.
- ٶزەكتٸ تاقىرىپقا ارقاۋ بولعان, كونفەرەنتسيياعا قىرعىزستان, رەسەي, جاپونييا, يزرايل, فرانتسيياعالىمدار كەلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە دە جوعارى وقۋ ورىندارىنان ماماندار قاتىستى. قازٸر تەحنوگەندٸك ەسەرگە قاتتى ۇشىراعان جەرلەردە تۇقىم قۋۋ اۋرۋلارىنىڭ سانى ٶسٸپ جاتىر. ول بٸرٸنشٸدەن, سەمەي پوليگونى ايماعى, ودان كەيٸن ارال ايماعى, سونىمەن قاتار يندۋسترييالدىق ٶڭٸرلەر قاراعاندى, جەزقازعان جەنە شىعىس قازاقستان. بۇل جەرلەردە كەمتار بالالار پايدا بولۋدا. كونفەرەنتسييادا رەسپۋبليكا بويىنشا وسى مەسەلەمەن اينالىسىپ جٷرگەن پروفەسسور قۋاندىقوۆ ەسەنگەلدٸنٸڭ بايانداماسى تىڭدالدى. جەنە بۇل دەرتپەن كٷرەسۋدٸڭ جولدارى تالقىلاندى. بۇل بٸر عانا مىسال. عىلىمي باس قوسۋدا نەبٸر ٶزەكتٸ تاقىرىپتار كٶتەرٸلدٸ.
- ەڭبەگٸڭٸز جانا بەرسٸن. ەڭگٸمەڭٸزگە كٶپ راحمەت.
سۇحباتتى جٷرگٸزگەن
ساياگٷل ەلٸمبەكوۆا
.jpeg)