JYR SULTANY TÝRALY SÓZ
(Qazaqtyń Abai atyndaǵy Akademiialyq teatrynda aqyn Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń 100 jyldyq múshel toiynda sóilengen sóz)
Iá, sol bir jylǵy jan bitkendi jadyratyp, tán bitkendi balbyratyp, jasaryp-jańǵyryp jatqan jaratylys ataýlyny túgel sharshysyna toltyryp shalqytqan mamyr aiynyń dál jiyrma birinshi juldyzynda kemeline kelip, kenele qulpyryp turǵan keremet ólkedegi bir shańyraqtyń astynda bolǵan osy bir oqiǵany kórgen túgili estigen jannyń et-júregi ózilmeýi esh múmkin emes edi. Qasietti Sary Arqanyń qaq tórinde qadym zamandardan beri burala basqan bula boijetkenniń burymyndai bulań qaǵyp, bulqyna aqqan Shiderti boiyna shildiń jumyrtqasyndai shashyrai tógilgen aǵaiyn ortasynda qyzmette júrgende aiaq astynan tósekke alyp urǵan aýyr dertten qatty qaljyrap, birazdan beri oń jaqta sartap bolyp, sulq jatqan qur sulde ábden syldyrap, qalǵan qańqasyn kenet kórpe astynan kóterip ap, jan-jaǵyna shanshyla qarady. Kópten kólbei jyǵylǵan talyqsy kirpikterdiń tasasynda jalbyz basyp, bitelip qala jazdaǵan qainardai tars jumyq jatqan qos janar oida joqta shoqtai mazdap, úrpiise qalǵan úi ishindegilerdiń eshqaisysyna kidirmei ne kókte, ne jerde ekeni belgisiz, keńistiktiń álde bir núktesine qadala ketti. Qyryldai shyqqan áljýaz ún: «Apyrai, endi bir-eki jyl turǵyza tursań ǵoi», – dedi de, kilt múdirip, kúrt úzilip júre berdi.
Álgi bir jantásilim lebizdi ár kim ár saqqa jorydy. Árine, mynaý qurt-qumyrsqa, baqa-shaianǵa deiin máz-meiram masairai ónip-órbip jatqan jaryq dúnieden tatqanynan tartqany, súiingeninen kúiingeni kóp bolyp, barmaǵyn tistegen qalpy qyrshynynan qiylyp bara jatqan esil bozdaqtyń óitip óksik atardai ókinishi az emes edi. Alaida, janǵa tán, ǵumyrǵa ǵuzyr kózaparaǵa qiianat jasap, talai nárseden áldeqashannan beri-aq baz kóship, jar qyzyǵy men bala qyzyǵynan óz kúderin ózi úzgen-di. Aittyrýly qalyńdyǵynyń da obalyna qalmaiyn dep, syrlas qurbynyń syilastyq qalpynan ári asyrmai, tek kóńil jalǵasyp kelgen-di. Demek, jany alqymǵa kelgende jan aiqaiyn shyǵarǵan bul gáp bolmasa kerek-ti. Ataq shyǵaryp, baq asyrýdyń da jolyna túsip, ólimin satyp kergen emes-ti. Basqasyn bylai qoiǵanda, atasy qazaqty aýzyna qaratqan ot tildi, oraq aýyzdy babalary Shoń men Toraiǵyrdyń jolyn ńýyp, qolyna qamshy ustap, bilik qursa da, talaidan talaiy ilgeri bop, basqalardan basy ozary daýsyz edi. Biraq, aýyldas jarly-jutańǵa jaqsylyǵy tie me dep, Shorman tuqymynyń bireýine isi túsip baryp, oń qabaq kórmegen soń: «Shoń, Shorman edik, bir-birimizge qorǵan edik; Shońnyń, Toraiǵyrdyń kók japyraqtary butaǵyna kelip qonǵan edik; onymyzǵa qarai siz de: «kim kelip, kim ketpegen aýyl edik» dep, baýyrlyǵyńdy bildirmei, arqańnyń jaýyrlyǵyn bildirdiń; Shoń, Shormanǵa bastamasań da, iltipatyńnan tastamaǵanyńa rahmet, hosh»,– dep, qol alysyp júre bergeni, bylai shyǵa serikteriniń aldynda: «munan bylai malǵa basym imeske, riia tonyn kimeske, kisi qurmetiń súimeske, óz isime timeske, kisi tiline ermeske, «qazaqshylyqqa» enbeske, ashtan elsem, adamǵa namysymdy bermeske, mai tamyzsa tilinen, esh adamǵa senbeske, áz aqylymnan basqaǵa qulaǵymdy kesse de, kenbeske kámil ýaǵda etildi»,– dep ant-sý ishkeni bar edi. Tirisinde tapjyltpai ustap kelgen sol antynan fániden baqiǵa aýyp bara jatyp ainýy, aiaq astynan osaldyq jeńip, aǵaiynǵa shaǵynýy aqylǵa simas edi. Álde jastaiynan kóńilin arbap, kóz maiyn saryqqan ala qaǵaz ben kókirektegi talai shermende sherin jeńileitken ýly siiany qimady ma eken? Bunyń da reti bar. Biraq, endi eki jyl turǵanda da kún saiyn óz-ózinen qordalanyp jatar oidy báribir saryp taýsa almasyna basqa túsinbese de, ol túsinetindei edi ǵoi. Endeshe, ol jáne bir-eki jyl tura turýǵa sonshama nege qushtar boldy? «Jasamaimyn eńbektiń jemisin kózben kerem dep, jasaimyn bir qolǵabys keiingige berem»,– dep ótken aqynnyń álgi minezin fánidiń baiansyzdyǵyna bola nazalanýǵa da, qadirin tanyp úlgere qoimaǵan halqyna aitqan aqyrǵy bopsaǵa jorýdyń da esh reti kelmeidi. Qaisar rýh iesi qasyndaǵy men qataryndaǵyǵa qadirin buldamas bolar. Júz jylda esimin alǵash ret áspetteýge qoly ázer jetip otyrǵan keiingi urpaq bizge de ol tap sol kózdiń ózinen saǵyn tiktep, salmaǵyn salǵan shyǵar. Endeshe, kóz jumar aldynda kókiregin qars aiyryp aitqan álgi ókinish adamǵa emes zamanǵa, taǵdyryna emes tarihqa baǵyshtalǵan bolsa kerek. Oǵan túsinseq endi túsine alarmyz. Onda da araǵa jetpis úsh jyl salyp baryp, ázer túsingeli turmyz.
Iá, ol myna dúniege tań qalýǵa emes, tań qaldyrýǵa kelgendei, tym erekshe tylsym, jumbaq tulǵa edi...
Rasynda da, qaityp tańǵalmaisyz?!.. Ózińiz oilap kórińizshi... «Aspanmen tildesken asqar shyń, tik jartas, túpsiz Quz, taýdyń ushar basynan, etegine deiin syńsyǵan sypsyń qaraǵai, aq qaiyń, barǵyn, moiyl, qiiadan oiǵa, oidan ormanǵa súńgip, sybdyrlap, burańdaǵan buira bulaq, shókken alyptai asqar Baiannyń oń qoltyǵynda ainadai jarqyraǵan Sabyndykól, sol qoltyǵynda túndei túnergen Shoiyndykól, jambasynda tas araldy, kók quraqty Toraiǵyr kóli, jaz bolsa, kókorai shalǵyn, kók balaýsa, jasyl japyraq, gúl, jemis, taý ishi yǵy-jyǵy ań, Buta tolǵan jyrshy qus... Mine, sol záýlim jaratylystyń baýyrynda bala Mahmut baldyrǵandai bala shaǵyn ótkizdi», – dep Júsipbek Aimaýytov tamsana jazǵandai, onyń týǵan aimaǵy peiishke bergisiz ǵajaiyp ólke-tuǵyn. Sol peiishten dúniege kelgen aqyn perzent te: Aýzynan máiegi shyǵyp, ýyzǵa bókken, jailaýda týǵan aq kópeshtei bolyp, mańqiyp otyrýshy edi», – dep, kózin kóre qalǵan jeńgeleri eske alǵandai, naǵyz perishtedei súikimdi bóbek bolyp ósipti.
Al, sol peiishte týǵan perishte aqynnyń jyrlaryn ashyp qarańyzshy. Álgindei ulbiregen ádemi dúnieni taba alasyz ba? Mańaiyna mańqiia qaraityn aq kópesh balanyń on tórt jasynda qolyna alǵash qalam alǵanda aýyzyna: Sekildi ómir qysqa, jarty tutam, nadandar dep oilap júr ómirdi utam, – degen sóz túsipti. Kózine de tamyljyǵan tabiǵat ilikpei, qaidaǵy bir «jibek torǵyn japqanmen» «júndegen túiedei bop qara qaiysy» kórinip turǵan syrt nastyq pen «muryny sasyq siyrdai sýdan jerir» jan bitkendi mensinbei «tumsyǵyn shúiirgen» ish naisaptyq, bárin de «uryp jyǵyp, malmen alǵan, qara kóńil, topas oi» «qyjyr minezder» shalynypty. Nege olai? Janyna jolap ketkenge azýyn ala júgiretin týa bitken qyrystyq pen eshteńege kóńili bitpeitin súiekke sińgen qazymyrlyq pa? Olai deseń, on altyǵa tolar-tolmasynda: «jan sáýle, keýde kúigen, júrek jalyn!» Keýdem ot, júregimniń baiqa hálin?! Daýasy aýyr derttiń – jalǵyz sensiń, qolyń ber, ketsin qaiǵy, sónsin jalyn!», – dep nege úzdigedi?!
Joq, ol bul dúniege bárinen jerigen, bárinen sýynǵan salqyn aqylmen emes, ǵashyq, bárine qushtar naǵyz perishte sózimmen týǵan-dy. Biraq, sol áý basta asqaq arman arqalai kelgen aqyn kóńil mańaiynan arzymsyz minez, aiar qylyq, bótýasyz shyndyq kerdi. Tipti tóńiregindegilerdiń nege máz bolyp, neni medet tutatynyna túsinbedi. Kórip júrgeni – kóńilge azap bolmasa, lázzat daryta almas dozaqy qulyq, tozaqy tirlik edi. Yzaly júrekten yzǵarly sóz shyǵary belgili. Ol da nánsingen nadandyqtyń, pálsingen pendeliktiń, bajyldaq paqyrlyqtyń, tapsynǵan tasyrlyqtyń sózin sóilemei, apshyǵan adamgershiliktiń, arlanǵan azamattyqtyń sózin sóiledi. Kúiki dúnieniń kúiingen kúldirgi emes, kúidirgi sóiledi. «Yzaly júrek, doly qol – ne jazyp ketse, jaiy sol», – dep ustazy Abai aitqandai, tusy men tustastarynyń kóńilin aýlai seilemei, qaýymnyń qamyn qamdai, zamannyń aldyn barlai sóiledi.
Tań qalatyn nárse bul emes edi. Talantty degenderdiń, suńǵyla degenderdiń ózi talai taýqymetti bastan keshirip, talai jerde mańdaiy tasqa tiip baryp, kózi jetetin tapjyltpas aqiqatty on alty jasar bala besikten beli shyqpai jatyp, qaidan uǵyp; «jan qaida ádiletti izdeituǵyn, adamshylyq ataqty kózdeituǵyn, tirlik pen elgen kúndi birdei oilap, eki jáiden kúderdi úzbeituǵyn»,– dep kúńirenip júr? Áýeli bir dúnieniń lázzatyn túgel tatyp ulgermei jatyp, eki dúnieniń abyroiyn birdei oilaý tegin kisi túsine almas uǵym, ustana almas murat tuǵyn. Qashan qyr-syrǵa qanyqqan soń emes, qai-qai qubylystyń da bolmashy shetin kórer-kórmeste-aq búkil bolmysyn túgel tanyp, túgel túisigý kóz kelgen kembl talanttyń emes, ilýde bir jolyǵar kemeńger talanttyń ǵana qolynan keler sharýa edi. Kókirekte kóripkeli bar dara tulǵalar, dana tulǵalar ǵana zamana syńaiyn alystan ańǵaryp, sol áli alys bolmysqa tezirek jetýge asyǵatyndy. Jaqyn jailaýdyń shúililigine qyzyǵyp, jaibaraqat jaiylyp qalǵan jaby tuǵyrdan tulpar shyqpaityny siiaqty ońai lázzat, ońai baqqa toǵaiyp, toqmeiilsip póldengen pendeden de kemel azamat, kemeńger qairatker shyqpasy túsinikti. Aiaǵy júirik pyraqty talai aǵattyqtan saqtandyryp, seiis sýytyp, seiis baptaityny siiaqty ańyly júirik azamat tek ózin-ózi ǵana saqtandyryp, tek ózin-ózi ǵana sabaǵa salyp, tek ózin-ózi ǵana baptai almaqshy. Sultanmahmuttyń da óz qasyndaǵy peiishti, óz basyndaǵy násip pen dárejeni qyzyqtap ketpei, eliniń basyndaǵy tozaq pen eliniń taǵdyryndaǵy kesir-kesapatty oilap jer-kókke siia almaýynda da osyndai bir alabóten tektiliq osyndai bir aiyryqsha rýhani aqsúiektik jatyrǵan siiaqty. Taǵy da sol on alty jasynda jazylǵan bir eleń: «bir adam kóp jasady jer betinde, mekendep jaqsy jaidy el shetinde; zorlyqshyl aram oily, ury boldy, quralǵan aramdyqtan dáýleti de; nashardy zar jylatqan jalǵyzyn jep, tirlikte oilamaǵan «ólemin» dep, jalǵandy jalpaǵynan basyp ótti, «jazǵanyn kórge baryp kóremin» dep, sol sorly aýyryp jatyr eleiin dep, qimaityn amanatyn bereiin dep taýsyp ap jeldei esken az ómirdi, qoinyna sýyq kórdiń eneiin dep; óldi ol mózgilinde ajal jetti, ólsheýli dúnieden demi bitti, oranyp úsh qary bez basqa túk joq, saqtanbai tirliginde kórge ketti; Jatty ol qarańǵyda záresi ushyp, tirlikte molda aitqany eske túsip, deituǵyn: «imansyzdarǵa perishteler kórseter kór azabyn tándi qysyp», qozǵalyp, shamasy joq turatyndai, sozyldy qarańǵylyq tań atyrmai; «Qaida júr perishtesi suraituǵyn, keshikti-aý, bular qaida, – dep, – apyrmai». Sonymen áldeneshe jyldar etti, tán shirip, topyraq bop, tozyp bitti. Shybyn jan ainalsoqtap sasyq kórde «perishte keledi» dep bosqa kútti. Al endi molda qaida, sózi qaida, beretin ujmaq, dozaq anaý jaida, bilmeimin anyǵyn da, tanyǵyn da, bas qatty sheshemin dep, joqty oida». Aqylyńdy airan, oiyńdy oiran eter tápsil. Bir kózde Asanqaiǵyǵa jel maia mingizip jer kózdirip, Qorqytqa ajaldan qashyp qutylar aila taba almai, kór qazdyryp júrgen de osyndai rýhani maksimalizm ǵoi. Baq pen dáýlettiń áleýmettik narqy. Is pen árekettiń adamgershilik parqy. Dala fálsáfasynyń úirenshikti taqyryby, ózekti arnasy. Eger bul dúniedei abzaldyǵyń ol dúniede baǵalanyp, jumaq buiyryp jatsa, nur ústine nur. Eger bul dúniedegi kázzaptyq eskerilip, ol dúniede tozaq buiyryp jatsa, ol da myń asqanǵa bir tosqan, zalalǵa zaýal, shyrq ainalyp kelgende, ádilettiń barlyǵy. Al eger jasaǵan jaqsylyǵyńnyń shýaǵy, jamandyǵyńnyń jazasy bolmasa she?! Onda ómir dep atalatyn kúiki kúibeńde qandai mán qalady? Ádilet pen qiianat eskerilmes jerde azap ta joq, tozaq ta joq. Peri de joq, perishte de joq.
Buiyrǵanyn jep, tigenin kiip, tap bolǵanǵa kónip júre beretin pende ǵana bar. Bundai anyq, tanyqtyń aiyrmasy shamaly dúnieniń arzymy qansha? Ondai dúniede shekken azaptyń qasireti, kórgen baqyttyń qasieti bola ma? Bul – Sultanmahmutty bala jastan qinaǵan batpan saýal. Ol osy saýaldyń jaýabyn ǵana aqiqat dep tanymaqshy boldy. Sondyqtan rahat emes, aqiqat izdep shar tarapty túgel sharlaidy. Troitsk barady, Tomsk aýady. Qyzyltal men Kerekýdi bylai qoiyp, Semei men Óskemenniń qoǵamdyq ómirine aralasady. Altai asady. Qytai basady... El shetindegi Shyńǵystai men el ortasyndaǵy Shyńǵystaýdyń da dámin tatady. Molla, medrese, kýrs, mektep... bilim izdep sharq urady, jýr-nalistiq muǵalimdiq saiasi qyzmet... Ózin emes, elin qarq qylam dep, basyn taýǵa da urady, tasqa da urady, Ǵaisa, Muhambet, Platon, Rýsso, Fýre, Pýshkin, Lermontov, Nekrasov, Tolstoi, Nadson, Blok, Abai, Toqai, Marks, Engels, Lenin, Bakýnin, Plehanov – adasqaq aqyn kóńildiń sharlap qaitqan rýhani shartaraby. Bókeihanov, Baitursynov, Dýlatov, Shákárim, Ermekov, erli-zaiypty Quljanovtar, aǵaiyndy Sátpaevtar, týysqandary Aimaýytov, Kópeev, Aimanovtar, alystaǵy Qajymuqan, Seralinder – kúnde-kúnde bir turyp, birge júrmese de, kún be kún óz oi, óz pikirin salystyryp, salǵastyryp otyratyn rýhani nysanalary.
Tek osynyń ózinen-aq onyń janyndaǵy rýhani izdenister órisiniń qanshalyqty keń, qarqynynyń qanshalyqty migirsiz, mazmunynyń qanshalyqty kúrdeli bolǵanyn ańǵarý qiyn emes.
Shyndyqtyń aýylyn izdep jolǵa shyqqan albyrt shákirt birte-birte áleýmettik bolmys dep atalatyn iiý-qiiý djýnglidiń ný jynysyna suǵyna engen suńǵyla zertteýshige ainalady, suǵynǵan saiyn izdegen súrleýiniń buralańy jiilep, bultara túsedi... Tapqan jaýabynan góri janyn qinaǵan saýaly kóbeie túsedi. Jan qaida ádiletti izdeituǵyn?.. Oqýdaǵy maqsat ne?.. Kóńilim, nege jasisyń?.. Bular kim?.. Nesheler kóz jas tógildi?.. Qyzyq qandai adamdy qyzdyratyn?.. Nege jasaimyn?.. Osy da ádildik pe?.. Kózek qashan keledi?.. Ǵaisa kim?.. Óń be, tús pe?.. Kim jazyqty?.. Oiyńdy opyryp, sanańdy sapyryp keter qorǵasyn saýaldar... Surqai tirshilikke aqyl aspanynan sorǵalai jaýǵan bombalar... Dúnieniń astyn ústine shyǵaratyn tegeýrindi dúmpýler... Ol alasapyranǵa aldymen osyndai saýaldarǵa bola bas qatyratyn abzal júrekter men asyl kókirekter ushyraidy. Sultanmahmutty da kóktei soldyrǵan julyn qurttar da mine, osyndai kún-tún midy úńgip, migirsiz qoiylyp jatatyn myń-myń suraqtar edi. Sonyń birine de selt etpei, tapqandy iship, tabylǵandy kiip, buiyrǵan jaryqty taýysyp shyǵýǵa da bolady. Biraq, ol aqynǵa aitqyzsańyz, búiirińniń bultiǵanynan basqa ýaiymyń joq mal ómir. Álgindei suraqty tóbeden túskendei qyp, óziń qoimai, ózge qoisa, qiynnan jaltaryp, ońaiyna jalpaiyp, tirlik keshýge de bolady. Biraq, ol aqynǵa aitqyzsańyz, janyn qinamai jaratylyp, janyn qinamai joǵala salatyn maimyl ómir. Al adam bolý degen, eń aldymen, tóńiregindegi keremetti kórip, tańǵalý emes, keleńsizdikterdi kórip qinalý, odan arylar amal izdep ańtarylý. Ar degen nárseniń ózi de sondai qiyn saýaldardy ózgege qoimai, ózine qoiý úshin berilgen. Aqyndyq óner de solardyń sózin sóilep, ardyń joqshysy bolar qolǵanat. Sodan jaltaryp, tóten saýaldan ailamen sytylyp ketýge tyrysatyn rýhani alaiaqtyq – perilik, tóten saýalǵa týra jaýap berýge tyrysatyn rýhani adaldyq – perishtelik, tyrysyp qana qoimai, jaýap tappai tynbaityn rýhani janqiiarlyq – paiǵambarlyq.
Sultanmahmut osy eń sońǵy biikke keterilgen biregei tulǵa... Janyn jegidei jegen jebir saýaldarǵa jaýap izdep júrip, basqa qyzyqtyń bárin umytqan naǵyz perishteler. «Dúniedegi qyzyqtyń, bári de aram men úshin, daýasy joq Buzyqpyn, talpynbaimyn em úshin; tosqanym – qabir qushaǵy, qashan ol kelip qushady; oilanyp hám sharlanbai, qutylǵan joq menen oi, eshbireýin maldanbai, semdi, qatty tula boi; bolsam degen úmittiń, bárinen bezdim, umyttym»,– dep sóileýge qazaq topyraǵynda tek Sultanmahmuttyń ǵana qaqysy bar. Biraq, bul lázzat, baqyt ataýlydan baz keshken diýanalyq emes, kóptiń baby tabylar ortaq baqyttyń syryn tappai turyp, óziniń ǵana baby tabylar ońasha baqytty qyzyqtaýdy arsyzdyq kórip, aqiqat izdep sharq urǵan naǵyz paiǵambarlarǵa tán adaldyq, naǵyz paiǵambarlarǵa tán janqiiarlyq edi.
Quldyq ataýlyǵa jany qas abzal azamat Sultanmahmuttyń tap mundai on eki myń ǵalamdy jaratqan jappar haqtyń ózimen jarysa aitylatyn astam ataqtan at tonyn ala qashatyny daýsyz. Alaida, paiǵambarlardyń da arǵy túbi adam násilinen ekenin umytpalyq.
Olar da áýeli óz ýaǵyzyna kúlli adamzatty uiytamyz dep oilaǵan joq. Basyna hikmat bulty tángen qaýymdaryn ǵana qaterden qutqaryp, túzik jolǵa salýǵa niettengendi. Pendeniń qulqyn túzeý arqyly kúlli dúnieni túzeýge bolady dep sendi. Endeshe, qolyna qalamdy, óz sózderimen aitqanda, «Buzylǵan ńanymyzdy túzep, qaraiǵan kóńilimizdi jýyp, janymyzǵa paida, dertimizge shipa» tabý úshin alǵan asqan talantqa aqylmandyqtyń eń biik dárejesin qiǵandyqta turǵan eshqandai kúpirlik joq dep bilemiz. Al eger Sultanmahmut aldyna ondai asqaraly mindet qoimaǵan, kóziniń kórgenin, kóńiliniń kórgenin, kóńiliniń túigenin murnynan tizgen kóp sóz qurastyrýshynyń biri deseńiz, onda Óleńge des berińiz: «Men balań jaryq kúnde sáýle qýǵan, alýǵa kúndi baryp, beldi býǵan, juldyz bolyp kórmeimin eldiń betin, bolmasam tolǵan aidai balqyp týǵan». Nemese: «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolam, qarańǵylyqtyń kógine kún bolmaǵanda kim bolam, muzdaǵan eldiń júregin jylytýǵa men kiremin». Nemese: «A, dúnie, berse qanat táńiri maǵan, erik alyp, ushyp ketsem, kókke taman, jer-kúnniń aimaǵynan ústin shyǵyp, álemge kóz jibersem, sol aradan; boiymnan irilik oty sonda sónip, planet hám jasaǵan eldi kórip, tozańdai basqa álem qatarynda aitar edim eleýsiz jerdi kórip; «qandai mán bul adamnyń ómirinde, dám tatqyzar úmit ne kóńilinde; týysynda eriksiz jerdiń qurty jáne eriksiz ah uryp sónýinde; álemge ómir shashqan kúni mynaý, jerdegi kórinbegen syry mynaý, bar-joǵynyń tozańdai eleńi joq, adam tursyn, jeriniń turi mynaý; nemánege maqtandyq kókirek kerip, ózimizge sonsha artyq maǵyna berip, barsha álem jaralǵan adam úshin» dep, qalaisha adasyp, júrdik senip?» Gagarin orbitaǵa shyqpastan jarty ǵasyr buryn bul óleńniń ǵaryshty igerý taqy-rybyna arnalmaǵany aitpasa da túsinikti. Biraq, ǵaryshkerdiń kókten oralyp kelip, tańǵalyp aitqan planetamyzdyń tym qurdym, tym názik taǵdyryn qazaq aqyny jarty ǵasyr buryn jerden jarty eli ókshe kótermei turyp-aq baiqap, qolmen qoiǵandai, dál basyp aityp ketipti. Sonda ony aitqyzyp turǵan qandai qudiret? Aspanǵa shapshyǵan asaý qiialdyń shalyǵy ma? Álde jer ústi tirshiliktiń jegidei jep bara jatqan ýaiymy ma? Árine, sońǵysy. Óitkeni, bul joldar jer betinde bar bolǵany jiyrma jeti jyl ómir súrip, ádebiette jiyrma jeti jyl kóshpei-qonbai eńbek etken kósheli sýretkerlerimiz de qaldyra almaǵan mol mura tastap, eki roman, alty-jeti poema, júz ondai óleń, kóptegen maqala, ocherq áńgime, kósemsóz jazǵan, sonyń ishinde «Qaiǵyny», «Jarqynbaidy», «Aitysty», «Tanystyrýdy», «Qamar sulýdy», «Kim jazyqtyny», «Adasqan ómir» men «Kedeidi» týdyrǵan avtordyń aýzynan shyǵyp otyr. Solardyń qai-qaisysyn, ósirese, sońǵy ekeýin oqyǵan kisi mundai shyǵarmalardyń ánsheiin qiial qýǵan, jer ústi hikmattardy jer-jebirine jete zerttep bilmegen adamnyń qalamynan shyqpaitynyn aitpai-aq uqqan bolar edi. Tek jeti qat jer túbi men alty qat aspan arasyndaǵy barsha qubylysty tap bulai bajailap bilý qudaidyń ǵana emes, adamnyń da qolynan keledi eken-aý dep tańǵalar edi. Jaryq dúniege az kúnge kelip-ketken kóldeneń jolaýshynyń kórgen-túigeninen góri jer men kókti jaratqan jappar haqtyń óziniń aǵynan jarylyp aqtarylyp aitqan syryndai birden uiytyp alar aǵyl-tegil shyndyq pen aina-qatesiz aqiqatqa amalsyz tamsanar edi. Rasynda da, adamnyń Ózin ózi tanýynyń shyrǵalań odisseiasyn «Adasqan ómir» men «Kedeiden» shynaiy jetkizgen, jetim qozy emgen jelindei, aiamai qaqtap soryp, syǵyp, sarqyp, ábden taýysyp jetkizgen tereń shyǵarmalar tól ádebiet túgili álemdik ádebiette neken-saiaq. Basqalardy bylai qoiǵanda, dál osyndai maqsatpen jazylǵan «Táńir tálkegi», «Faýstyń» ózinde daiyn fabýlalar, tanymal mifologemder, talai ret synnan ótken siýjettiq zerdelik qurylymdar paidalanylsa, qazaq aqyny eshqandai qosalqy tásilderge júgirmei, tek bir pendeniń jórgekke túskeninen kór túbinde qýrap, shirip, qaitadan topyraqqa ainalyp ketkenine deiingi barlyq protsesti eshteńeni mult jibermei, dál tizip, dál sipattap, sol arqyly tek adamdyq bolmystyń ǵana emes, jalpy álemdik bolmystyń egjei-tegjeili panoramasyn jasap, sol bolmysty ustap turǵan zańdylyqtardyń erekshe bir matematikalyq dáldikpen zerdelengen filosofiialyq keskindemesin túzedi. Quddy, bir onyń zeiini rentgen sáýlesine, lazer ushqynyna ainalyp ketkenindei, esh qaltarysty qaǵys qaldyrmai, kópten beri basy balpy, aiaǵy salpy bop shashalyp qalǵan dalalyq áleýmettik bolmystyń baoaiaǵyn qaita túgendep shyǵady. Qoi sheti men kenish túbi, tal besik pen tar lahat, jesirdiń tósegi men sylqymnyń qushaǵy, túz ben shahar, taý men dala, qiial men shyndyq, obal men saýap, músápirlik pen kisápirliq jýandyq pen jylpostyq,– jer ústi keńistiktegi kórinister men qubylystardan elenbei qalǵan eshteńe joq. Biraq, birinen biri týyp, birinen biri órbip, birinen biri damyp, birimen biri jalǵasyp jatqan dúnie. Belgili ǵasyrdyń belgili kezeńinde belgili óńirdiń belgili qaýymynyń basyndaǵy ahýal óýeli taza tabiǵi aimaqtyq aiada, sodan tap-taza tabiǵi halyqtyq aiada, odan dól sondai shynaiy ulttyq aiada, odan da kúrdeli kúlli adamzattyq aiada, odan el men jer, jer men kóq adam men qoǵam, zaman men tarih midai aralasyp ketken jalpy álemdik bolmystyq aiada keskindeledi. Birinen biri satylap órbip, satylai biiktep bara jatqan sarabdal oishyldyqty tek qana áserdiń kúshi, paiymnyń kúshi, zeiinniń kúshi dep taný shyndyqqa qiianat bolar edi.
Bul – naǵyz adam jaratyp, adam tanytýshy, álem jaratyp, álem tanytýshy jappar haqtyń ózimen jarysqandai jankeshti jumys. Bir basty ozdyryp, bir kókirek-ti masairatyp, bir kóńildi jelpintý úshin mundai taýqy-mettiń myńnan biri de jeterlik edi. Joq, bir pendeniń, tipti sanaly azamattyń, tipti suńǵyla talanttyń tek qana taza ónerpazdyq qushtarlygy men yjdahaty tap osyndai aqylǵa syimastai janqiiarlyńqa bara alady degenge sený qiyn. Árine, ondai janqiiarlyq, rasynda da, óz taǵdyrynyń syryna qanyǵam dep júrip, barsha tarihtyń syryna, janyn qinaǵan jaqsy men jamannyń ara-jigin ashamyn dep júrip, kúlli álemdik bolmystyń qurylym-túzilimine qanyǵa alar ǵajaiyp túisiq ǵalamat sózim, alapat rýh ieleriniń ǵana qolynan keledi. Al olar kez-kelgen aptada, kóringen kóshede týa bermeidi. Tutas bir qaýymdardy, tutas bir násilderdi saryltyp, saǵyntyp baryp týady. Olardyń ózi de qiyndyǵy jaǵynan aqylyń jetpestei, jaýaptylyǵy jaǵynan ne janyń, ne aryń sadaqaǵa shalynyp keterdei rýhani qiiamet-qaiymǵa jelikkennen de, maqtan úshin de, mansap úshin de barmaidy, tek ózi úshin emes, kúlli eli úshin qinalyp, qońyr toqtydai qudai jolyna basyn shalýdan basqa amal qalmaityndai tyǵyryq sátterde ǵana barady. Óitkeni, áýelden de jumaq úshin jaratylǵandai keń júrip, keń turǵandy unatatyn eki aiaqty násil tekten tekke janyn qinamaidy. Al, óner, sonyń ishinde aqyndyq óner jannyń jegin aýyrlatý úshin emes, jeńildetýge arnalǵan.
Ony da álgindei óz etin ózi jeitin beinetke tek elim dep eńiregen júrek itermeleidi. Qaýymnyń ne bolary, ne bordai tozary beimaǵlum bop turǵan talqydaǵy taǵdyry itermeleidi.
Sultanmahmut ta tap osyndai sebeppen tap álgindei jankeshtilikke baryp júr. Ol: «Laǵnat bulty shatyrlap, jai túsip nege qatpaimyn; jer jarylyp satyrlap, túbine nege batpaimyn; it, qusqa bas igizgen, kókeiimdi kúigizgen, dúnieden lázzat tappaimyn», – dep tek bir basyna kún týǵannan kúizelip júrgen joq. Óitetini: «anaý qyrda tatar tur, basqalarmen qatar tur, mynaý oida qazaq tur, qastarynda azap tur; uiqysy kóp, oiaýy az, bul ne degen ǵajap tur? Bul uiqysyn ashpasa, nadandyqtan qashpasa, basqalarǵa mazaq tur». Óitetini, qazaq óz haliniń osynsha múshkil ekenin ózi bilmeidi. Bilse, nege bulai, neden bulai bolǵanyn bilmeidi. Munsha azyp, munsha tozýlarynyń syryn ózgeden kóredi, ózinen kórmeidi. Bir-birinen kóredi, bilimsizdikterinen kórmeidi. Sondyqtan da, aqynnyń biletin jalǵyz jaýy – nadandyq, jalǵyz kesepaty – nadandyq. El qutqarýdyń jalǵyz joly – talai ǵasyrdan beri týyrylyp turǵan nadandyqty serpiltý dep túsinedi. Sondyqtan da, álgindei dúnie syryn táptishteitin tápsil poemalar jazady. Óitkeni, onyń oiynsha, óleń degen – «kóńildi túzeitin mashina». Sol arqyly bireýlerdi tabalap, bireýlerdi dáripteýden aýlaq. Bar maqsaty: adasqanǵa jol silteý, jańylǵanǵa jón silteý. Kesir men qiianat úshin kim jazyqty? Oǵan aitqyzsańyz: bári jazyqty – toiymsyz bailyq ta, tózimsiz kedeilik te, momynnyń músápirligi de, ozbyrdyń kisápirligi de. Óitkeni, bári de bir-aq túbirden – nadandyqtan órbip jatyr. Nadandyq degen – eshteńeni bilmeý, eshteńeni sózbeý emes, zamannyń ózgerip ketkenin ańǵarmaý, úirenshikti izben dalaq-tap shaba berý. Bai da dalaqtap júr, jarly da dalaqtap júr. «Dalaqtap shapqan bai uly toqtasa, kózi jas eken». Ol jasty qalai súrtip, qalai qurǵatýǵa bolady? Top-top bop tóbelesip te, jaq-jaq bop jaǵalasyp ta zamandy túzei almaisyz. Zamandy adamdy túzep túzetesiń. Árkim ózin-ózi túzei alsa ǵana kúlli el túzeledi. Tyǵyryqtan shyǵýdyń odan basqa joly joq. Sondyqtan da Sultanmahmut: «jaqsylyq kórsem – ózimnen, jamandyq kórsem – ózimnen; taǵdyr qyldy deýlerdi shyǵaramyn sózimnen, ózim qyldym deýlerdi tasa qylman kózimnen; jazaly emes qudai da, kún men juldyz hám ai da; jumaq kútkish nadannyń orny dozaq ár qaida; «teńgerer sońyra», – degen sóz tek jubatqysh bir aila»,– degen tujyrymǵa keledi.
Bar tilegi eliniń ústinde, bar ańsary halqynyń bolashaǵynda bolyp, migirsiz kúres, tynymsyz izdenispen ótken aqyn mazasyz ómir jolyn: «qaraǵai da qaiǵyryp, sýyldaidy zamanǵa, iesinen aiyrylyp, kózdesken berik qamalǵa, aq qaiyń da dirildep, áldeneni kútkendei, qaiǵyly únmen kúbirlep, sóileidi til bitkendei, daýylǵa álsiz qara aǵash, kúderin úzbes ómirden; Butasyz túbi jalańash, tas topyraqqa kómilgen; shoǵyrly bitken som tereq jyl saiyn qajyp kemidi; qýaryp qyzyl gúl shesheq ólimge ózin telidi; jańa óspirim jas shiliq jer tulǵasy bolady, baqytty turmys tirshilik bir kózde soǵan qonady»,– degen joldarmen támamdalady. Óleń sózine ózek bolǵan osy ulaǵatty taqyrypty kósemsózinde de jalǵastyrady. Óitkeni, Sultanmahmut zamany – kúlli adamzattyń aldynan úsh taraý jol shyǵyp, daǵdaryp turǵan tusy edi. Barsha adamzattyń bai tájiribesin bir ózi iemdenip, jańa erkeniet jasap alyp, tabiǵi múmkindikter ústemdiginen birjolata qutylyp, jer-jahannyń jyly-jumsaǵyn qanjyǵasyna óńgere bastaǵan Batys Evropa qalǵan dúnieniń ol biletindi bilmei, baiaǵy taz qalpynda qala berýin qalady. Halyqaralyq ózindik sipatyn saqtaǵansyp, olardy biróńkei ata kásipterimen Shuǵyldanýlaryna jaǵdai jasaǵansyp, jańalyqtan shet qaqpai ustaýǵa tyrysty. Bunyń arjaǵynda qandai qulta jatqanyn túsingisi kelmegen hadimshil Mashyraq úirenshikti úrdisshildikti áspettedi. Jádishil Maǵuryp jańa órkenietti ozbyr otarshyldyqtyń bodaýyna berip qoiýǵa qarsy bolyp, ónegeni úirenbeýshildikke shaqyrdy. Irgedegi Resei bar tájiribeniń bárin moiyndamai, atymen sony baǵytta óristeýdi dáriptedi. Bul úsh aǵym qazaq dalasynda da kórinis berdi. Ýaqytsha azattyqty paidalanyp, bireýler qaitadan keń sasyǵan kóne jurtqa kóship alýǵa úndedi. Ózgeden úirense, jańasyn úirenbei, kónesin úirendi. Ata kásipti qýyp, ata jolyn ustap otyrmyz dep madiyqtandy. Biraq, shóp basyndaǵyny úzip jep ózek jalǵaǵan terimshiliq qolǵa túsken taǵyny qorek etken ańshylyq, aidaǵan malynyń shetinen soiyp jep azyq aiyrǵan malshylyq jer basyp júrgen barlyq násildiń báriniń de bir kózdegi ata kásibi ekenin, soǵan qaramastan búginde tropikadaǵy pigmeilerden tasqa terimshi, qar jastanyp, muz tósengen laplandtar men tuńǵystardan basqa ańshy, jalań aiaq qum keshken bádáýiler men týaregterden basqa kóshpendi qalmaǵanyn eshqaisysy eskergisi kelmedi. Atamekeniniń betindegini óndirip, óńdep, qajetine jaratý ata kásip bolǵanda, astyndaǵyny óndirip, óńdep, qajetińe asyrý nege ata kásip bolmaitynyn eshkim aityp bere almady. Dońǵalaq, qysh kúidirý, urshyq, Temir aýyzdyq, buǵalyq, tor aý, qaqpan kúlli adamzatqa ortaq bolǵanda, stanok pen mashina, býdyń kúshi men sýdyń kúshiniń kúlli adamzatqa qalaisha ortaq bola almaitynyn túsingileri de, túsindirgileri de kelmedi. Mundai jolmen qazaqshyldyqty kóksegenderdiń ýaǵyzyn Sultanmahmut «qatyn oibai» sanady. Álgindei úrdisshildik – mesheldikke ushtasqan keseldik edi. Al endi barlyq nársede de ózgeniń jolymen júrmei, óz súrleýimizdi tabamyz degen ózimbilemdikke túsip, basńalardyń baiaǵy da túzep alǵan qatelikteriniń bárin búgin qaitadan qaitalap shyǵý – Sultanmahmuttyń tilimen aitqańda, «kóre-bile tura otqa túskendik» bolar edi. Aqyn jedel damý úshin daiyn úlgilerdi óz jaǵdaiyńa ikemdei biletin jádishildikke shaqyrdy. Bul arada alystaǵy japon jurtyn ónege tutty. Otarshyldyq kórmegen azat halyq ozat tájiribeni óz erkimen úirenip, tóz jetildi. Al mimyrt damý azattyqtyń kósegesin kógertpeidi. Jedel damý joq jerde kemel mádenietti elderdiń aldyndaǵy tikelei ne janama kiriptarlyqtan shamalyda qutyla almaimyz. Aqyn aitqandai: «mine, kórshimiz Rýs jurtynda bizden góri ónerdiń er jetkendiginen tapqan paidamyz: Rýstiń ne qyl degenine de kónip turý bolatyn». Ondai kiriptarlyqtan tóz arylýdyń amaly, aqynǵa aitqyzsańyz, «ozat mádenietterdiń kóp jylda jetken jerine az jylda jetip alý», bul úshin «olardyń myńdaǵan jyldar ishinde, júzdegen býyndardyń eńbegi men salýly daiar joldaryn» paidalaný bilý.
Bizdińshe, aqyndy ajal aldynda abyrjytqan tap osy jaǵdai siiaqty. Óitkeni, ol shekteýli saǵatynyń jetkenin bilip jatty. Bile almai bara jatqany: mynandai almaǵaiyp kezeńde oń men solyn áli túgel tanyp bolmaǵan, toǵyz joldyń torabynda turǵan ańqaý halqynyń qandai baǵytqa bet alǵany edi.
Amal ne, biz aqyn siltegen joldan, aqyn kóksegen baǵyttan taǵy da adasyp kettik. Ótirik pen shyndy aiyra almai, bir-birimizdiń jaǵamyzǵa jarmasyp júrip, bógdeniń shylaýynda kettik. Qaitadan otarshyldyq kebin kidik. Qaitadan keńge shyqpai, keńge oraldyq. Jalpymyz shette qalyp, jalqymyz ǵana topqa kirdik. Óz jerimizde erkendep jatqan órkenietke ne alystan kóz sattyq, ne ishine ene almai, esik-terózesinen syǵalap júrgenimizge máz boldyq. Sóitip, jetpis jyl boiy sonydan jol tabamyz dep júrip, sol aiaǵy toǵyz joldyń torabynan qaita kep shyqtyq. Taǵy da jol aiyryǵynda turmyz. Taǵy da taǵdyrymyz talqy ústinde. Bir kózde Sultanmahmutty alańdatqan keý-keý, sol kózdegi «baibalamshyldyq» pen «oibaishyldyq» qazir de estilip qalyp júr. Úrdisshildik pen órkenietshildik, jedel damý men mimyrt damý, kimnen qandai ónege alý – taǵy da talas týdyryp jatyr. Biraq, bul joly betimizben laǵyp ketýge eshqandai qaqymyz joq. Aýzymyzdyń kúigenin bylai qoiǵanda, kóńilimizdiń túigeni de jeterlik. Óser el ónegeli uldaryn áke tutady. Ondai uldar, qudaiǵa shúkir, bizde de barshylyq. Bir kózde Sultanmahmut qazaq jurtynyń arǵy-bergi aýzy dýalylaryn sarapqa salyp otyryp, Abaidyń joly bir bólek dep edi. Shamasy, buny uly aqynmen naǵashy jaǵynan tabysatyn qan týystyǵynan emes, zar zamanda zapyran jutqan jan týystyǵynan aitqan bolar. Óitkeni, óz minin ózi túzei almas, óz osaldyǵyn ózi jeńe almas qaýym ózgeniń ozbyrlyǵyn da jeńe almady. Shyndyqtyń ala jibin attamaityn ádil kózqarasy jaǵynan, halqynyń qamyn ishinen qan jylap otyryp oilaityn adal mahabbaty jaǵynan, onsyz da kóp adasqan ańǵal qaýymdy ár saqqa bir dalaqtatpai, týra baǵytqa, jemisti jolǵa bastai alar kósem pikirligi jaǵynan, ulttyq oilaý júiemizdi basqalarmen taitalasa alar rýhani estiiarlyqqa kóterip bergen ustazdyǵy jaǵynan Sultanmahmut Abaiǵa erekshe jaqyn tur, erekshe etene tur. Endeshe, qazaq rýhynyń keńistiginde Abai ekeýiniń orny bir tóbe.
Káni, halaiyq, sondai ardaǵymyzdy, barshamyz úshin shybyndai janyn shúberekke túiip, tyǵyryqtan shyǵar jol izdegen rýhani ákemizdiń, asyl ustazymyzdyń, ónegeli kósemimizdiń, abzal aqyn – naǵyz Jyr Sultanynyń esietterin erekshe qasterleitinimizdi bildirip, eń bolmasa, bir ǵasyrda bir ret esimimizge alyp, ornymyzdan turyp, ólmes arýaǵy, eshpes dańqy aldynda sheksiz riza sózimmen bas ielik.
Rahmet. Yqylastaryńyzǵa Alla razy bolsyn.
Ábish Kekilbaev
1993 jyl.
