«Týǵan jerdiń árbir saiy men qyrqasy, taýy men ózeni tarihtan syr shertedi. Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talai-talai ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saia bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar. Osynyń bárin jas urpaq bilip ósýge tiis»
N. Nazarbaevtyń
«Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynan
Memleket basshysy «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda «Qazaqstannyń kieli jerleri» jobasy aiasynda arheologiialyq tarihi oryndardy damytýdy aitqan bolatyn. Osyǵan orai, tasyn túrtseń tarihtan syr shertetin Ońtústik ólkede túrli zertteý jumystary júrgizilip, qundy dúnielerimiz qaita jańǵyryp keledi. Jalpy, óńirde 1063 arheologiialyq, 218 tarihi-mádeni eskertkish bar. Qazirde bul jerlerdi tek qalpyna keltirip qana qoimai, týristik oryndarǵa ainaldyrý jumystary júrgizilýde. Áli de syry tolyq ashylmaǵan sondai jerdiń biri – Hanqorǵan qalashyǵy.
Hanqorǵan – qazaqtyń kieli mekeni
Qarataýdyń kúngeiinde, Arys ózeniniń boiynda (Qazirgi OQO, Sairam aýdany) «Hanqorǵan» degen tarihi oryn bar. Bul san ǵasyrlar boiy qazaq eline qatysty mańyzdy oqiǵalar ótken qalashyq. Zertteýshiler Hanqorǵandy Abylai hannyń Ońtústiktegi ordasy bolǵanyn jáne ómiriniń sońǵy kúnderi osynda ótkenin aitady.
Jaýgershilik zamanda Abylai hannyń qazaq dalasynyń ár jerinde rezidentsiialary bolǵan. Ońtústik óńirin aralaý barysynda osy Hanqorǵan Abylaidyń jii keletin jerine ainalǵan. Bir kezderi Abylai han Samarqanǵa baryp, tús kórip, shuǵyl túrde qaitýǵa sheshim qabyldaǵan. Qaita kelgende Sairam aýdanynyń territoriiasynda qalyń áskerine elderine qaitýǵa buiryq bergen. Al óziniń ainalasyna 500-ge jýyq sarbaz alyp qalǵan eken. Osylaisha, Abylai babamyz ómiriniń sońǵy kúnderin osy qasietti mekende ótkizip, 68 jasynda, juma kúni dúnieden ozǵan desedi.
Hanqorǵanǵa Abylai hannan bólek Kerei men Jánibektiń, Kenesarynyń jáne taǵy da basqa ataqty handar men batyrlardyń tabany tigen. Máselen, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýtynyń bas direktory Baýyrjan Baitanaev bul jerde Syzdyq Sultannyń da bolǵanyn aitady.
Kezinde Kenesarynyń uly Sultan Syzdyq orys memleketine baǵynbai soǵysyp júrdi. General-gýbernator Kalpakovskii birneshe ýákilderin jiberip, «Bizdiń memleketpen soǵysýdy qoiyńyz. Túrkistan ólkesinde qandai jerdi tańdasańyz, sol jerge baryp turyńyz» dep diplomatiialyq kelisim usynǵan. Bul kezde Syzdyq Sultan Aýǵanstanda bolatyn. Sóitip, Kalpakovskiidiń aitqanyna kónip, soǵysýdy doǵarady. «Siz qai jerge baryp mekendeisiz?» dep suraǵanda, Sultan Syzdyq «Men ózimniń babam Abylaidyń sońǵy kúnderi mekendegen Hanqorǵanǵa baryp turamyn» degen eken.
Zertteýshilerdiń pikirinshe Hanqorǵan X–XI ǵasyrlarǵa tán. Arheologiialyq ekspeditsiialardyń nátijesi sony aiǵaqtaidy. Budan bólek, qarahanid zamanyndaǵy mys tiyndar, turmystyq ydystar jáne monsha men meshittiń orny tabylǵan.
Hanqorǵan Saq, Ǵun kezinde bolǵan...
Hanqorǵanda san ǵasyrlar boiy elimizge qatysty úlken tarihi oqiǵalar bolǵan. Bunyń eń bastysy Arys ózenine qatysty. Arys ózeni jaǵasynda osydan 2 myń jyl buryn Arys deitin taipa ómir súrgen. Bir jaǵy Jambyl oblysyndaǵy Terisaqqan ózenimen, ekinshi jaǵy qazirgi Qyzylorda, Shieli aýdany Qaraspan deitin taýǵa deiingi aralyqty qamtyǵan. Arys dep atalýynyń bir sebebi, turǵyndarynyń boilary 2 jarym metrge jýyq bolǵan. Jer jyrtýmen, mal sharýashylyǵymen, ańshylyqpen ainalysqan. Ózderiniń jerin, tabiǵatyn qorǵaýda jankeshtilik tanytqan.
Bul mekennen Alataýdyń aralyǵy 60-aq shaqyrym jer. Ómir súrýge óte qolaily aimaq bolǵan. Osy jerde adamdar sonaý Saq, Ǵun zamanynan bastap tirshilik etken. 4-6 ǵasyrdan bastap, Orhon Enisei jazbalarynda aityp ketkendei Saian, Altai taýlarynyń mańynda ómir súrgen bizdiń túrki tektes ásirese bizge óte jaqyn taipalar ómir súrip, keiin batysqa qarai júrip ketken. Sol qozǵalys barysynda osy aimaqtardy da igerip ózderiniń mal jaiylymyna, turmys-tirshiligine paidalanǵan. Sol qoldanylǵan jerlerdi saqtap qalý úshin áskeri jasaqtaryn qaldyryp jáne syrtqy kúshterden qorǵaný úshin biik tóbelerdi kóterip sol tóbelerdi sarbazdar qaraýyldap, úlken qorǵanys jasaǵan. Mine, sondai bekinisterdiń biri osy – Hanqorǵan.
Hanqorǵanda 550 jyl burynǵy bizdiń alǵashqy handarymyzdyń bolǵany jazylǵan. «Qasymhannyń qasqa joly, Esimhannyń eski jolyn» eske alsaq, sol dáýirdegi zańdarda jerdi saqtaý, jerdi keńeitý, qazaq halqyn saqtaý úlken másele bolǵan. Qazirgi elimizdiń territoriiasy Qasym hannyń kezinde qalyptasqan. Óitkeni sanaýly kúnniń ózinde 300 myń áskerin atqa qondyra alǵan. Ol kezde Resei memleketi bolmaǵan. Jeke-jeke kniazdik bolǵan. Moskva kniazi arnaiy elshilik jibergen, onyń ishinde bashqurttar men tatarlar da qazaq tilin biledi. Qasym hanǵa el basqarý, soǵys basqarý tehnikasyn úirený úshin ótinishpen kelgen. Osy aimaqta olar 7 ai boiy Qasym hannyń qasynda birge júrip soǵys, el basqarý tásilderin úirengen.
Jýyrda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseiit Túimebaev bir top arheolog ǵalymdarmen osy Hanqorǵan qalashyǵynda boldy. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Rýhani jańǵyrý» maqalasynda aitylǵan elimizdegi kieli jerler men tarihi oryndardy nasihattaý maqsatynda ótken jiynda Hanqorǵan qalashyǵyn qalpyna keltirý, ashyq aspan astyndaǵy mýzeige ainaldyrý, konservatsiia jumystaryn júrgizý jaily sóz boldy. Osyǵan orai, óńir basshysy sala mamandaryna naqty tapsyrmalar júktegen bolatyn.
Saparǵali Qanat, "Shymkent kelbeti" gazeti
