Qazirgi tańda kúibeń tirshiliktiń kúiki tirligimen júrip, kóp nársege moinymyz jar bermei jatatyny bar. Adam qalai paida boldy? Biz ne úshin, kim úshin ómir súrip júrmiz? Ómirge kelgendegi maqsatymyz ne? Teńizder men taýlar ne úshin kerek? Alyp planetalardy kim jaratty? Olardy bir-birine soǵyspaityndai etip, álemgi tep-teńdikti ustap turǵan kim? Iá, suraq kóp, jaýap ta az emes. «Adam dúniege ne úshin keledi? Ózin qorshaǵan ortany bilýge talpynady. Bolashaǵyna baǵyt-baǵdar jasaidy. Artyma urpaq qaldyrsam deidi. Adam mynaý jaryq ǵalamǵa ómir súrý úshin, ózin taný úshin keledi» deidi jazýshy Ákim Ysqaq. Áitse de, adamnyń jer betindegi ómiri munymen shekteledi deýge kelmes.
Álbette, bizdiń qorǵaǵan orta, qoǵam jaratylysyn táppishtep túsindiretin oqýlyqtar da, arnaiy kitaptar da barshylyq. Keńestik kezeńde adamdy maimyldan jaratylǵan degen jańǵaq pikir murty buzylmaityn dogmadai túsindirilip kelgeni málim. Allaǵa shúkir, egemendik alyp, eńse tiktegeli kóp jaittyń beti ashylyp, bizge beimálim, jasyryn bolyp kelgen din aqiqaty túnekten sytylyp shyqqan kúndei jarqyrai tústi. Árine, bir Allaǵa senim bizde áý basta bar edi. Keshegi qylyshynan qany tamǵan totaritarlyq júie tusynda da úiinde tyǵylyp, namaz oqyp, oraza tutqandar da boldy. Alaida jetpis jyl boiy jas urpaqtyń sanasyna «Qudai joq» degen túsinikti myqtap qalyptastyrylǵany sonsha, kei aǵa býyn ókilderi Jaratýshynyń jerge túsirgen kitaptarynan góri áli kúnge deiin Leninniń jazyp ketken ósietterine kóbirek senedi.
Sonymen, Alla taǵala on segiz myń ǵalamdy jaratqanda Adam atanyń dárejesin nelikten asa pák perishterden joǵary qoidy? Qasietti Quran kárimniń «Baqara» súresiniń 30 aiatynda haq taǵala adamdy jaratpastan buryn perishtelerine: «Men jer betinde bir orynbasar jaratamyn», – degen kezde, (Perishteler): «Onda buzaqylyq istep, qan tógetin bireý jaratasyń ba? Negizinde, biz Seni dáriptep, maqtaýda jáne pákteýdemiz», – deidi.
Bir aita keterligi, Alla taǵalala adamǵa júrek, erik, aqyl, sana-sezim, ar-ojdan sekildi kóptegen qasiettermen birge kúndestik, ashý-yza sekildi nápsini qozdyratyn sezimderdi qosa jaratqan. Sondyqtan perishteler adamnyń jamandyqqa beiim turatynyn baiqap, «Onda buzaqylyq istep, qan tógetin bireý jaratasyń ba? degen qaýpin bildirýin Allahqa bildirgen qarsylyǵy dep emes, kerisinshe, adamdy jaratý syryna úńilgeni dep túsingenimiz abzal.
Allah taǵala olarǵa: «Men senderdiń bilmegenderińdi jaqsy bilemin», – degen edi. Haq taǵala ózge jaratylysqa qaraǵanda turpaty bólek, airyqsha artyqshylyqtar berip jaratqan haziret Adamǵa búkil zattardyń esimderi men sipattaryn úiretti. Ol jaily Quran kárimde «Baqara súresiniń 30-33 aiattaryńda bylai delinedi: «Allah Adamǵa (a.s.) barlyq ataýdy úiretti, sonan soń olardy perishtelerge kórsetip: «Aitqandaryń ras bolsa, Maǵan osy nárselerdiń attaryn aityp berińder», – dedi. Perishteler: «Sen páksiń! Biz Seniń úiretkenińnen basqa bilerimiz joq. Árine, Sen tolyq bilýshisiń, óte danasyń», – dedi». Osy ýaqytta Uly Jaratýshy: «Ei, Adam! Olarǵa bulardyń attaryn baian et, – dedi. Sonda (Adam a.s.) olarǵa zattardyń attaryn aitqan sátte, Allah: «Men senderge kókter men jerdiń qupiiasyn, senderdiń de kórneý, kómes istegenderińdi bilemin dep aitpadym ba?» – degen edi. Osy aiattarda baiandalǵandai, perishtege qaraǵanda adam balasynyń deńgeiiniń joǵary turatynyn kóremiz. Iaǵni, perishteler Adam atanyń ilimi ózderiniń iliminen áldeqaida tereń ekenine kózderi jetken soń, onyń aspanmen talasqan biikterdi baǵyndyra alatyndyǵyn baiqap, ózderiniń az biletindikterin moiyndaǵan-dy. Sonymen, adam balasynyń perishtelerden artyqshylyǵy bilimde ekenin bildik. «Biraq biz bilimimiz arqyly ǵana Jaratqanǵa unaimyz ba? Dúniede árip tanymai ketken adamdar da bar emes pe?» degen zańdy suraq týyndaidy. Orystyń beligil jazýshysy Lev Tolstoi óziniń «Adam qudaiǵa nesimen unaidy?» degen shyǵarmasynda osy suraqqa jaýap tabýǵa tyrysady.
Oqiǵa jelisi bylai bastalady: «Elge «etikshi» degen atpen tanys, Semen áiel, bala-shaǵasymen bir mujyqtyń úiin jalǵa alyp turady. Etik tigýden tapqan aqsha ne tamaqqa, ne kiimge jetpeitin. Alda qaqaǵan qys kele jatyr. Etikshi men áieli ekeýinde ortaq bir ǵana ton bar-tyn. Biraq onyń ózi toz-tozy shyǵyp, jyrtylýǵa ainalǵan. Al etikshiniń endigi qaiǵysy qysqa jańa ton tigip alý úshin qoi terisin satyp alý edi. Kúzge qarai otbasynyń aýzynan jyryp, azyn-aýlaq pul jiǵan. Qazir áieliniń sandyqshasynda qaǵaz úsh som jáne kórshi aýylda biraz alashaq qaryz aqshasy bar edi. Sóitip tańerteńgi astan soń etikshi jeidesiniń syrtynan áieliniń maqtadan tigilgen kúrteshesin, maýyt jempirin kidi. Qaǵaz úsh somyn qaltasyna tórt búktep ádemilep salyp, qolyna uzyn taiaq alyp, kórshi aýyldarǵa qaryzyn jinamaqqa bettedi».
Alaida, Semen ózine qaryz adamdardan bereshegin almaq bolǵanymen túk te óndire almaidy. Terini qaryzǵa satýshy bere qoimaidy. Ol óziniń eńbegin ózgeler baǵalamai, etigimdi jamap ber degen kisiniń bergen jiyrma tiynǵa araq alyp ishedi. Etikshi kishkentai shirkeýdiń qasyna da jaqyndaǵanda qimylsyz jatqan adamdy kóredi. Bir qyzyǵy, kún sýyqta jalańash kúide jatqan adamnyń tiri ekenin bilgen soń eki oily bolsa da jún shekpenin sheship, kiindiredi. «Múmkin, bireýler tonap ketken bolar, á? – degende, anaý «Joq, eshkim tiispedi. Tek Qudai osylai jazalady – deidi kúrsinip. Azdap es jiǵansha úiin aparmaq bolady. Áieli muny kórip «Alǵan aqshasyn araqqa jumsap, ábden kóńil kótergen eken. Onysymen qoimai qasyna qańǵybas dosyn da erte kelipti» dep ashýlanyp ketedi.
Osy sátte avtor ózi kedei bolsa da, adamdardyń adamgershiligi arqyly Qudaiǵa jaqyndai túskenin áńgimeidi. «Kórip turyp qairylmaǵanymyz – kúná bolar. Sol úshin Qudai bizdi de jazalaýy múmkin ǵoi» deidi. Bul ne? Árine, Jaratqanǵa boiusynǵandyq. Iaǵni, Alladan qorqý. Oqiǵa jelisi ári qarai eliktire túsedi.
«Áiel Semeni Qudaidy aýzyna alǵan soń, ana adamǵa taǵy bir qarady da, meiirimi oiandy. Onyń da ózi sekildi pende ekeni esine túsip, júregi eljiredi. Peshtiń qasyna baryp, úidegi bar taǵamdy ústeldiń ústine shyǵara bastady. Keseler men kvasty ortaǵa qoidy. Sońǵy nandy da dastarhanǵa ákeldi. Álgi adam: «Qudaidyń degenine kóngennen basqa ne istei alasyń? Amal joq. Osylaisha jalańash, tońyp jatqan jerimnen, Semen kórip, aiap, ústindegi shekpenin kigizip, osynda ertip keldi. Al munda sen de maǵan janyń ashyp, tamaqtandyrdyń. Jaqsylyqtaryń Qudaidan qaitsyn!» deidi. Jańa ǵana bar aqshany iship, úige qaiyrshyny ákeldiń dep aiǵaiǵa basqan áieldiń nelikten áp-sátte ózgergenin baiqaimyz.
Semen kúnkóris úshin músipir Mihailge etik tigýdi úiretedi. «El ishinde «Semenniń jumysshysy Mihail sekildi eshkim etikti myqty tige almaidy» degen sóz taraidy. Sóitip Semenniń úiine jan-jaqtan etik tiktirýge adam aǵylady. Qystyń bir kúninde Semenniń esiginiń aldyna úsh at jekken arba kelip toqtap, bir dáýletti adam túsip, qymbat taýardan aiaǵyna etik tiktirmek bolady. Biraq Mihail etik emes, qonyshy joq, jalań aiaqqa kietin aiaq kiim tigip, úi iesin renjitedi. Alaida etikke tapsyrys bergen bai jolda qaitys bolyp, áieli etik emes, ólikke kigizetin jeńil aiaq kiim kerek ekenin aityp, jalshysyn jiberedi. Lev Tolstoi músápirdiń tegin adam emes ekenin osy jerde ańǵartady.
Taǵy birde egiz qyzdy jetektegen bir áiel keledi. Egiz qyzdyń biriniń aiaǵy aqsaq sekildi, syltyp basady eken. «Qyzdaryma kóktemde kietin kebis tiktireiin dep edim» dep áiel asyrap alǵan qyzdarynyń taǵdyry jaily baiandaidy. Mihaildyń qos qyzǵa tanys adamyn kórgendei suqtanýy Semendi qairan qaldyrady. Olar ketken soń Mihail syryn ashady.
«Meni Qudai jazalaǵan bolatyn. Búgin keshirdi. Sondyqtan nurǵa bólendim. Al, kelgeli beri úsh ret jymiyp, kúlgenim, Qudaidyń úsh aýyz sózin bilýim kerek bolatyn. Men Qudaidyń sózin túsindim; birinshi sózin; áieliń maǵan tamaq bergende túsindim, sol úshin ezý artyp edim. Ekinshi sózin shekpendi bai etik tiktirýge kelgende uqtym, mine, búgin egiz qyzdardy kórgende, Qudaidyń úshinshi sóziniń de qandai ekenin bildim, sodan túiin sheshilip, jarqyrap kettim» deidi Mihail. Sonda jazýshy keiipkeri arqyly Qudaidyń qandai emeýriniń bildirmek boldy? Bul shyǵarma sońynda aiqyndala túsedi.
Ol óziniń perishte ekenin, birde Jaratýshy bir áieldiń janyn alý úshin jibergenin, ol egiz bosanyp, jaǵdaiy nasharlap jatqanyn aitady. Áieldiń ózin kórip, jylap: «Qudaidyń perishtesi! Kúieýimniń ústine aǵash qulap, jaqynda qaitys bolyp edi, áli topyraǵy qatqan joq. Eger artynan men ketsem, myna jetim balapandarymdy kimge tastaimyn. Bulardy baǵatyn meniń ne baýyrym, ne týysym joq. Meniń janymdy almashy. Bolmai qalǵanda balalarymdy aiaǵynan tik turǵyzaiyn. Bular da mensiz qaitip ómir súredi» – dep jalynǵanyn aitady.
«Meniń janym ashyp, bir qyzdy sheshesiniń baýyryna salyp, ekinshisin qolyna áperdim de, qaitadan kókke ushyp kettim. Qudaiǵa kelip: «Áieldiń janyn ala almadym. Jańa ǵana eki shaqalaqty bosanypty. Kúieýiniń qaitys bolǵanyna úsh kún bolypty. Sheshesi maǵan jylap, janyn almaýdy ótindi» – dedim. Sonda Qudai maǵan: «Bar da áieldiń janyn al, sonda úsh sózdi bilesiń: birinshi, adamnyń boiynda ne bar? Ekinshi, adamnyń mańdaiyna ne jazylmaǵan? Úshinshisi – adamdar nesimen tiri? Osy syrdy bilgen kezde qaitadan aspanǵa oralasyń» dedi.
Jazýshy Lev Tolstoi adamdar men perishtelerdiń arasyndaǵy aiyrmashylyqty osylaisha sipattaidy. Qalam iesiniń túsiniginshe, adam boiyndaǵy qasietteri arqyly, taǵdyry men Jaratýshyǵa degen mahabbaty arqyly pershiteden biik turmaq. Álbette, bul jerde aqyl, bilim artyqshylyǵy týraly sóz qozǵalmaidy. Al minez ben ónerdiń nyshany oqiǵa jelisinde sheber sýretteledi.
«Men qaitadan jerge túsip, jańa bosanǵan áieldiń janyn aldym. Náresteler tas jetim qaldy. Óli dene tósekten domalap, bir qyzdyń aiaǵyn basyp qaldy. Men kókke ushyp, áieldiń janyn Qudaiǵa aparyp bermek edim, jel soǵyp, qanatym synyp ketti. Onyń jany Qudaiǵa jalǵyz ushty da, men jerge qulap tústim. Qudai adamdy barlyq jaratylystan artyq etip jaratty. Sol kezde biz myna topyraqtan jaralǵan qubyjyqtyń bizden qalaisha artyq ekenin túsinbeitinbiz. Adam keipine engen soń qarnym ashyp, tońa bastadym. Tipti janymdy qoiarǵa jer tappadym desem de bolady. Ainalama qarasam, anadai jerden shirkeý kórindi. Júgirip sony panalamaqshy boldym. Biraq, esigi jabyq eken. Ishinde eshkim joq. Qatty tońyp bara jatqan soń, shirkeýdi yqtai turaiyn dep oiladym. Qarnym shuryldap barady. Bul birinshi ret qarnymnyń ashýy edi. Bir kezde qolynda etigi bar, ózimen-ózi kúbirlep kele jatqan adamdy kórdim. Ózi iship alǵan. Kórden jańa shyqqan ólik sekildi. Tiri ólik. Men «bul adam maǵan kómektese qoimaidy» dep oiladym. Óitkeni onyń oiynda tek ton men nan bolǵan. Ol adam maǵan úreili keiippen bir qarady da, ainalyp ketti. Meniń kóńilim odan ári qulazi tústi. Sálden soń, álgi adamnyń beri qarai kele jatqanyn kórdim. Túri adam tanyǵysyz. Aldynda ústinen ólimniń iisi shyǵyp turǵan edi, endi Qudaidyń sipatyn kórdim. Qasyma kelip meni kiindirip, úiine ákeldi. Esikten kire bergenimde aldynan arpyldap áieli shyqty. Odan da ólgen adamnyń keipin kórdim. Aýzynan ólgen rýhtyń sasyq iisi shyǵyp, tunshyǵyp kettim. Ol meni dalaǵa qýyp jibermek boldy. Kenet kúieýi oǵan Qudai jaily aityp edi, áiel dereý ózgerip shyǵa keldi. Ol bizge tamaq berip jatqanda, men onyń túrinen Qudaidyń sipatyn kórdim».
Mine, adamnyń boiyndaǵy adamgershilik pen meiirimdilik, Jaratqanan qorqý men úmittený sekildi qasietter boi kórsete bastaidy. Adam keipine engen perishteniń nápsisi qozyp, qarny ashyp, dirildep tońa bastaýy – jazýshynyń adamdardyń ómiri synaq ekenin eske salady.
«Oiyma Jaratqannyń «Adamdardyń boiynda ne bar ekenin kóresiń» degen sózi esime tústi. Men senderdiń boilaryńnan mahabbattyń ushqynyn baiqadym. Arada bir jyl ótkesin, úige etik tiktirýge bir shonjar keldi. «Maiyspaityn, tozbaityndai etip, tik! Bir jylǵa shydaityndai bolsyn» dep ámir ete bastady. Al men bul kezde onyń artynan ózimniń dosym, ólim perishtesiniń turǵanyn kórdim. Sodan baidyń kún batpai óletinin bildim. Sonda maǵan mynadai oi keldi: «Adam bir jylǵa qamdanady, alaida keshke taǵdyrynyń qalai bolatynyn bilmeidi». Osymen Qudaidyń ekinshi jumbaǵynyń syry ashyldy.
Iá, jazýshynyń keiipkerdiń aýzyna salyp bergen sózin jalǵan deýge kelmes. Qaita bes kúndik mynaý jalǵan fánide júreginde kei adamdardyń imany, o dúniedegi máńgilik ómirge senimi joqtyǵynan esh alańsyz, bir kúndik qyzyqqa mastanyp júrgenin kóremiz. Erteńgi kún turmaq, aldaǵy bir saǵatty boljai almaitynymyzdy eske salady.
«Búgin myna eki qyzdy ertip áiel kelgende, men qyzdardy birden tanydym. Sonda oiyma «shesheleriniń qyzdary úshin menen ómir tilegeni» oraldy. Áke-sheshesiz adam ómir súre alady, al Qudaisyz bir minýtta ómir súre almaidy eken. Men sol kezde ógei áieldiń boiynan Qudaidyń sipatyn kórdim. Ol jetim qyzdarǵa sondai zor mahabbatpen qarap otyr eken. Osymen Qudaidyń jasyrǵan jumbaqtarynyń túiini sheshilip, men perishte qalpyma keldim» deidi Mihail keiipker.
Iá, adam Jaratýshysysyz bir kúnde ómir súre almaitynyn túsinýi qajet. Keide adamdar Allanyń umytqan kezde ashyq kúnde basymyzǵa naizaǵai oinatyp, táýbemizge keltirip qoiatyny nesi eken? Álde ózi jaratqan pendeleriniń qyzyldy-jasyldy dúneiiń qyzyǵyna toimai, aqyretti umytatyna nali ma? Kókten jerge túsken qasietti tórt kitapta Adam atany (a.s) perishtelerden artyq qoiǵanda, ári oǵan baǵynyńdar degende, Ibilisten basqasy ámirge baǵynady. Allah taǵala sanaly tirshilik ielerinen aldymen Adam atany (a.s.), sonan keiin onyń serigi – Haýa anany jaratty. Adam atanyń jer betine túsirilgenin Quran kárimnen bilemiz. Kúlli adamzattyń babasy hám jer betiniń alǵashqy halifasy retinde onyń ómir joly osylai bastaldy. Perishte adamdardyń qasietine tánti bolǵanyn aitady.
«Bir kezde perishteniń denesi jalańashtanyp, tolyǵymen jap-jaryq bolyp, kózge shaǵylysardai nurǵa bólendi; daýsy ózinen emes, aspannan shyǵyp turǵandai qatty estildi.
– Men barsha adamnyń óziniń ǵana qamyn oilaýymen emes, mahabbatymen máńgilik tiri ekenin túsindim. Álgi ózim janyn alǵan shesheniń balalarynyń ómirine ne kerek ekenin bilý buiyrmaǵan. Baidyń ózine etik nemese ólgende kietin kebis kerek ekenin bilý buiyrmaǵan.Adam keipinde bolǵan kezimde men óz erkimmen emes, ótip bara jatqan adam men áieliniń boiyndaǵy meiirim arqyly tiri qaldym. Jetimder de ógei áieldiń aiaýshylyǵy men mahabbatynyń arqasynda tiri qaldy. Barlyq adamdar tek boilarynda mahabbat bolǵannan keiin ǵana máńgilik jasamaq, olar sonysymen tiri. Buryn men Qudaidyń adamdarǵa ómir berip, olardyń tirshilik etýin qalaitynyn biletinmin. Endi meniń kózim basqa da nárselerge jetti. Men Qudaidyń adamdarmen birlesip ómir súrgenin qalaitynyn biletin edim. Biraq nege ekenin túsinbeitinmin. Olardyń aralaryn jaqyndatyp turatyn mahabbat bar ekenin qazir ǵana uqtym».
P.S.
Lev Tolstoi óziniń shyǵarmasynda adamdardyń Jaratýshyǵa unaitynyn qasietterin ashyp, aiqyn kórsetedi. Álbette, jazýshynyń aitar oiymen tolyq kelisýge bolady. Shyǵarma sońyna perishte Mihail bylai núkte qoiady: «Endi men adamzattyń óz qamyn oilaýmen emes, bir ǵana mahabbatpen tiri ekendigin túsindim. Kimniń júregi meiirim men mahabbatqa toly bolsa, onyń boiynda Qudai bar, Qudai sonymen birge, óitkeni Qudaidyń ózi – Uly mahabbat».
Ashat Ómirbaev
Ult portaly
.jpg)