«تۋعان جەردٸڭ ەربٸر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن ٶزەنٸ تاريحتان سىر شەرتەدٸ. ەربٸر جەر اتاۋىنىڭ تٶركٸنٸ تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن ەڭگٸمەلەر بار. ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار. وسىنىڭ بەرٸن جاس ۇرپاق بٸلٸپ ٶسۋگە تيٸس»
ن. نازارباەۆتىڭ
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنان
مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸ» جوباسى اياسىندا ارحەولوگييالىق تاريحي ورىنداردى دامىتۋدى ايتقان بولاتىن. وسىعان وراي, تاسىن تٷرتسەڭ تاريحتان سىر شەرتەتٸن وڭتٷستٸك ٶلكەدە تٷرلٸ زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, قۇندى دٷنيەلەرٸمٸز قايتا جاڭعىرىپ كەلەدٸ. جالپى, ٶڭٸردە 1063 ارحەولوگييالىق, 218 تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸش بار. قازٸردە بۇل جەرلەردٸ تەك قالپىنا كەلتٸرٸپ قانا قويماي, تۋريستٸك ورىندارعا اينالدىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. ەلٸ دە سىرى تولىق اشىلماعان سونداي جەردٸڭ بٸرٸ – حانقورعان قالاشىعى.
حانقورعان – قازاقتىڭ كيەلٸ مەكەنٸ
قاراتاۋدىڭ كٷنگەيٸندە, ارىس ٶزەنٸنٸڭ بويىندا (قازٸرگٸ وقو, سايرام اۋدانى) «حانقورعان» دەگەن تاريحي ورىن بار. بۇل سان عاسىرلار بويى قازاق ەلٸنە قاتىستى ماڭىزدى وقيعالار ٶتكەن قالاشىق. زەرتتەۋشٸلەر حانقورعاندى ابىلاي حاننىڭ وڭتٷستٸكتەگٸ ورداسى بولعانىن جەنە ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸ وسىندا ٶتكەنٸن ايتادى.
جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ابىلاي حاننىڭ قازاق دالاسىنىڭ ەر جەرٸندە رەزيدەنتسييالارى بولعان. وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸن ارالاۋ بارىسىندا وسى حانقورعان ابىلايدىڭ جيٸ كەلەتٸن جەرٸنە اينالعان. بٸر كەزدەرٸ ابىلاي حان سامارقانعا بارىپ, تٷس كٶرٸپ, شۇعىل تٷردە قايتۋعا شەشٸم قابىلداعان. قايتا كەلگەندە سايرام اۋدانىنىڭ تەرريتوريياسىندا قالىڭ ەسكەرٸنە ەلدەرٸنە قايتۋعا بۇيرىق بەرگەن. ال ٶزٸنٸڭ اينالاسىنا 500-گە جۋىق سارباز الىپ قالعان ەكەن. وسىلايشا, ابىلاي بابامىز ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸن وسى قاسيەتتٸ مەكەندە ٶتكٸزٸپ, 68 جاسىندا, جۇما كٷنٸ دٷنيەدەن وزعان دەسەدٸ.
حانقورعانعا ابىلاي حاننان بٶلەك كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ, كەنەسارىنىڭ جەنە تاعى دا باسقا اتاقتى حاندار مەن باتىرلاردىڭ تابانى تيگەن. مەسەلەن, ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى باۋىرجان بايتاناەۆ بۇل جەردە سىزدىق سۇلتاننىڭ دا بولعانىن ايتادى.
كەزٸندە كەنەسارىنىڭ ۇلى سۇلتان سىزدىق ورىس مەملەكەتٸنە باعىنباي سوعىسىپ جٷردٸ. گەنەرال-گۋبەرناتور كالپاكوۆسكيي بٸرنەشە ۋەكٸلدەرٸن جٸبەرٸپ, «بٸزدٸڭ مەملەكەتپەن سوعىسۋدى قويىڭىز. تٷركٸستان ٶلكەسٸندە قانداي جەردٸ تاڭداساڭىز, سول جەرگە بارىپ تۇرىڭىز» دەپ ديپلوماتييالىق كەلٸسٸم ۇسىنعان. بۇل كەزدە سىزدىق سۇلتان اۋعانستاندا بولاتىن. سٶيتٸپ, كالپاكوۆسكييدٸڭ ايتقانىنا كٶنٸپ, سوعىسۋدى دوعارادى. «سٸز قاي جەرگە بارىپ مەكەندەيسٸز?» دەپ سۇراعاندا, سۇلتان سىزدىق «مەن ٶزٸمنٸڭ بابام ابىلايدىڭ سوڭعى كٷندەرٸ مەكەندەگەن حانقورعانعا بارىپ تۇرامىن» دەگەن ەكەن.
زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە حانقورعان X–XI عاسىرلارعا تەن. ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييالاردىڭ نەتيجەسٸ سونى ايعاقتايدى. بۇدان بٶلەك, قاراحانيد زامانىنداعى مىس تيىندار, تۇرمىستىق ىدىستار جەنە مونشا مەن مەشٸتتٸڭ ورنى تابىلعان.
حانقورعان ساق, عۇن كەزٸندە بولعان...
حانقورعاندا سان عاسىرلار بويى ەلٸمٸزگە قاتىستى ٷلكەن تاريحي وقيعالار بولعان. بۇنىڭ ەڭ باستىسى ارىس ٶزەنٸنە قاتىستى. ارىس ٶزەنٸ جاعاسىندا وسىدان 2 مىڭ جىل بۇرىن ارىس دەيتٸن تايپا ٶمٸر سٷرگەن. بٸر جاعى جامبىل وبلىسىنداعى تەرٸساققان ٶزەنٸمەن, ەكٸنشٸ جاعى قازٸرگٸ قىزىلوردا, شيەلٸ اۋدانى قاراسپان دەيتٸن تاۋعا دەيٸنگٸ ارالىقتى قامتىعان. ارىس دەپ اتالۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ, تۇرعىندارىنىڭ بويلارى 2 جارىم مەترگە جۋىق بولعان. جەر جىرتۋمەن, مال شارۋاشىلىعىمەن, اڭشىلىقپەن اينالىسقان. ٶزدەرٸنٸڭ جەرٸن, تابيعاتىن قورعاۋدا جانكەشتٸلٸك تانىتقان.
بۇل مەكەننەن الاتاۋدىڭ ارالىعى 60-اق شاقىرىم جەر. ٶمٸر سٷرۋگە ٶتە قولايلى ايماق بولعان. وسى جەردە ادامدار سوناۋ ساق, عۇن زامانىنان باستاپ تٸرشٸلٸك ەتكەن. 4-6 عاسىردان باستاپ, ورحون ەنيسەي جازبالارىندا ايتىپ كەتكەندەي سايان, التاي تاۋلارىنىڭ ماڭىندا ٶمٸر سٷرگەن بٸزدٸڭ تٷركٸ تەكتەس ەسٸرەسە بٸزگە ٶتە جاقىن تايپالار ٶمٸر سٷرٸپ, كەيٸن باتىسقا قاراي جٷرٸپ كەتكەن. سول قوزعالىس بارىسىندا وسى ايماقتاردى دا يگەرٸپ ٶزدەرٸنٸڭ مال جايىلىمىنا, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە پايدالانعان. سول قولدانىلعان جەرلەردٸ ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ەسكەري جاساقتارىن قالدىرىپ جەنە سىرتقى كٷشتەردەن قورعانۋ ٷشٸن بيٸك تٶبەلەردٸ كٶتەرٸپ سول تٶبەلەردٸ ساربازدار قاراۋىلداپ, ٷلكەن قورعانىس جاساعان. مٸنە, سونداي بەكٸنٸستەردٸڭ بٸرٸ وسى – حانقورعان.
حانقورعاندا 550 جىل بۇرىنعى بٸزدٸڭ العاشقى حاندارىمىزدىڭ بولعانى جازىلعان. «قاسىمحاننىڭ قاسقا جولى, ەسٸمحاننىڭ ەسكٸ جولىن» ەسكە الساق, سول دەۋٸردەگٸ زاڭداردا جەردٸ ساقتاۋ, جەردٸ كەڭەيتۋ, قازاق حالقىن ساقتاۋ ٷلكەن مەسەلە بولعان. قازٸرگٸ ەلٸمٸزدٸڭ تەرريتوريياسى قاسىم حاننىڭ كەزٸندە قالىپتاسقان. ٶيتكەنٸ ساناۋلى كٷننٸڭ ٶزٸندە 300 مىڭ ەسكەرٸن اتقا قوندىرا العان. ول كەزدە رەسەي مەملەكەتٸ بولماعان. جەكە-جەكە كنيازدٸك بولعان. موسكۆا كنيازٸ ارنايى ەلشٸلٸك جٸبەرگەن, ونىڭ ٸشٸندە باشقۇرتتار مەن تاتارلار دا قازاق تٸلٸن بٸلەدٸ. قاسىم حانعا ەل باسقارۋ, سوعىس باسقارۋ تەحنيكاسىن ٷيرەنۋ ٷشٸن ٶتٸنٸشپەن كەلگەن. وسى ايماقتا ولار 7 اي بويى قاسىم حاننىڭ قاسىندا بٸرگە جٷرٸپ سوعىس, ەل باسقارۋ تەسٸلدەرٸن ٷيرەنگەن.
جۋىردا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆ بٸر توپ ارحەولوگ عالىمدارمەن وسى حانقورعان قالاشىعىندا بولدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان ەلٸمٸزدەگٸ كيەلٸ جەرلەر مەن تاريحي ورىنداردى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ٶتكەن جيىندا حانقورعان قالاشىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرۋ, كونسەرۆاتسييا جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ جايلى سٶز بولدى. وسىعان وراي, ٶڭٸر باسشىسى سالا ماماندارىنا ناقتى تاپسىرمالار جٷكتەگەن بولاتىن.
ساپارعالي قانات, "شىمكەنت كەلبەتٸ" گازەتٸ
