جىر سۇلتانى تۋرالى سٶز
(قازاقتىڭ اباي اتىنداعى اكادەمييالىق تەاترىندا اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ 100 جىلدىق مٷشەل تويىندا سٶيلەنگەن سٶز)
يە, سول بٸر جىلعى جان بٸتكەندٸ جادىراتىپ, تەن بٸتكەندٸ بالبىراتىپ, جاسارىپ-جاڭعىرىپ جاتقان جاراتىلىس اتاۋلىنى تٷگەل شارشىسىنا تولتىرىپ شالقىتقان مامىر ايىنىڭ دەل جيىرما بٸرٸنشٸ جۇلدىزىندا كەمەلٸنە كەلٸپ, كەنەلە قۇلپىرىپ تۇرعان كەرەمەت ٶلكەدەگٸ بٸر شاڭىراقتىڭ استىندا بولعان وسى بٸر وقيعانى كٶرگەن تٷگٸلٸ ەستٸگەن جاننىڭ ەت-جٷرەگٸ ٶزٸلمەۋٸ ەش مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. قاسيەتتٸ سارى ارقانىڭ قاق تٶرٸندە قادىم زامانداردان بەرٸ بۇرالا باسقان بۇلا بويجەتكەننٸڭ بۇرىمىنداي بۇلاڭ قاعىپ, بۇلقىنا اققان شٸدەرتٸ بويىنا شٸلدٸڭ جۇمىرتقاسىنداي شاشىراي تٶگٸلگەن اعايىن ورتاسىندا قىزمەتتە جٷرگەندە اياق استىنان تٶسەككە الىپ ۇرعان اۋىر دەرتتەن قاتتى قالجىراپ, بٸرازدان بەرٸ وڭ جاقتا سارتاپ بولىپ, سۇلق جاتقان قۇر سۇلدە ەبدەن سىلدىراپ, قالعان قاڭقاسىن كەنەت كٶرپە استىنان كٶتەرٸپ اپ, جان-جاعىنا شانشىلا قارادى. كٶپتەن كٶلبەي جىعىلعان تالىقسى كٸرپٸكتەردٸڭ تاساسىندا جالبىز باسىپ, بٸتەلٸپ قالا جازداعان قاينارداي تارس جۇمىق جاتقان قوس جانار ويدا جوقتا شوقتاي مازداپ, ٷرپيٸسە قالعان ٷي ٸشٸندەگٸلەردٸڭ ەشقايسىسىنا كٸدٸرمەي نە كٶكتە, نە جەردە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, كەڭٸستٸكتٸڭ ەلدە بٸر نٷكتەسٸنە قادالا كەتتٸ. قىرىلداي شىققان ەلجۋاز ٷن: «اپىراي, ەندٸ بٸر-ەكٸ جىل تۇرعىزا تۇرساڭ عوي», – دەدٸ دە, كٸلت مٷدٸرٸپ, كٷرت ٷزٸلٸپ جٷرە بەردٸ.
ەلگٸ بٸر جانتەسٸلٸم لەبٸزدٸ ەر كٸم ەر ساققا جورىدى. ەرينە, مىناۋ قۇرت-قۇمىرسقا, باقا-شايانعا دەيٸن مەز-مەيرام ماسايراي ٶنٸپ-ٶربٸپ جاتقان جارىق دٷنيەدەن تاتقانىنان تارتقانى, سٷيٸنگەنٸنەن كٷيٸنگەنٸ كٶپ بولىپ, بارماعىن تٸستەگەن قالپى قىرشىنىنان قيىلىپ بارا جاتقان ەسٸل بوزداقتىڭ ٶيتٸپ ٶكسٸك اتارداي ٶكٸنٸشٸ از ەمەس ەدٸ. الايدا, جانعا تەن, عۇمىرعا عۇزىر كٶزاپاراعا قييانات جاساپ, تالاي نەرسەدەن ەلدەقاشاننان بەرٸ-اق باز كٶشٸپ, جار قىزىعى مەن بالا قىزىعىنان ٶز كٷدەرٸن ٶزٸ ٷزگەن-دٸ. ايتتىرۋلى قالىڭدىعىنىڭ دا وبالىنا قالمايىن دەپ, سىرلاس قۇربىنىڭ سىيلاستىق قالپىنان ەرٸ اسىرماي, تەك كٶڭٸل جالعاسىپ كەلگەن-دٸ. دەمەك, جانى القىمعا كەلگەندە جان ايقايىن شىعارعان بۇل گەپ بولماسا كەرەك-تٸ. اتاق شىعارىپ, باق اسىرۋدىڭ دا جولىنا تٷسٸپ, ٶلٸمٸن ساتىپ كەرگەن ەمەس-تٸ. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اتاسى قازاقتى اۋزىنا قاراتقان وت تٸلدٸ, وراق اۋىزدى بابالارى شوڭ مەن تورايعىردىڭ جولىن ڭۋىپ, قولىنا قامشى ۇستاپ, بيلٸك قۇرسا دا, تالايدان تالايى ٸلگەرٸ بوپ, باسقالاردان باسى وزارى داۋسىز ەدٸ. بٸراق, اۋىلداس جارلى-جۇتاڭعا جاقسىلىعى تيە مە دەپ, شورمان تۇقىمىنىڭ بٸرەۋٸنە ٸسٸ تٷسٸپ بارىپ, وڭ قاباق كٶرمەگەن سوڭ: «شوڭ, شورمان ەدٸك, بٸر-بٸرٸمٸزگە قورعان ەدٸك; شوڭنىڭ, تورايعىردىڭ كٶك جاپىراقتارى بۇتاعىنا كەلٸپ قونعان ەدٸك; ونىمىزعا قاراي سٸز دە: «كٸم كەلٸپ, كٸم كەتپەگەن اۋىل ەدٸك» دەپ, باۋىرلىعىڭدى بٸلدٸرمەي, ارقاڭنىڭ جاۋىرلىعىن بٸلدٸردٸڭ; شوڭ, شورمانعا باستاماساڭ دا, ٸلتيپاتىڭنان تاستاماعانىڭا راحمەت, حوش»,– دەپ, قول الىسىپ جٷرە بەرگەنٸ, بىلاي شىعا سەرٸكتەرٸنٸڭ الدىندا: «مۇنان بىلاي مالعا باسىم يمەسكە, رييا تونىن كيمەسكە, كٸسٸ قۇرمەتٸڭ سٷيمەسكە, ٶز ٸسٸمە تيمەسكە, كٸسٸ تٸلٸنە ەرمەسكە, «قازاقشىلىققا» ەنبەسكە, اشتان ەلسەم, ادامعا نامىسىمدى بەرمەسكە, ماي تامىزسا تٸلٸنەن, ەش ادامعا سەنبەسكە, ەز اقىلىمنان باسقاعا قۇلاعىمدى كەسسە دە, كەنبەسكە كەمٸل ۋاعدا ەتٸلدٸ»,– دەپ انت-سۋ ٸشكەنٸ بار ەدٸ. تٸرٸسٸندە تاپجىلتپاي ۇستاپ كەلگەن سول انتىنان فەنيدەن باقيعا اۋىپ بارا جاتىپ اينۋى, اياق استىنان وسالدىق جەڭٸپ, اعايىنعا شاعىنۋى اقىلعا سيماس ەدٸ. ەلدە جاستايىنان كٶڭٸلٸن ارباپ, كٶز مايىن سارىققان الا قاعاز بەن كٶكٸرەكتەگٸ تالاي شەرمەندە شەرٸن جەڭٸلەيتكەن ۋلى سييانى قيمادى ما ەكەن? بۇنىڭ دا رەتٸ بار. بٸراق, ەندٸ ەكٸ جىل تۇرعاندا دا كٷن سايىن ٶز-ٶزٸنەن قوردالانىپ جاتار ويدى بەرٸبٸر سارىپ تاۋسا الماسىنا باسقا تٷسٸنبەسە دە, ول تٷسٸنەتٸندەي ەدٸ عوي. ەندەشە, ول جەنە بٸر-ەكٸ جىل تۇرا تۇرۋعا سونشاما نەگە قۇشتار بولدى? «جاسامايمىن ەڭبەكتٸڭ جەمٸسٸن كٶزبەن كەرەم دەپ, جاسايمىن بٸر قولعابىس كەيٸنگٸگە بەرەم»,– دەپ ٶتكەن اقىننىڭ ەلگٸ مٸنەزٸن فەنيدٸڭ بايانسىزدىعىنا بولا نازالانۋعا دا, قادٸرٸن تانىپ ٷلگەرە قويماعان حالقىنا ايتقان اقىرعى بوپساعا جورۋدىڭ دا ەش رەتٸ كەلمەيدٸ. قايسار رۋح يەسٸ قاسىنداعى مەن قاتارىنداعىعا قادٸرٸن بۇلداماس بولار. جٷز جىلدا ەسٸمٸن العاش رەت ەسپەتتەۋگە قولى ەزەر جەتٸپ وتىرعان كەيٸنگٸ ۇرپاق بٸزگە دە ول تاپ سول كٶزدٸڭ ٶزٸنەن ساعىن تٸكتەپ, سالماعىن سالعان شىعار. ەندەشە, كٶز جۇمار الدىندا كٶكٸرەگٸن قارس ايىرىپ ايتقان ەلگٸ ٶكٸنٸش ادامعا ەمەس زامانعا, تاعدىرىنا ەمەس تاريحقا باعىشتالعان بولسا كەرەك. وعان تٷسٸنسەق ەندٸ تٷسٸنە الارمىز. وندا دا اراعا جەتپٸس ٷش جىل سالىپ بارىپ, ەزەر تٷسٸنگەلٸ تۇرمىز.
يە, ول مىنا دٷنيەگە تاڭ قالۋعا ەمەس, تاڭ قالدىرۋعا كەلگەندەي, تىم ەرەكشە تىلسىم, جۇمباق تۇلعا ەدٸ...
راسىندا دا, قايتىپ تاڭعالمايسىز?!.. ٶزٸڭٸز ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ... «اسپانمەن تٸلدەسكەن اسقار شىڭ, تٸك جارتاس, تٷپسٸز قۇز, تاۋدىڭ ۇشار باسىنان, ەتەگٸنە دەيٸن سىڭسىعان سىپسىڭ قاراعاي, اق قايىڭ, بارعىن, مويىل, قييادان ويعا, ويدان ورمانعا سٷڭگٸپ, سىبدىرلاپ, بۇراڭداعان بۇيرا بۇلاق, شٶككەن الىپتاي اسقار باياننىڭ وڭ قولتىعىندا ايناداي جارقىراعان سابىندىكٶل, سول قولتىعىندا تٷندەي تٷنەرگەن شويىندىكٶل, جامباسىندا تاس ارالدى, كٶك قۇراقتى تورايعىر كٶلٸ, جاز بولسا, كٶكوراي شالعىن, كٶك بالاۋسا, جاسىل جاپىراق, گٷل, جەمٸس, تاۋ ٸشٸ ىعى-جىعى اڭ, بۇتا تولعان جىرشى قۇس... مٸنە, سول زەۋلٸم جاراتىلىستىڭ باۋىرىندا بالا ماحمۇت بالدىرعانداي بالا شاعىن ٶتكٸزدٸ», – دەپ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ تامسانا جازعانداي, ونىڭ تۋعان ايماعى پەيٸشكە بەرگٸسٸز عاجايىپ ٶلكە-تۇعىن. سول پەيٸشتەن دٷنيەگە كەلگەن اقىن پەرزەنت تە: اۋزىنان مەيەگٸ شىعىپ, ۋىزعا بٶككەن, جايلاۋدا تۋعان اق كٶپەشتەي بولىپ, ماڭقيىپ وتىرۋشى ەدٸ», – دەپ, كٶزٸن كٶرە قالعان جەڭگەلەرٸ ەسكە العانداي, ناعىز پەرٸشتەدەي سٷيكٸمدٸ بٶبەك بولىپ ٶسٸپتٸ.
ال, سول پەيٸشتە تۋعان پەرٸشتە اقىننىڭ جىرلارىن اشىپ قاراڭىزشى. ەلگٸندەي ۇلبٸرەگەن ەدەمٸ دٷنيەنٸ تابا الاسىز با? ماڭايىنا ماڭقييا قارايتىن اق كٶپەش بالانىڭ ون تٶرت جاسىندا قولىنا العاش قالام العاندا اۋىزىنا: سەكٸلدٸ ٶمٸر قىسقا, جارتى تۇتام, ناداندار دەپ ويلاپ جٷر ٶمٸردٸ ۇتام, – دەگەن سٶز تٷسٸپتٸ. كٶزٸنە دە تامىلجىعان تابيعات ٸلٸكپەي, قايداعى بٸر «جٸبەك تورعىن جاپقانمەن» «جٷندەگەن تٷيەدەي بوپ قارا قايىسى» كٶرٸنٸپ تۇرعان سىرت ناستىق پەن «مۇرىنى ساسىق سيىرداي سۋدان جەرٸر» جان بٸتكەندٸ مەنسٸنبەي «تۇمسىعىن شٷيٸرگەن» ٸش نايساپتىق, بەرٸن دە «ۇرىپ جىعىپ, مالمەن العان, قارا كٶڭٸل, توپاس وي» «قىجىر مٸنەزدەر» شالىنىپتى. نەگە ولاي? جانىنا جولاپ كەتكەنگە ازۋىن الا جٷگٸرەتٸن تۋا بٸتكەن قىرىستىق پەن ەشتەڭەگە كٶڭٸلٸ بٸتپەيتٸن سٷيەككە سٸڭگەن قازىمىرلىق پا? ولاي دەسەڭ, ون التىعا تولار-تولماسىندا: «جان سەۋلە, كەۋدە كٷيگەن, جٷرەك جالىن!» كەۋدەم وت, جٷرەگٸمنٸڭ بايقا حەلٸن?! داۋاسى اۋىر دەرتتٸڭ – جالعىز سەنسٸڭ, قولىڭ بەر, كەتسٸن قايعى, سٶنسٸن جالىن!», – دەپ نەگە ٷزدٸگەدٸ?!
جوق, ول بۇل دٷنيەگە بەرٸنەن جەرٸگەن, بەرٸنەن سۋىنعان سالقىن اقىلمەن ەمەس, عاشىق, بەرٸنە قۇشتار ناعىز پەرٸشتە سٶزٸممەن تۋعان-دى. بٸراق, سول ەۋ باستا اسقاق ارمان ارقالاي كەلگەن اقىن كٶڭٸل ماڭايىنان ارزىمسىز مٸنەز, ايار قىلىق, بٶتۋاسىز شىندىق كەردٸ. تٸپتٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸلەردٸڭ نەگە مەز بولىپ, نەنٸ مەدەت تۇتاتىنىنا تٷسٸنبەدٸ. كٶرٸپ جٷرگەنٸ – كٶڭٸلگە ازاپ بولماسا, لەززات دارىتا الماس دوزاقى قۇلىق, توزاقى تٸرلٸك ەدٸ. ىزالى جٷرەكتەن ىزعارلى سٶز شىعارى بەلگٸلٸ. ول دا نەنسٸنگەن ناداندىقتىڭ, پەلسٸنگەن پەندەلٸكتٸڭ, باجىلداق پاقىرلىقتىڭ, تاپسىنعان تاسىرلىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەمەي, اپشىعان ادامگەرشٸلٸكتٸڭ, ارلانعان ازاماتتىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەدٸ. كٷيكٸ دٷنيەنٸڭ كٷيٸنگەن كٷلدٸرگٸ ەمەس, كٷيدٸرگٸ سٶيلەدٸ. «ىزالى جٷرەك, دولى قول – نە جازىپ كەتسە, جايى سول», – دەپ ۇستازى اباي ايتقانداي, تۇسى مەن تۇستاستارىنىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاي سەيلەمەي, قاۋىمنىڭ قامىن قامداي, زاماننىڭ الدىن بارلاي سٶيلەدٸ.
تاڭ قالاتىن نەرسە بۇل ەمەس ەدٸ. تالانتتى دەگەندەردٸڭ, سۇڭعىلا دەگەندەردٸڭ ٶزٸ تالاي تاۋقىمەتتٸ باستان كەشٸرٸپ, تالاي جەردە ماڭدايى تاسقا تيٸپ بارىپ, كٶزٸ جەتەتٸن تاپجىلتپاس اقيقاتتى ون التى جاسار بالا بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاي جاتىپ, قايدان ۇعىپ; «جان قايدا ەدٸلەتتٸ ٸزدەيتۇعىن, ادامشىلىق اتاقتى كٶزدەيتۇعىن, تٸرلٸك پەن ەلگەن كٷندٸ بٸردەي ويلاپ, ەكٸ جەيدەن كٷدەردٸ ٷزبەيتۇعىن»,– دەپ كٷڭٸرەنٸپ جٷر? ەۋەلٸ بٸر دٷنيەنٸڭ لەززاتىن تٷگەل تاتىپ ۇلگەرمەي جاتىپ, ەكٸ دٷنيەنٸڭ ابىرويىن بٸردەي ويلاۋ تەگٸن كٸسٸ تٷسٸنە الماس ۇعىم, ۇستانا الماس مۇرات تۇعىن. قاشان قىر-سىرعا قانىققان سوڭ ەمەس, قاي-قاي قۇبىلىستىڭ دا بولماشى شەتٸن كٶرەر-كٶرمەستە-اق بٷكٸل بولمىسىن تٷگەل تانىپ, تٷگەل تٷيسٸگۋ كٶز كەلگەن كەمبل تالانتتىڭ ەمەس, ٸلۋدە بٸر جولىعار كەمەڭگەر تالانتتىڭ عانا قولىنان كەلەر شارۋا ەدٸ. كٶكٸرەكتە كٶرٸپكەلٸ بار دارا تۇلعالار, دانا تۇلعالار عانا زامانا سىڭايىن الىستان اڭعارىپ, سول ەلٸ الىس بولمىسقا تەزٸرەك جەتۋگە اسىعاتىندى. جاقىن جايلاۋدىڭ شٷيلٸلٸگٸنە قىزىعىپ, جايباراقات جايىلىپ قالعان جابى تۇعىردان تۇلپار شىقپايتىنى سيياقتى وڭاي لەززات, وڭاي باققا توعايىپ, توقمەيٸلسٸپ پٶلدەنگەن پەندەدەن دە كەمەل ازامات, كەمەڭگەر قايراتكەر شىقپاسى تٷسٸنٸكتٸ. اياعى جٷيرٸك پىراقتى تالاي اعاتتىقتان ساقتاندىرىپ, سەيٸس سۋىتىپ, سەيٸس باپتايتىنى سيياقتى اڭىلى جٷيرٸك ازامات تەك ٶزٸن-ٶزٸ عانا ساقتاندىرىپ, تەك ٶزٸن-ٶزٸ عانا ساباعا سالىپ, تەك ٶزٸن-ٶزٸ عانا باپتاي الماقشى. سۇلتانماحمۇتتىڭ دا ٶز قاسىنداعى پەيٸشتٸ, ٶز باسىنداعى نەسٸپ پەن دەرەجەنٸ قىزىقتاپ كەتپەي, ەلٸنٸڭ باسىنداعى توزاق پەن ەلٸنٸڭ تاعدىرىنداعى كەسٸر-كەساپاتتى ويلاپ جەر-كٶككە سييا الماۋىندا دا وسىنداي بٸر الابٶتەن تەكتٸلٸق وسىنداي بٸر ايىرىقشا رۋحاني اقسٷيەكتٸك جاتىرعان سيياقتى. تاعى دا سول ون التى جاسىندا جازىلعان بٸر ەلەڭ: «بٸر ادام كٶپ جاسادى جەر بەتٸندە, مەكەندەپ جاقسى جايدى ەل شەتٸندە; زورلىقشىل ارام ويلى, ۇرى بولدى, قۇرالعان ارامدىقتان دەۋلەتٸ دە; ناشاردى زار جىلاتقان جالعىزىن جەپ, تٸرلٸكتە ويلاماعان «ٶلەمٸن» دەپ, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ٶتتٸ, «جازعانىن كٶرگە بارىپ كٶرەمٸن» دەپ, سول سورلى اۋىرىپ جاتىر ەلەيٸن دەپ, قيمايتىن اماناتىن بەرەيٸن دەپ تاۋسىپ اپ جەلدەي ەسكەن از ٶمٸردٸ, قوينىنا سۋىق كٶردٸڭ ەنەيٸن دەپ; ٶلدٸ ول مٶزگٸلٸندە اجال جەتتٸ, ٶلشەۋلٸ دٷنيەدەن دەمٸ بٸتتٸ, ورانىپ ٷش قارى بەز باسقا تٷك جوق, ساقتانباي تٸرلٸگٸندە كٶرگە كەتتٸ; جاتتى ول قاراڭعىدا زەرەسٸ ۇشىپ, تٸرلٸكتە مولدا ايتقانى ەسكە تٷسٸپ, دەيتۇعىن: «يمانسىزدارعا پەرٸشتەلەر كٶرسەتەر كٶر ازابىن تەندٸ قىسىپ», قوزعالىپ, شاماسى جوق تۇراتىنداي, سوزىلدى قاراڭعىلىق تاڭ اتىرماي; «قايدا جٷر پەرٸشتەسٸ سۇرايتۇعىن, كەشٸكتٸ-اۋ, بۇلار قايدا, – دەپ, – اپىرماي». سونىمەن ەلدەنەشە جىلدار ەتتٸ, تەن شٸرٸپ, توپىراق بوپ, توزىپ بٸتتٸ. شىبىن جان اينالسوقتاپ ساسىق كٶردە «پەرٸشتە كەلەدٸ» دەپ بوسقا كٷتتٸ. ال ەندٸ مولدا قايدا, سٶزٸ قايدا, بەرەتٸن ۇجماق, دوزاق اناۋ جايدا, بٸلمەيمٸن انىعىن دا, تانىعىن دا, باس قاتتى شەشەمٸن دەپ, جوقتى ويدا». اقىلىڭدى ايران, ويىڭدى ويران ەتەر تەپسٸل. بٸر كٶزدە اسانقايعىعا جەل مايا مٸنگٸزٸپ جەر كٶزدٸرٸپ, قورقىتقا اجالدان قاشىپ قۇتىلار ايلا تابا الماي, كٶر قازدىرىپ جٷرگەن دە وسىنداي رۋحاني ماكسيماليزم عوي. باق پەن دەۋلەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك نارقى. ٸس پەن ەرەكەتتٸڭ ادامگەرشٸلٸك پارقى. دالا فەلسەفاسىنىڭ ٷيرەنشٸكتٸ تاقىرىبى, ٶزەكتٸ ارناسى. ەگەر بۇل دٷنيەدەي ابزالدىعىڭ ول دٷنيەدە باعالانىپ, جۇماق بۇيىرىپ جاتسا, نۇر ٷستٸنە نۇر. ەگەر بۇل دٷنيەدەگٸ كەززاپتىق ەسكەرٸلٸپ, ول دٷنيەدە توزاق بۇيىرىپ جاتسا, ول دا مىڭ اسقانعا بٸر توسقان, زالالعا زاۋال, شىرق اينالىپ كەلگەندە, ەدٸلەتتٸڭ بارلىعى. ال ەگەر جاساعان جاقسىلىعىڭنىڭ شۋاعى, جاماندىعىڭنىڭ جازاسى بولماسا شە?! وندا ٶمٸر دەپ اتالاتىن كٷيكٸ كٷيبەڭدە قانداي مەن قالادى? ەدٸلەت پەن قييانات ەسكەرٸلمەس جەردە ازاپ تا جوق, توزاق تا جوق. پەرٸ دە جوق, پەرٸشتە دە جوق.
بۇيىرعانىن جەپ, تيگەنٸن كيٸپ, تاپ بولعانعا كٶنٸپ جٷرە بەرەتٸن پەندە عانا بار. بۇنداي انىق, تانىقتىڭ ايىرماسى شامالى دٷنيەنٸڭ ارزىمى قانشا? ونداي دٷنيەدە شەككەن ازاپتىڭ قاسٸرەتٸ, كٶرگەن باقىتتىڭ قاسيەتٸ بولا ما? بۇل – سۇلتانماحمۇتتى بالا جاستان قيناعان باتپان ساۋال. ول وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن عانا اقيقات دەپ تانىماقشى بولدى. سوندىقتان راحات ەمەس, اقيقات ٸزدەپ شار تاراپتى تٷگەل شارلايدى. ترويتسك بارادى, تومسك اۋادى. قىزىلتال مەن كەرەكۋدٸ بىلاي قويىپ, سەمەي مەن ٶسكەمەننٸڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە ارالاسادى. التاي اسادى. قىتاي باسادى... ەل شەتٸندەگٸ شىڭعىستاي مەن ەل ورتاسىنداعى شىڭعىستاۋدىڭ دا دەمٸن تاتادى. موللا, مەدرەسە, كۋرس, مەكتەپ... بٸلٸم ٸزدەپ شارق ۇرادى, جۋر-ناليستٸق مۇعالٸمدٸق ساياسي قىزمەت... ٶزٸن ەمەس, ەلٸن قارق قىلام دەپ, باسىن تاۋعا دا ۇرادى, تاسقا دا ۇرادى, عايسا, مۇحامبەت, پلاتون, رۋسسو, فۋرە, پۋشكين, لەرمونتوۆ, نەكراسوۆ, تولستوي, نادسون, بلوك, اباي, توقاي, ماركس, ەنگەلس, لەنين, باكۋنين, پلەحانوۆ – اداسقاق اقىن كٶڭٸلدٸڭ شارلاپ قايتقان رۋحاني شارتارابى. بٶكەيحانوۆ, بايتۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ, شەكەرٸم, ەرمەكوۆ, ەرلٸ-زايىپتى قۇلجانوۆتار, اعايىندى سەتپاەۆتار, تۋىسقاندارى ايماۋىتوۆ, كٶپەەۆ, ايمانوۆتار, الىستاعى قاجىمۇقان, سەراليندەر – كٷندە-كٷندە بٸر تۇرىپ, بٸرگە جٷرمەسە دە, كٷن بە كٷن ٶز وي, ٶز پٸكٸرٸن سالىستىرىپ, سالعاستىرىپ وتىراتىن رۋحاني نىسانالارى.
تەك وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق ونىڭ جانىنداعى رۋحاني ٸزدەنٸستەر ٶرٸسٸنٸڭ قانشالىقتى كەڭ, قارقىنىنىڭ قانشالىقتى مٸگٸرسٸز, مازمۇنىنىڭ قانشالىقتى كٷردەلٸ بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
شىندىقتىڭ اۋىلىن ٸزدەپ جولعا شىققان البىرت شەكٸرت بٸرتە-بٸرتە ەلەۋمەتتٸك بولمىس دەپ اتالاتىن ييۋ-قييۋ دجۋنگليدٸڭ نۋ جىنىسىنا سۇعىنا ەنگەن سۇڭعىلا زەرتتەۋشٸگە اينالادى, سۇعىنعان سايىن ٸزدەگەن سٷرلەۋٸنٸڭ بۇرالاڭى جيٸلەپ, بۇلتارا تٷسەدٸ... تاپقان جاۋابىنان گٶرٸ جانىن قيناعان ساۋالى كٶبەيە تٷسەدٸ. جان قايدا ەدٸلەتتٸ ٸزدەيتۇعىن?.. وقۋداعى ماقسات نە?.. كٶڭٸلٸم, نەگە جاسيسىڭ?.. بۇلار كٸم?.. نەشەلەر كٶز جاس تٶگٸلدٸ?.. قىزىق قانداي ادامدى قىزدىراتىن?.. نەگە جاسايمىن?.. وسى دا ەدٸلدٸك پە?.. كٶزەك قاشان كەلەدٸ?.. عايسا كٸم?.. ٶڭ بە, تٷس پە?.. كٸم جازىقتى?.. ويىڭدى وپىرىپ, ساناڭدى ساپىرىپ كەتەر قورعاسىن ساۋالدار... سۇرقاي تٸرشٸلٸككە اقىل اسپانىنان سورعالاي جاۋعان بومبالار... دٷنيەنٸڭ استىن ٷستٸنە شىعاراتىن تەگەۋرٸندٸ دٷمپۋلەر... ول الاساپىرانعا الدىمەن وسىنداي ساۋالدارعا بولا باس قاتىراتىن ابزال جٷرەكتەر مەن اسىل كٶكٸرەكتەر ۇشىرايدى. سۇلتانماحمۇتتى دا كٶكتەي سولدىرعان جۇلىن قۇرتتار دا مٸنە, وسىنداي كٷن-تٷن ميدى ٷڭگٸپ, مٸگٸرسٸز قويىلىپ جاتاتىن مىڭ-مىڭ سۇراقتار ەدٸ. سونىڭ بٸرٸنە دە سەلت ەتپەي, تاپقاندى ٸشٸپ, تابىلعاندى كيٸپ, بۇيىرعان جارىقتى تاۋىسىپ شىعۋعا دا بولادى. بٸراق, ول اقىنعا ايتقىزساڭىز, بٷيٸرٸڭنٸڭ بۇلتيعانىنان باسقا ۋايىمىڭ جوق مال ٶمٸر. ەلگٸندەي سۇراقتى تٶبەدەن تٷسكەندەي قىپ, ٶزٸڭ قويماي, ٶزگە قويسا, قيىننان جالتارىپ, وڭايىنا جالپايىپ, تٸرلٸك كەشۋگە دە بولادى. بٸراق, ول اقىنعا ايتقىزساڭىز, جانىن قيناماي جاراتىلىپ, جانىن قيناماي جوعالا سالاتىن مايمىل ٶمٸر. ال ادام بولۋ دەگەن, ەڭ الدىمەن, تٶڭٸرەگٸندەگٸ كەرەمەتتٸ كٶرٸپ, تاڭعالۋ ەمەس, كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ كٶرٸپ قينالۋ, ودان ارىلار امال ٸزدەپ اڭتارىلۋ. ار دەگەن نەرسەنٸڭ ٶزٸ دە سونداي قيىن ساۋالداردى ٶزگەگە قويماي, ٶزٸنە قويۋ ٷشٸن بەرٸلگەن. اقىندىق ٶنەر دە سولاردىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, اردىڭ جوقشىسى بولار قولعانات. سودان جالتارىپ, تٶتەن ساۋالدان ايلامەن سىتىلىپ كەتۋگە تىرىساتىن رۋحاني الاياقتىق – پەرٸلٸك, تٶتەن ساۋالعا تۋرا جاۋاپ بەرۋگە تىرىساتىن رۋحاني ادالدىق – پەرٸشتەلٸك, تىرىسىپ قانا قويماي, جاۋاپ تاپپاي تىنبايتىن رۋحاني جانقييارلىق – پايعامبارلىق.
سۇلتانماحمۇت وسى ەڭ سوڭعى بيٸككە كەتەرٸلگەن بٸرەگەي تۇلعا... جانىن جەگٸدەي جەگەن جەبٸر ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەپ جٷرٸپ, باسقا قىزىقتىڭ بەرٸن ۇمىتقان ناعىز پەرٸشتەلەر. «دٷنيەدەگٸ قىزىقتىڭ, بەرٸ دە ارام مەن ٷشٸن, داۋاسى جوق بۇزىقپىن, تالپىنبايمىن ەم ٷشٸن; توسقانىم – قابٸر قۇشاعى, قاشان ول كەلٸپ قۇشادى; ويلانىپ ھەم شارلانباي, قۇتىلعان جوق مەنەن وي, ەشبٸرەۋٸن مالدانباي, سەمدٸ, قاتتى تۇلا بوي; بولسام دەگەن ٷمٸتتٸڭ, بەرٸنەن بەزدٸم, ۇمىتتىم»,– دەپ سٶيلەۋگە قازاق توپىراعىندا تەك سۇلتانماحمۇتتىڭ عانا قاقىسى بار. بٸراق, بۇل لەززات, باقىت اتاۋلىدان باز كەشكەن ديۋانالىق ەمەس, كٶپتٸڭ بابى تابىلار ورتاق باقىتتىڭ سىرىن تاپپاي تۇرىپ, ٶزٸنٸڭ عانا بابى تابىلار وڭاشا باقىتتى قىزىقتاۋدى ارسىزدىق كٶرٸپ, اقيقات ٸزدەپ شارق ۇرعان ناعىز پايعامبارلارعا تەن ادالدىق, ناعىز پايعامبارلارعا تەن جانقييارلىق ەدٸ.
قۇلدىق اتاۋلىعا جانى قاس ابزال ازامات سۇلتانماحمۇتتىڭ تاپ مۇنداي ون ەكٸ مىڭ عالامدى جاراتقان جاپپار حاقتىڭ ٶزٸمەن جارىسا ايتىلاتىن استام اتاقتان ات تونىن الا قاشاتىنى داۋسىز. الايدا, پايعامبارلاردىڭ دا ارعى تٷبٸ ادام نەسٸلٸنەن ەكەنٸن ۇمىتپالىق.
ولار دا ەۋەلٸ ٶز ۋاعىزىنا كٷللٸ ادامزاتتى ۇيىتامىز دەپ ويلاعان جوق. باسىنا حيكمات بۇلتى تەنگەن قاۋىمدارىن عانا قاتەردەن قۇتقارىپ, تٷزٸك جولعا سالۋعا نيەتتەنگەندٸ. پەندەنٸڭ قۇلقىن تٷزەۋ ارقىلى كٷللٸ دٷنيەنٸ تٷزەۋگە بولادى دەپ سەندٸ. ەندەشە, قولىنا قالامدى, ٶز سٶزدەرٸمەن ايتقاندا, «بۇزىلعان ڭانىمىزدى تٷزەپ, قارايعان كٶڭٸلٸمٸزدٸ جۋىپ, جانىمىزعا پايدا, دەرتٸمٸزگە شيپا» تابۋ ٷشٸن العان اسقان تالانتقا اقىلماندىقتىڭ ەڭ بيٸك دەرەجەسٸن قيعاندىقتا تۇرعان ەشقانداي كٷپٸرلٸك جوق دەپ بٸلەمٸز. ال ەگەر سۇلتانماحمۇت الدىنا ونداي اسقارالى مٸندەت قويماعان, كٶزٸنٸڭ كٶرگەنٸن, كٶڭٸلٸنٸڭ كٶرگەنٸن, كٶڭٸلٸنٸڭ تٷيگەنٸن مۇرنىنان تٸزگەن كٶپ سٶز قۇراستىرۋشىنىڭ بٸرٸ دەسەڭٸز, وندا ٶلەڭگە دەس بەرٸڭٸز: «مەن بالاڭ جارىق كٷندە سەۋلە قۋعان, الۋعا كٷندٸ بارىپ, بەلدٸ بۋعان, جۇلدىز بولىپ كٶرمەيمٸن ەلدٸڭ بەتٸن, بولماسام تولعان ايداي بالقىپ تۋعان». نەمەسە: «قاراڭعى قازاق كٶگٸنە ٶرمەلەپ شىعىپ كٷن بولام, قاراڭعىلىقتىڭ كٶگٸنە كٷن بولماعاندا كٸم بولام, مۇزداعان ەلدٸڭ جٷرەگٸن جىلىتۋعا مەن كٸرەمٸن». نەمەسە: «ا, دٷنيە, بەرسە قانات تەڭٸرٸ ماعان, ەرٸك الىپ, ۇشىپ كەتسەم, كٶككە تامان, جەر-كٷننٸڭ ايماعىنان ٷستٸن شىعىپ, ەلەمگە كٶز جٸبەرسەم, سول ارادان; بويىمنان ٸرٸلٸك وتى سوندا سٶنٸپ, پلانەت ھەم جاساعان ەلدٸ كٶرٸپ, توزاڭداي باسقا ەلەم قاتارىندا ايتار ەدٸم ەلەۋسٸز جەردٸ كٶرٸپ; «قانداي مەن بۇل ادامنىڭ ٶمٸرٸندە, دەم تاتقىزار ٷمٸت نە كٶڭٸلٸندە; تۋىسىندا ەرٸكسٸز جەردٸڭ قۇرتى جەنە ەرٸكسٸز اھ ۇرىپ سٶنۋٸندە; ەلەمگە ٶمٸر شاشقان كٷنٸ مىناۋ, جەردەگٸ كٶرٸنبەگەن سىرى مىناۋ, بار-جوعىنىڭ توزاڭداي ەلەڭٸ جوق, ادام تۇرسىن, جەرٸنٸڭ تۇرٸ مىناۋ; نەمەنەگە ماقتاندىق كٶكٸرەك كەرٸپ, ٶزٸمٸزگە سونشا ارتىق ماعىنا بەرٸپ, بارشا ەلەم جارالعان ادام ٷشٸن» دەپ, قالايشا اداسىپ, جٷردٸك سەنٸپ?» گاگارين وربيتاعا شىقپاستان جارتى عاسىر بۇرىن بۇل ٶلەڭنٸڭ عارىشتى يگەرۋ تاقى-رىبىنا ارنالماعانى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, عارىشكەردٸڭ كٶكتەن ورالىپ كەلٸپ, تاڭعالىپ ايتقان پلانەتامىزدىڭ تىم قۇردىم, تىم نەزٸك تاعدىرىن قازاق اقىنى جارتى عاسىر بۇرىن جەردەن جارتى ەلٸ ٶكشە كٶتەرمەي تۇرىپ-اق بايقاپ, قولمەن قويعانداي, دەل باسىپ ايتىپ كەتٸپتٸ. سوندا ونى ايتقىزىپ تۇرعان قانداي قۇدٸرەت? اسپانعا شاپشىعان اساۋ قييالدىڭ شالىعى ما? ەلدە جەر ٷستٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ جەگٸدەي جەپ بارا جاتقان ۋايىمى ما? ەرينە, سوڭعىسى. ٶيتكەنٸ, بۇل جولدار جەر بەتٸندە بار بولعانى جيىرما جەتٸ جىل ٶمٸر سٷرٸپ, ەدەبيەتتە جيىرما جەتٸ جىل كٶشپەي-قونباي ەڭبەك ەتكەن كٶشەلٸ سۋرەتكەرلەرٸمٸز دە قالدىرا الماعان مول مۇرا تاستاپ, ەكٸ رومان, التى-جەتٸ پوەما, جٷز ونداي ٶلەڭ, كٶپتەگەن ماقالا, وچەرق ەڭگٸمە, كٶسەمسٶز جازعان, سونىڭ ٸشٸندە «قايعىنى», «جارقىنبايدى», «ايتىستى», «تانىستىرۋدى», «قامار سۇلۋدى», «كٸم جازىقتىنى», «اداسقان ٶمٸر» مەن «كەدەيدٸ» تۋدىرعان اۆتوردىڭ اۋزىنان شىعىپ وتىر. سولاردىڭ قاي-قايسىسىن, ٶسٸرەسە, سوڭعى ەكەۋٸن وقىعان كٸسٸ مۇنداي شىعارمالاردىڭ ەنشەيٸن قييال قۋعان, جەر ٷستٸ حيكماتتاردى جەر-جەبٸرٸنە جەتە زەرتتەپ بٸلمەگەن ادامنىڭ قالامىنان شىقپايتىنىن ايتپاي-اق ۇققان بولار ەدٸ. تەك جەتٸ قات جەر تٷبٸ مەن التى قات اسپان اراسىنداعى بارشا قۇبىلىستى تاپ بۇلاي باجايلاپ بٸلۋ قۇدايدىڭ عانا ەمەس, ادامنىڭ دا قولىنان كەلەدٸ ەكەن-اۋ دەپ تاڭعالار ەدٸ. جارىق دٷنيەگە از كٷنگە كەلٸپ-كەتكەن كٶلدەنەڭ جولاۋشىنىڭ كٶرگەن-تٷيگەنٸنەن گٶرٸ جەر مەن كٶكتٸ جاراتقان جاپپار حاقتىڭ ٶزٸنٸڭ اعىنان جارىلىپ اقتارىلىپ ايتقان سىرىنداي بٸردەن ۇيىتىپ الار اعىل-تەگٸل شىندىق پەن اينا-قاتەسٸز اقيقاتقا امالسىز تامسانار ەدٸ. راسىندا دا, ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ تانۋىنىڭ شىرعالاڭ وديسسەياسىن «اداسقان ٶمٸر» مەن «كەدەيدەن» شىنايى جەتكٸزگەن, جەتٸم قوزى ەمگەن جەلٸندەي, اياماي قاقتاپ سورىپ, سىعىپ, سارقىپ, ەبدەن تاۋىسىپ جەتكٸزگەن تەرەڭ شىعارمالار تٶل ەدەبيەت تٷگٸلٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتە نەكەن-ساياق. باسقالاردى بىلاي قويعاندا, دەل وسىنداي ماقساتپەن جازىلعان «تەڭٸر تەلكەگٸ», «فاۋستىڭ» ٶزٸندە دايىن فابۋلالار, تانىمال ميفولوگەمدەر, تالاي رەت سىننان ٶتكەن سيۋجەتتٸق زەردەلٸك قۇرىلىمدار پايدالانىلسا, قازاق اقىنى ەشقانداي قوسالقى تەسٸلدەرگە جٷگٸرمەي, تەك بٸر پەندەنٸڭ جٶرگەككە تٷسكەنٸنەن كٶر تٷبٸندە قۋراپ, شٸرٸپ, قايتادان توپىراققا اينالىپ كەتكەنٸنە دەيٸنگٸ بارلىق پروتسەستٸ ەشتەڭەنٸ مۇلت جٸبەرمەي, دەل تٸزٸپ, دەل سيپاتتاپ, سول ارقىلى تەك ادامدىق بولمىستىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلەمدٸك بولمىستىڭ ەگجەي-تەگجەيلٸ پانوراماسىن جاساپ, سول بولمىستى ۇستاپ تۇرعان زاڭدىلىقتاردىڭ ەرەكشە بٸر ماتەماتيكالىق دەلدٸكپەن زەردەلەنگەن فيلوسوفييالىق كەسكٸندەمەسٸن تٷزەدٸ. قۇددى, بٸر ونىڭ زەيٸنٸ رەنتگەن سەۋلەسٸنە, لازەر ۇشقىنىنا اينالىپ كەتكەنٸندەي, ەش قالتارىستى قاعىس قالدىرماي, كٶپتەن بەرٸ باسى بالپى, اياعى سالپى بوپ شاشالىپ قالعان دالالىق ەلەۋمەتتٸك بولمىستىڭ باواياعىن قايتا تٷگەندەپ شىعادى. قوي شەتٸ مەن كەنٸش تٷبٸ, تال بەسٸك پەن تار لاحات, جەسٸردٸڭ تٶسەگٸ مەن سىلقىمنىڭ قۇشاعى, تٷز بەن شاھار, تاۋ مەن دالا, قييال مەن شىندىق, وبال مەن ساۋاپ, مٷسەپٸرلٸك پەن كٸسەپٸرلٸق جۋاندىق پەن جىلپوستىق,– جەر ٷستٸ كەڭٸستٸكتەگٸ كٶرٸنٸستەر مەن قۇبىلىستاردان ەلەنبەي قالعان ەشتەڭە جوق. بٸراق, بٸرٸنەن بٸرٸ تۋىپ, بٸرٸنەن بٸرٸ ٶربٸپ, بٸرٸنەن بٸرٸ دامىپ, بٸرٸمەن بٸرٸ جالعاسىپ جاتقان دٷنيە. بەلگٸلٸ عاسىردىڭ بەلگٸلٸ كەزەڭٸندە بەلگٸلٸ ٶڭٸردٸڭ بەلگٸلٸ قاۋىمىنىڭ باسىنداعى احۋال ٶۋەلٸ تازا تابيعي ايماقتىق ايادا, سودان تاپ-تازا تابيعي حالىقتىق ايادا, ودان دٶل سونداي شىنايى ۇلتتىق ايادا, ودان دا كٷردەلٸ كٷللٸ ادامزاتتىق ايادا, ودان ەل مەن جەر, جەر مەن كٶق ادام مەن قوعام, زامان مەن تاريح ميداي ارالاسىپ كەتكەن جالپى ەلەمدٸك بولمىستىق ايادا كەسكٸندەلەدٸ. بٸرٸنەن بٸرٸ ساتىلاپ ٶربٸپ, ساتىلاي بيٸكتەپ بارا جاتقان سارابدال ويشىلدىقتى تەك قانا ەسەردٸڭ كٷشٸ, پايىمنىڭ كٷشٸ, زەيٸننٸڭ كٷشٸ دەپ تانۋ شىندىققا قييانات بولار ەدٸ.
بۇل – ناعىز ادام جاراتىپ, ادام تانىتۋشى, ەلەم جاراتىپ, ەلەم تانىتۋشى جاپپار حاقتىڭ ٶزٸمەن جارىسقانداي جانكەشتٸ جۇمىس. بٸر باستى وزدىرىپ, بٸر كٶكٸرەك-تٸ ماسايراتىپ, بٸر كٶڭٸلدٸ جەلپٸنتۋ ٷشٸن مۇنداي تاۋقى-مەتتٸڭ مىڭنان بٸرٸ دە جەتەرلٸك ەدٸ. جوق, بٸر پەندەنٸڭ, تٸپتٸ سانالى ازاماتتىڭ, تٸپتٸ سۇڭعىلا تالانتتىڭ تەك قانا تازا ٶنەرپازدىق قۇشتارلىگى مەن ىجداھاتى تاپ وسىنداي اقىلعا سىيماستاي جانقييارلىڭقا بارا الادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ەرينە, ونداي جانقييارلىق, راسىندا دا, ٶز تاعدىرىنىڭ سىرىنا قانىعام دەپ جٷرٸپ, بارشا تاريحتىڭ سىرىنا, جانىن قيناعان جاقسى مەن جاماننىڭ ارا-جٸگٸن اشامىن دەپ جٷرٸپ, كٷللٸ ەلەمدٸك بولمىستىڭ قۇرىلىم-تٷزٸلٸمٸنە قانىعا الار عاجايىپ تٷيسٸق عالامات سٶزٸم, الاپات رۋح يەلەرٸنٸڭ عانا قولىنان كەلەدٸ. ال ولار كەز-كەلگەن اپتادا, كٶرٸنگەن كٶشەدە تۋا بەرمەيدٸ. تۇتاس بٸر قاۋىمداردى, تۇتاس بٸر نەسٸلدەردٸ سارىلتىپ, ساعىنتىپ بارىپ تۋادى. ولاردىڭ ٶزٸ دە قيىندىعى جاعىنان اقىلىڭ جەتپەستەي, جاۋاپتىلىعى جاعىنان نە جانىڭ, نە ارىڭ ساداقاعا شالىنىپ كەتەردەي رۋحاني قييامەت-قايىمعا جەلٸككەننەن دە, ماقتان ٷشٸن دە, مانساپ ٷشٸن دە بارمايدى, تەك ٶزٸ ٷشٸن ەمەس, كٷللٸ ەلٸ ٷشٸن قينالىپ, قوڭىر توقتىداي قۇداي جولىنا باسىن شالۋدان باسقا امال قالمايتىنداي تىعىرىق سەتتەردە عانا بارادى. ٶيتكەنٸ, ەۋەلدەن دە جۇماق ٷشٸن جاراتىلعانداي كەڭ جٷرٸپ, كەڭ تۇرعاندى ۇناتاتىن ەكٸ اياقتى نەسٸل تەكتەن تەككە جانىن قينامايدى. ال, ٶنەر, سونىڭ ٸشٸندە اقىندىق ٶنەر جاننىڭ جەگٸن اۋىرلاتۋ ٷشٸن ەمەس, جەڭٸلدەتۋگە ارنالعان.
ونى دا ەلگٸندەي ٶز ەتٸن ٶزٸ جەيتٸن بەينەتكە تەك ەلٸم دەپ ەڭٸرەگەن جٷرەك يتەرمەلەيدٸ. قاۋىمنىڭ نە بولارى, نە بورداي توزارى بەيماعلۇم بوپ تۇرعان تالقىداعى تاعدىرى يتەرمەلەيدٸ.
سۇلتانماحمۇت تا تاپ وسىنداي سەبەپپەن تاپ ەلگٸندەي جانكەشتٸلٸككە بارىپ جٷر. ول: «لاعنات بۇلتى شاتىرلاپ, جاي تٷسٸپ نەگە قاتپايمىن; جەر جارىلىپ ساتىرلاپ, تٷبٸنە نەگە باتپايمىن; يت, قۇسقا باس يگٸزگەن, كٶكەيٸمدٸ كٷيگٸزگەن, دٷنيەدەن لەززات تاپپايمىن», – دەپ تەك بٸر باسىنا كٷن تۋعاننان كٷيزەلٸپ جٷرگەن جوق. ٶيتەتٸنٸ: «اناۋ قىردا تاتار تۇر, باسقالارمەن قاتار تۇر, مىناۋ ويدا قازاق تۇر, قاستارىندا ازاپ تۇر; ۇيقىسى كٶپ, وياۋى از, بۇل نە دەگەن عاجاپ تۇر? بۇل ۇيقىسىن اشپاسا, ناداندىقتان قاشپاسا, باسقالارعا مازاق تۇر». ٶيتەتٸنٸ, قازاق ٶز حالٸنٸڭ وسىنشا مٷشكٸل ەكەنٸن ٶزٸ بٸلمەيدٸ. بٸلسە, نەگە بۇلاي, نەدەن بۇلاي بولعانىن بٸلمەيدٸ. مۇنشا ازىپ, مۇنشا توزۋلارىنىڭ سىرىن ٶزگەدەن كٶرەدٸ, ٶزٸنەن كٶرمەيدٸ. بٸر-بٸرٸنەن كٶرەدٸ, بٸلٸمسٸزدٸكتەرٸنەن كٶرمەيدٸ. سوندىقتان دا, اقىننىڭ بٸلەتٸن جالعىز جاۋى – ناداندىق, جالعىز كەسەپاتى – ناداندىق. ەل قۇتقارۋدىڭ جالعىز جولى – تالاي عاسىردان بەرٸ تۋىرىلىپ تۇرعان ناداندىقتى سەرپٸلتۋ دەپ تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان دا, ەلگٸندەي دٷنيە سىرىن تەپتٸشتەيتٸن تەپسٸل پوەمالار جازادى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ويىنشا, ٶلەڭ دەگەن – «كٶڭٸلدٸ تٷزەيتٸن ماشينا». سول ارقىلى بٸرەۋلەردٸ تابالاپ, بٸرەۋلەردٸ دەرٸپتەۋدەن اۋلاق. بار ماقساتى: اداسقانعا جول سٸلتەۋ, جاڭىلعانعا جٶن سٸلتەۋ. كەسٸر مەن قييانات ٷشٸن كٸم جازىقتى? وعان ايتقىزساڭىز: بەرٸ جازىقتى – تويىمسىز بايلىق تا, تٶزٸمسٸز كەدەيلٸك تە, مومىننىڭ مٷسەپٸرلٸگٸ دە, وزبىردىڭ كٸسەپٸرلٸگٸ دە. ٶيتكەنٸ, بەرٸ دە بٸر-اق تٷبٸردەن – ناداندىقتان ٶربٸپ جاتىر. ناداندىق دەگەن – ەشتەڭەنٸ بٸلمەۋ, ەشتەڭەنٸ سٶزبەۋ ەمەس, زاماننىڭ ٶزگەرٸپ كەتكەنٸن اڭعارماۋ, ٷيرەنشٸكتٸ ٸزبەن دالاق-تاپ شابا بەرۋ. باي دا دالاقتاپ جٷر, جارلى دا دالاقتاپ جٷر. «دالاقتاپ شاپقان باي ۇلى توقتاسا, كٶزٸ جاس ەكەن». ول جاستى قالاي سٷرتٸپ, قالاي قۇرعاتۋعا بولادى? توپ-توپ بوپ تٶبەلەسٸپ تە, جاق-جاق بوپ جاعالاسىپ تا زاماندى تٷزەي المايسىز. زاماندى ادامدى تٷزەپ تٷزەتەسٸڭ. ەركٸم ٶزٸن-ٶزٸ تٷزەي السا عانا كٷللٸ ەل تٷزەلەدٸ. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ودان باسقا جولى جوق. سوندىقتان دا سۇلتانماحمۇت: «جاقسىلىق كٶرسەم – ٶزٸمنەن, جاماندىق كٶرسەم – ٶزٸمنەن; تاعدىر قىلدى دەۋلەردٸ شىعارامىن سٶزٸمنەن, ٶزٸم قىلدىم دەۋلەردٸ تاسا قىلمان كٶزٸمنەن; جازالى ەمەس قۇداي دا, كٷن مەن جۇلدىز ھەم اي دا; جۇماق كٷتكٸش ناداننىڭ ورنى دوزاق ەر قايدا; «تەڭگەرەر سوڭىرا», – دەگەن سٶز تەك جۇباتقىش بٸر ايلا»,– دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدٸ.
بار تٸلەگٸ ەلٸنٸڭ ٷستٸندە, بار اڭسارى حالقىنىڭ بولاشاعىندا بولىپ, مٸگٸرسٸز كٷرەس, تىنىمسىز ٸزدەنٸسپەن ٶتكەن اقىن مازاسىز ٶمٸر جولىن: «قاراعاي دا قايعىرىپ, سۋىلدايدى زامانعا, يەسٸنەن ايىرىلىپ, كٶزدەسكەن بەرٸك قامالعا, اق قايىڭ دا دٸرٸلدەپ, ەلدەنەنٸ كٷتكەندەي, قايعىلى ٷنمەن كٷبٸرلەپ, سٶيلەيدٸ تٸل بٸتكەندەي, داۋىلعا ەلسٸز قارا اعاش, كٷدەرٸن ٷزبەس ٶمٸردەن; بۇتاسىز تٷبٸ جالاڭاش, تاس توپىراققا كٶمٸلگەن; شوعىرلى بٸتكەن سوم تەرەق جىل سايىن قاجىپ كەميدٸ; قۋارىپ قىزىل گٷل شەشەق ٶلٸمگە ٶزٸن تەليدٸ; جاڭا ٶسپٸرٸم جاس شٸلٸق جەر تۇلعاسى بولادى, باقىتتى تۇرمىس تٸرشٸلٸك بٸر كٶزدە سوعان قونادى»,– دەگەن جولدارمەن تەمامدالادى. ٶلەڭ سٶزٸنە ٶزەك بولعان وسى ۇلاعاتتى تاقىرىپتى كٶسەمسٶزٸندە دە جالعاستىرادى. ٶيتكەنٸ, سۇلتانماحمۇت زامانى – كٷللٸ ادامزاتتىڭ الدىنان ٷش تاراۋ جول شىعىپ, داعدارىپ تۇرعان تۇسى ەدٸ. بارشا ادامزاتتىڭ باي تەجٸريبەسٸن بٸر ٶزٸ يەمدەنٸپ, جاڭا ەركەنيەت جاساپ الىپ, تابيعي مٷمكٸندٸكتەر ٷستەمدٸگٸنەن بٸرجولاتا قۇتىلىپ, جەر-جاھاننىڭ جىلى-جۇمساعىن قانجىعاسىنا ٶڭگەرە باستاعان باتىس ەۆروپا قالعان دٷنيەنٸڭ ول بٸلەتٸندٸ بٸلمەي, باياعى تاز قالپىندا قالا بەرۋٸن قالادى. حالىقارالىق ٶزٸندٸك سيپاتىن ساقتاعانسىپ, ولاردى بٸرٶڭكەي اتا كەسٸپتەرٸمەن شۇعىلدانۋلارىنا جاعداي جاساعانسىپ, جاڭالىقتان شەت قاقپاي ۇستاۋعا تىرىستى. بۇنىڭ ارجاعىندا قانداي قۇلتا جاتقانىن تٷسٸنگٸسٸ كەلمەگەن حاديمشٸل ماشىراق ٷيرەنشٸكتٸ ٷردٸسشٸلدٸكتٸ ەسپەتتەدٸ. جەديشٸل ماعۇرىپ جاڭا ٶركەنيەتتٸ وزبىر وتارشىلدىقتىڭ بوداۋىنا بەرٸپ قويۋعا قارسى بولىپ, ٶنەگەنٸ ٷيرەنبەۋشٸلدٸككە شاقىردى. ٸرگەدەگٸ رەسەي بار تەجٸريبەنٸڭ بەرٸن مويىنداماي, اتىمەن سونى باعىتتا ٶرٸستەۋدٸ دەرٸپتەدٸ. بۇل ٷش اعىم قازاق دالاسىندا دا كٶرٸنٸس بەردٸ. ۋاقىتشا ازاتتىقتى پايدالانىپ, بٸرەۋلەر قايتادان كەڭ ساسىعان كٶنە جۇرتقا كٶشٸپ الۋعا ٷندەدٸ. ٶزگەدەن ٷيرەنسە, جاڭاسىن ٷيرەنبەي, كٶنەسٸن ٷيرەندٸ. اتا كەسٸپتٸ قۋىپ, اتا جولىن ۇستاپ وتىرمىز دەپ ماديىقتاندى. بٸراق, شٶپ باسىنداعىنى ٷزٸپ جەپ ٶزەك جالعاعان تەرٸمشٸلٸق قولعا تٷسكەن تاعىنى قورەك ەتكەن اڭشىلىق, ايداعان مالىنىڭ شەتٸنەن سويىپ جەپ ازىق ايىرعان مالشىلىق جەر باسىپ جٷرگەن بارلىق نەسٸلدٸڭ بەرٸنٸڭ دە بٸر كٶزدەگٸ اتا كەسٸبٸ ەكەنٸن, سوعان قاراماستان بٷگٸندە تروپيكاداعى پيگمەيلەردەن تاسقا تەرٸمشٸ, قار جاستانىپ, مۇز تٶسەنگەن لاپلاندتار مەن تۇڭعىستاردان باسقا اڭشى, جالاڭ اياق قۇم كەشكەن بەدەۋيلەر مەن تۋارەگتەردەن باسقا كٶشپەندٸ قالماعانىن ەشقايسىسى ەسكەرگٸسٸ كەلمەدٸ. اتامەكەنٸنٸڭ بەتٸندەگٸنٸ ٶندٸرٸپ, ٶڭدەپ, قاجەتٸنە جاراتۋ اتا كەسٸپ بولعاندا, استىنداعىنى ٶندٸرٸپ, ٶڭدەپ, قاجەتٸڭە اسىرۋ نەگە اتا كەسٸپ بولمايتىنىن ەشكٸم ايتىپ بەرە المادى. دوڭعالاق, قىش كٷيدٸرۋ, ۇرشىق, تەمٸر اۋىزدىق, بۇعالىق, تور اۋ, قاقپان كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق بولعاندا, ستانوك پەن ماشينا, بۋدىڭ كٷشٸ مەن سۋدىڭ كٷشٸنٸڭ كٷللٸ ادامزاتقا قالايشا ورتاق بولا المايتىنىن تٷسٸنگٸلەرٸ دە, تٷسٸندٸرگٸلەرٸ دە كەلمەدٸ. مۇنداي جولمەن قازاقشىلدىقتى كٶكسەگەندەردٸڭ ۋاعىزىن سۇلتانماحمۇت «قاتىن ويباي» سانادى. ەلگٸندەي ٷردٸسشٸلدٸك – مەشەلدٸككە ۇشتاسقان كەسەلدٸك ەدٸ. ال ەندٸ بارلىق نەرسەدە دە ٶزگەنٸڭ جولىمەن جٷرمەي, ٶز سٷرلەۋٸمٸزدٸ تابامىز دەگەن ٶزٸمبٸلەمدٸككە تٷسٸپ, باسڭالاردىڭ باياعى دا تٷزەپ العان قاتەلٸكتەرٸنٸڭ بەرٸن بٷگٸن قايتادان قايتالاپ شىعۋ – سۇلتانماحمۇتتىڭ تٸلٸمەن ايتقاڭدا, «كٶرە-بٸلە تۇرا وتقا تٷسكەندٸك» بولار ەدٸ. اقىن جەدەل دامۋ ٷشٸن دايىن ٷلگٸلەردٸ ٶز جاعدايىڭا يكەمدەي بٸلەتٸن جەديشٸلدٸككە شاقىردى. بۇل ارادا الىستاعى جاپون جۇرتىن ٶنەگە تۇتتى. وتارشىلدىق كٶرمەگەن ازات حالىق وزات تەجٸريبەنٸ ٶز ەركٸمەن ٷيرەنٸپ, تٶز جەتٸلدٸ. ال ميمىرت دامۋ ازاتتىقتىڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتپەيدٸ. جەدەل دامۋ جوق جەردە كەمەل مەدەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ الدىنداعى تٸكەلەي نە جاناما كٸرٸپتارلىقتان شامالىدا قۇتىلا المايمىز. اقىن ايتقانداي: «مٸنە, كٶرشٸمٸز رۋس جۇرتىندا بٸزدەن گٶرٸ ٶنەردٸڭ ەر جەتكەندٸگٸنەن تاپقان پايدامىز: رۋستٸڭ نە قىل دەگەنٸنە دە كٶنٸپ تۇرۋ بولاتىن». ونداي كٸرٸپتارلىقتان تٶز ارىلۋدىڭ امالى, اقىنعا ايتقىزساڭىز, «وزات مەدەنيەتتەردٸڭ كٶپ جىلدا جەتكەن جەرٸنە از جىلدا جەتٸپ الۋ», بۇل ٷشٸن «ولاردىڭ مىڭداعان جىلدار ٸشٸندە, جٷزدەگەن بۋىنداردىڭ ەڭبەگٸ مەن سالۋلى دايار جولدارىن» پايدالانۋ بٸلۋ.
بٸزدٸڭشە, اقىندى اجال الدىندا ابىرجىتقان تاپ وسى جاعداي سيياقتى. ٶيتكەنٸ, ول شەكتەۋلٸ ساعاتىنىڭ جەتكەنٸن بٸلٸپ جاتتى. بٸلە الماي بارا جاتقانى: مىنانداي الماعايىپ كەزەڭدە وڭ مەن سولىن ەلٸ تٷگەل تانىپ بولماعان, توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان اڭقاۋ حالقىنىڭ قانداي باعىتقا بەت العانى ەدٸ.
امال نە, بٸز اقىن سٸلتەگەن جولدان, اقىن كٶكسەگەن باعىتتان تاعى دا اداسىپ كەتتٸك. ٶتٸرٸك پەن شىندى ايىرا الماي, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ جاعامىزعا جارماسىپ جٷرٸپ, بٶگدەنٸڭ شىلاۋىندا كەتتٸك. قايتادان وتارشىلدىق كەبٸن كيدٸك. قايتادان كەڭگە شىقپاي, كەڭگە ورالدىق. جالپىمىز شەتتە قالىپ, جالقىمىز عانا توپقا كٸردٸك. ٶز جەرٸمٸزدە ەركەندەپ جاتقان ٶركەنيەتكە نە الىستان كٶز ساتتىق, نە ٸشٸنە ەنە الماي, ەسٸك-تەرٶزەسٸنەن سىعالاپ جٷرگەنٸمٸزگە مەز بولدىق. سٶيتٸپ, جەتپٸس جىل بويى سونىدان جول تابامىز دەپ جٷرٸپ, سول اياعى توعىز جولدىڭ تورابىنان قايتا كەپ شىقتىق. تاعى دا جول ايىرىعىندا تۇرمىز. تاعى دا تاعدىرىمىز تالقى ٷستٸندە. بٸر كٶزدە سۇلتانماحمۇتتى الاڭداتقان كەۋ-كەۋ, سول كٶزدەگٸ «بايبالامشىلدىق» پەن «ويبايشىلدىق» قازٸر دە ەستٸلٸپ قالىپ جٷر. ٷردٸسشٸلدٸك پەن ٶركەنيەتشٸلدٸك, جەدەل دامۋ مەن ميمىرت دامۋ, كٸمنەن قانداي ٶنەگە الۋ – تاعى دا تالاس تۋدىرىپ جاتىر. بٸراق, بۇل جولى بەتٸمٸزبەن لاعىپ كەتۋگە ەشقانداي قاقىمىز جوق. اۋزىمىزدىڭ كٷيگەنٸن بىلاي قويعاندا, كٶڭٸلٸمٸزدٸڭ تٷيگەنٸ دە جەتەرلٸك. ٶسەر ەل ٶنەگەلٸ ۇلدارىن ەكە تۇتادى. ونداي ۇلدار, قۇدايعا شٷكٸر, بٸزدە دە بارشىلىق. بٸر كٶزدە سۇلتانماحمۇت قازاق جۇرتىنىڭ ارعى-بەرگٸ اۋزى دۋالىلارىن ساراپقا سالىپ وتىرىپ, ابايدىڭ جولى بٸر بٶلەك دەپ ەدٸ. شاماسى, بۇنى ۇلى اقىنمەن ناعاشى جاعىنان تابىساتىن قان تۋىستىعىنان ەمەس, زار زاماندا زاپىران جۇتقان جان تۋىستىعىنان ايتقان بولار. ٶيتكەنٸ, ٶز مٸنٸن ٶزٸ تٷزەي الماس, ٶز وسالدىعىن ٶزٸ جەڭە الماس قاۋىم ٶزگەنٸڭ وزبىرلىعىن دا جەڭە المادى. شىندىقتىڭ الا جٸبٸن اتتامايتىن ەدٸل كٶزقاراسى جاعىنان, حالقىنىڭ قامىن ٸشٸنەن قان جىلاپ وتىرىپ ويلايتىن ادال ماحابباتى جاعىنان, ونسىز دا كٶپ اداسقان اڭعال قاۋىمدى ەر ساققا بٸر دالاقتاتپاي, تۋرا باعىتقا, جەمٸستٸ جولعا باستاي الار كٶسەم پٸكٸرلٸگٸ جاعىنان, ۇلتتىق ويلاۋ جٷيەمٸزدٸ باسقالارمەن تايتالاسا الار رۋحاني ەستييارلىققا كٶتەرٸپ بەرگەن ۇستازدىعى جاعىنان سۇلتانماحمۇت ابايعا ەرەكشە جاقىن تۇر, ەرەكشە ەتەنە تۇر. ەندەشە, قازاق رۋحىنىڭ كەڭٸستٸگٸندە اباي ەكەۋٸنٸڭ ورنى بٸر تٶبە.
كەنٸ, حالايىق, سونداي ارداعىمىزدى, بارشامىز ٷشٸن شىبىنداي جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, تىعىرىقتان شىعار جول ٸزدەگەن رۋحاني ەكەمٸزدٸڭ, اسىل ۇستازىمىزدىڭ, ٶنەگەلٸ كٶسەمٸمٸزدٸڭ, ابزال اقىن – ناعىز جىر سۇلتانىنىڭ ەسيەتتەرٸن ەرەكشە قاستەرلەيتٸنٸمٸزدٸ بٸلدٸرٸپ, ەڭ بولماسا, بٸر عاسىردا بٸر رەت ەسٸمٸمٸزگە الىپ, ورنىمىزدان تۇرىپ, ٶلمەس ارۋاعى, ەشپەس داڭقى الدىندا شەكسٸز ريزا سٶزٸممەن باس يەلٸك.
راحمەت. ىقىلاستارىڭىزعا اللا رازى بولسىن.
ەبٸش كەكٸلباەۆ
1993 جىل.
