Qaltai Muhamedjanov – qazaq dramatýrgiiasyndaǵy qaitalanbas tulǵa. Oǵan oidaǵydai qanyǵý úshin eń áýeli bir sát kóz aldymyzǵa osydan qyryq toǵyz jyl burynǵy Almatyny elesteteiikshi. Etekten taýǵa qarai shanshyla shapshyǵan Dzerjinskii kóshesi. Onyń bir sheti bótekedei bultiǵan jasyl bókterlerge, ekinshi sheti keýip qala jazdaǵan tuńqima saiǵa baryp tireletin Vinogradov kóshesimen qiylysatyn múiisi. Shyǵys betinde – at shaptyrym jerdi bir ózi alyp jatqan qara sur úi. Qashan kórseń de, álginde ǵana ólik shyǵarǵandai móliedi de turady. Syrtyna kóziń túskennen-aq, qaralai qaimyǵasyń. Aty da – abailap aitpasyńyzǵa bolmastai. Memlekettik qaýipsizdik komiteti. Batys betinde – qamys býmalardan qaýqita salǵan qarapaiym ǵimarat. Kelin túsirip jatqandai, kúnde-kúnde abyr-sabyr. Respýblikalyq qazaq drama teatry. Osynyń ózinen-aq atalmysh kezeńdegi ulttyq dramatýrgiia keńistiginiń qanshalyqty bostan bolǵandyǵyn shamalai berýge bolatyndai.
Ol kezdegi teatr, rasynda da, garderobtan bastalatyn. Tabaldyryqtan attamas buryn, bosaǵaǵa súieýli turǵan sypyrtqyny alyp, shylapshyn toly sýǵa malyp, aiaq kiimińizdi tazalaisyz. Ishke kirgesin garderobqa baryp, bas kiimińizdi, ús kiimińizdi, galoshyńyzdy tapsyrasyz. Sosyn aiadai foiege ótip, aǵylyp-tógilip kelip jatqan teatrshyl qaýymdy qyzyqtaisyz.
Áli eshqandai qońyraý soǵylmai turǵanda, basyn sájdege berip, namazǵa jyǵylatyn pirádardai eki qulaq shekesin alaqanymen basyp, ahylap-ýhilep, Áljekeń (Áljappar Ábishev) keledi. Sosyn marqum Jaqan Syzdyqov aǵamyz aitqandai, «alshaita tastap aiaǵyn, aspanǵa shanshyp taiaǵyn» Ábekeń (Ábdilda Tájibaev) pen shalqar kóldiń jeldi kúngi tolqynyndai ýda-dýda kókbýryl shashyn shalqasynan qaiyryp, shalqaqtai basyp, Shahmet Qusaiynov kórinedi. Olardyń sońynda empeńdep kele jatqan etjeńdi kisi – Muqatai Aqynjanov. «Ybyrai Altynsariny» men «Isatai Mahambeti» oblystyq teatrlardyń, «Altyn saqasy» balalar teatrynyń sahnasynan túspeidi. Solai bola tura, kóp kórermenniń biri siiaqty. Ortańǵy qatarǵa baryp, qonjiia ketedi.
Araǵa sál tolas salyp, ekinshi qońyraý soǵylady. Sol-aq eken, úlde men búldege malynyp, Ǵabeń (Ǵabit Músirepov) attaidy. Oi, páli! Deseńizshi! Teatrǵa kelgen adam degen osyndai bolmas pa?! Netken pań, netken sán! Baiaǵydaǵy túrik qyzynyń betindegi búrgedei meńge bola, Samarqan men Buhardy qosa qabat syilap jibere jazdaǵan Saǵdi aqyndai saqilar tabylyp jatsa, bizdiń Ǵabeńniń bashmaǵyna Balasaǵundy, qalpaǵyna Qashǵardy, shalbaryna Shanhaidy, pidjagine Parijdi túk qinalmastan qiia salýy ǵajap emes eken-aý!. Erkek bitkendi tańǵaltyp, arý bitkendi tamsantyp, shetterinen shalqalarynan túsire jazdaǵan tarlan seri kóz bitkenniń suǵyn sarqyp, qazdai qalqyp, aldyńǵy qatarǵa qarai aiańdaidy.
Óz tilderin ózderi jutyp qoiǵandai, bir sát siltidei tynyp qalǵan kópshilik kenet aspannan bireý tomp etkizip batpan quiryq tastai salǵandai, gý ete túsedi. Esiktiń jaqtaýynan qoltyǵynda – báibishesi, basynda – túlki bórki, ústinde – túieniń júninen toqylǵan shekpenimen syryp qaptaǵan teri ishigi bar Sábit Muqanov balpańdai basyp, ishke enedi. Qashan kórseń de, jairańdap júretin jaidary kisi kishkentai kózderin sydyrta qydyrtyp, syǵyraia qarap, júzin jylytyp, murtyn jibitip, jan-jaǵynan jan tastamai, basyn izep, túgel amandasyp shyǵady.
Olardan keiin qol sozym jerde jurtty qaralai qorqytatyn qaharly jýrnaldyń bas redaktory Qainekei Jarmaǵambetovty qarlyqqansha qarqyldata kúldirip: «Ái, Qainekei, Qainekei, aqshań bar ma, qaneki?! Aqshań bolsa, Qainekei, restoranyń – áneki, Sadyqbegiń – mineki», – dep, ishek-silesin qatyryp, satirik Adambekov saiqymazaqtanyp keledi.
Eń sońynan: «Batyr bolsańyzdar, káni, mensiz bastap kórińizdershi, túge!» – dep, tepsine basyp, esikti shalqasynan qaiyryp, julqyna ashyp, mólttei qara kostiým men qardai appaq kóilekke erkek mysyqtyń murtyndai sertitip, edireite bantik taǵyp, qolyndaǵy sánqoi taiaǵyn taqtai edenge tars etkizip, Áziret Áli ustaǵan Zulpyqardai, qadalta shanshyp, beti bedireiip, kózi ejireiip, erini qybyrlap, murty jybyrlap, keńirdegi kerneýi joǵary elektr symyndai yshqyna shirenip, «atynan ainalaiyn Konstantin Sergeevich Stanislavskiiden» basqalarǵa pysqyryp ta qaramaityn qatal da qaisar sahna Zevsy Asqar Toqpanov nóserli túndegi jai otyndai jarq ete qalady.
Esik aldyndaǵylar syrtqa qarai sońǵy ret moiyndaryn sozady. Mashinadan túsip jatqan eshkim kórinbeidi. «Qara shal Almatyda joq boldy ǵoi!» – dep, ishterinen kúbirlep, esikti bekitedi. Ádette úshinshi qońyraýdyń aldyn ala Muhtar Áýezov keletin bolsa kerek. «Ol búgin kelmeidi», – degendei, aiqaiǵa basyp, aqtyq qońyraý shar etedi.
Jurttyń nazary esikti tastap, sahnaǵa aýady. Ol kezde qazaq drama teatrynyń qai oiyny da osyndai uly jiyn, dýman toiǵa jiylǵandai, ózinshe bir sándi saltanatpen bastalatyn. Basqalar kelmese de, dramatýrgter taily-taiaǵy qalmai, túgel jiylady. Sol bir joly da dál osylai bolyp edi. «Leninshil jastyń» bir top shtattan tys tilshileri stýdentterge baǵyshtalǵan arnaiy san shyǵarǵaly jatqanbyz. Óner bólimine kirgenimizde: «Erteń, demalys kúni siyr sáskede drama teatrynda jańa qoiylym tapsyrylady. Artynan qoǵamdyq talqylaý bolady. Bizdiń jigittermen birge baryp, qatysyp qaityńyzdar», – degen tapsyrma alǵanbyz.
Shymyldyq ashylǵannan jurt ezýine ie bola almady. Ústi-ústine shapalaq uryp, qyran-topan kúlkige batty. Biraq, artyndaǵy talqylaý kezinde bári de moldaǵa bergen balalardai montiia qalysty. Aǵynan jarylyp, maqtai jónelgender tabylmady. Urynyp-berinip irei synap jatqandar da kórinbedi. Bári de nege ekeni belgisiz, áńgimeniń artyn siyrquiymshaqtatyp sipaqtai sóiledi. Oiyn kezindegi kóńil kúi men talqylaý kezindegi kóńil kúiden atshaptyrym alshaqtyq ańǵaryp, ańtarylyp qaittyq.
Arada áldeneshe apta ótti. Merzimdik basylymdardyń eshqaisysy jańa qoiylym jóninde jaq ashpady. Kenet «Leninshil jastyń» úshinshi betinen «Biz bul kúlkige dán yrzamyz» degen taqyryp jarq ete qaldy. Avtory – anaý-mynaý emes, Muhtar Áýezov. Jaqynda ǵana Sergei Konenkov, Sergei Prokopev, Galina Ýlanovalarmen birge Lenindik syilyq alyp, ataǵynyń aspandap turǵan kezi. Ataǵymen birge ózi de álemdi sharlap, aýylda turmaidy. Syńaiy, sondai bir saparynan Almatyǵa oralǵanda, óz úiindei bolyp ketken etene teatrdaǵy jańa qoiylymdy esitip, ádeiilep baryp kórgen. Qatty unaǵan. Alǵan áserin jas oqyrmandarǵa jaiyp salǵan.
Sol-aq eken, pálen kúnnen beri aýyzdaryna sý quiyp alǵandai, tym-tyrs jatqan gazetter jarysa maqtai jóneldi. Sóitse, jas avtordyń keiipkerleriniń aýyzdarynan shyqqan ár replika qyshyǵan jerlerinen dóp basyp, aiyzdaryn qandyrǵandarymen, áliptiń artyn baǵyp úirengen, ádebi pikir aǵyl-tegil bolyp aǵynan jarylýǵa batyldyq ete almapty. Óitkeni, buryn qulaq sarsyta qoimaǵan jańa esimniń kórermen nazaryna usynyp otyrǵany kúnde-kúnde kezdesip júrgen úirenshikti jaittar bolǵanymen, kórkemdik shyndyq retinde alǵa tosylýy qazaq sahnasynda alǵash ret edi.
Onyń ústine, bir kezdegi Belinskiidiń «tanys beitanys» retinde túsindiretin tiptik beinesin tapsynǵan taptyq sana qatyp semgen saiasi standarttarǵa – unamdy, unamsyz keiipkerlerge jikteitin. Ár alýan adam minezderiniń sharpysýynan órbitin psihologiialyq úderisterdiń ar jaǵynan qoǵamdyq astar izdeitin synshyl realizm jaq-jaq, tap-tap bolyp jaǵa jyrtysqan teketiresterdi qyzyqtaityn sotsialiste realizmge ainalǵan. Ol qisynǵa salsańyz, Qaltai Muhamedjanov usynyp otyrǵan shyǵarmada, eń aldymen, sotsialiste realizm estetikasynyń aidan anyq talaptaryna jaýap bere alatyndai birde bir jaǵymdy keiipker joq edi. Olardyń arasyndaǵy, bul turǵydan kelgende, iman júzdiligi bar jalǵyz adam – Almatydaǵy toiǵa qiiandaǵy aýyldan qap arqalap kelgen qara shal edi. Onyń ózi de kórgenderiniń bárinen betin basyp, qaidan keldimge túsip, basymen qaiǵy bolyp ketip edi.
Sonda qarapaiym eńbek adamyn osynsha shoshyntyp júrgenderdi qalaisha keńestik zamannyń keiipkerleri dep, olar quryp jatqan turmysty qalaisha sotsialistik qoǵamnyń shyndyǵy dep aita almaqsyz?! Al olardyń bárin mansuqtap, jalǵyz ózi sary ýaiym sapyryp júrgen sandalbai otaǵasyny jaqtaiyn deseńiz, onyń óziniń de betin shymshyp, júregin ustaǵannan basqa, bitirip júrgeni shamalytyn.
Bunyń bári, negizinen sahnalanǵan ulttyq epos, revoliýtsiialyq pafostaǵy ideologiialyq jarnamalar men hronikalar, óndiristik reportajdar men «Úgitshi bloknoty» maqalalaryn eske salatyn saiasi-áleýmettik dispýttardan, sosyn azǵantai mólsherdegi áleýmettik jáne jalpy keńestik aýdarma klassikadan turatyn repertýarlyq aia aýqymyndaǵy shetaimaq teatry úshin naǵyz júrek jutqandyq pen shyn mánindegi ideialyq-kórkemdik «eres» edi.
Mundai jaǵdaida, markstik dogmatshyl estetikany ustanatyn ádebiet pen teatr synynyń úndese, ne deitini belgili. Odan da osy aýyz ashpai jatqany durys. Óz kórermenderin osyndai tyǵyryqqa ákep tiregen tumsa qalamgerdiń dramatýrgiiaǵa kelerdegi tusaýyn altyn qaishymen óz qolynan qiyp bergen aitýly sýretker Muhtar Áýezovtiń sonda bórkin aspanǵa atyp, munshama qýanýynyń syry nede? Ony M.Áýezov kóp uzamai «Literatýrnaia gazetadaǵy» óz zamanynyń keiipkeri týraly oi-tolǵamdarynda ashyp ta, arshyp ta aitty.
Sóitse, oqyrman áleminiń aýyzyna jappai iligip jatqan qazaq jazýshysyn alǵashqy besjyldyqtar tusyndaǵy alysqan jaýyn alyp uryp, jyqpai qoimaityn áperbaqan kúreskerlik, keiingi besjyldyqtar tusyndaǵy kóbirek nasihattalǵan aitqan maqsatyna jetpei tynbaityn tuqshyńdaǵan tabandylyq múldem qanaǵattandyrmaidy eken.
Ol sondai ólimińdi satyp, ózegińdi úzdiretindei enteletetin «eren» maqsattyń qaidan, qalai órbip júrgendigine tereń qanyǵyp, onyń endi qalai óristep, nendei nátijege jetkizetindigin meilinshe zerdelep, óz tańdaýynyń oń-terisin ar bezbenine tartyp, tarazylai alatyn taldamaly talǵamǵa, sarapshyl sanaǵa, saliqaly parasatqa ie kemel aqyldy keiipkerlerdi ańsaidy eken.
Sol joldaǵy sony izdenisterdiń sońyna túsipti. Jas áriptesiniń tyrnaqaldy týyndysynan da sondai ózimen úndes talpynysty baiqapty. Ádebiettegi adam taǵdyryn zamanaýi shyndyqtyń ainasyna balaityn eski keskindemeden ketip, adam boiyndaǵy qushtarlyqtardy qoǵamdyq tirshilikti ózgertýshi kúsh-jiger retinde qarastyratyn jańa túsinikti qarabaiyr áleýmetshildikten aryltýdy airyqsha yjdahattaýdy jaqtapty. Ol úshin adamdar zamanǵa tóngen náýbetti, qoǵamǵa tóngen taýqymetti óz basyndaǵy rýhani daǵdarystardan izdeýge, tabýǵa, tanýǵa úirense lazym. Áýezovke Muhamedjanovtyń óz keiipkerleri keptelgeli turǵan kesirli tyǵyryqtardy ainalyp ótpei, tyńǵylyqty zerdelemekke talpynǵany unaǵan tárizdi.
Bul rette Muhamedjanov qazaqtardyń ózin-ózi jatsynýyn, óz qaqtarynan ózderi jerinýin, óz bolmysyn ózi mensinbei, óz qalpyndaǵy ózi bolyp kórinýden arlanyp, ózge bireý bolyp kóringisi keletin ásireńki tyrashtyǵyn, ulttyń ishtei qunarsyzdanyp, ishtei jemirilýin kórsetýge alǵash ret dáti turǵandardyń bireýi boldy. Onyń Arystany men Marfýǵasy – búgingi qazaqtar úshin tańsyq emes ulttyq ársárilik psihologiiasynyń alǵashqy ókilderi edi. Búgin ondai rýhani oiazdyqtyń tól dástúrlerdi tirilei jutyp, ózindik sipattardyń keleshegin qyltasynan qyrqyp jatqan shyn kókjaldary ósip shyqty. Qaltai solardyń, rasynda da, bórik astyndaǵy bóltirik kezeńin qapysyz ańǵaryp, qaz-qalpynda beinelep úlgeripti.
«Rok-n-rol» men «Charlstondy» jiliktei shaǵyp, «Býgi-býgidiń» maiyn ishken «stiliagalarmen» tap jaýyndai kúresken sol kezdegi tasyrańbai patriotizm ózin jegidei jep jatqan shyn jemirdi tap basyp, tanymapty. Jas urpaqty jaǵalai bastaǵan jatteki hippimen jaǵalasamyz dep júrip, ár otqa bir sharpylyp, ábden aýyzdary kúigen egde áleýmettiń joǵarydaǵylaryn dańǵaza da daraqy ákimgerlik, tómendegilerin syrty bútin, ishi tútin kólgirlik pen epsektik eńsere bastaǵanyn, al onyń qatty aǵashty qurtpai tynbaityn jumsaq qurttyń jymysqy pármendiligine ulaspai turmaitynyn elep-eskere bermepti. Bul ásire jaǵympazdyq pen óshpendilik áýlekiliginen aýlaq tura almaǵan qaýymdardyń bárine tán zaýal edi.
Jalpyadamzattyq sotsiýmdy shaiqaltpai damytý úshin ony túzip turǵan áleýmettik, etnikalyq, órkeniettik túzilimderdi bir-birine aidap salyp, ózara atystyryp-shabystyrmai, jarystyra, jarastyra damytý kerek edi. Ony atomdyq, molekýlalyq dárejege deiin ydyratyp baryp, qaitadan jańasha qalyptastyra alamyz deýshilik aqylǵa syimas máńginiń qiialy edi. Tarihi tamyrlardy shynyqtyryp, kemeldendirýdiń ornyna qoldan qyspaqtap, aiamai otap baǵýǵa tyrysý qaptaldan antalasqan aramza tamyrlardyń aianbai bas kóterýine ákelip uryndyrady. Biraq, olar tabiǵi tamyrlardyń qoregine qol suǵatyn qomaǵailyq pen kórsebasarlyq arqyly órkendeitin.
Basqanyń qomaǵai yndynyna baýyryn tósegen bassyzdyq eshkiemer emizip úirengen esirik eshkiniń óz laǵynan ózi bezinip ketetin kebin kiedi. Ondai qaýym óz bazaryn ózi tarqatyp, óz baqytyn ózi tebedi. Ol ózin ózi alalaýshylyq pen ózin ózi jatsynýshylyqtan bastalady. Arǵy-bergi tarihymyzdaǵy zulmat ataýlynyń bári bizge solai tap bolǵan-dy. Bul qasiretti aqiqattan basqalar maqurym bolsa da, otyz jasynda alǵashqy pesasyn jazýǵa otyrǵan Qaltai Muhamedjanov beihabar emes-ti. Onyń birden biik kásibi deńgeiden kóringeni Máskeý, Tashkent teatr oqý oryndary taýysqan tyńǵylyqty bilimdarlyǵynyń arqasy desek, áp degennen keskekti áleýmettik taqyryptardyń jalyna jarmasqany ózi tikelei bastan keshken qiyn taǵdyrdyń yqpaly edi.
Alpysynshy jyldarǵy bir aiqai-súren jinalys esten ketpeidi. Kenet minbege ádebietshiler aidaýdan kelgendikten «Sibir Omar» dep aitatyn Qasym Toǵyzaqov shyǵa keldi. Shaqshaqaidai shaqyldap shapshań sóilep, shapshań qimyldaityn shytymyr minezdi, shymyr deneli kisi edi. «Osynda Qaltai Muhamedjanov bar ma eken? Bar bolsa, tursynshy!» – dedi. Zaldyń bel ortasynan shashy qaýqiyp, Qaltai aǵa túregeldi. «Oý, ne bolyp qaldy!» – degendei qoqiǵan qońqaq tumsyǵyn minbe jaqqa tiktedi. Toǵyzaqov nasybaiǵa shashalǵandai kózin syǵyp, tumsyǵyn basyp, aýyzyn kemseńdetti. «Keshir, baýyrym. Aýyr tise de, estip al. Máskeýdegi on kúndikte maǵan Jambyldyń qasynda júrip, tilmashtyq etýdi tapsyrdy. Soǵan senip, oiymda dáneme joq, oqýdy bitirgen boida Almatyǵa tarttym. Basqaǵa tiisse de, maǵan tiispes dep oiladym. Onym kúpirlik boldy. Kelgesin uzaq júrgizbei, ustap áketti. Bir kúni qulqyn sáriden bárimizdi abaqtydan aidap shyqty. Ashy ishektei shubatylyp, sapqa turǵyzdy. «Raschitaites na pervoe, vtoroe!» – dep shańqyldady. Oryndadyq. Birinshi tizbektegiler tap sol arada bizdiń kózimizshe oqqa ushty. Báriniń aty qaidan este qalsyn?! Ekeýiniń esimin umytpappyn. Bireýi Qaraǵandynyń bir aýdanynyń birinshi hatshysy Ahmetov degen edi. Ekinshisi – aldyńǵy kúni ǵana Syr boiynan aidap ákelingen aq sáldeli haziret edi. Aty – Muhamedjan. Myna turǵan Qaltaidyń týǵan ákesi. Meniń kóz aldymda jendet oǵynan sháiit boldy», – dedi. Kóńilshek aqyn kózin taǵy bir syǵyp, abaqtyda otyryp Máskeýde ótip jatqan partiia quryltaiynyń tóralqasyna jazǵan «Tereń sýda qaiyrlap tur qaiyǵym», – degen óleńin oqi jóneldi. Eki beti kúldei bolyp, kógis tartqan Qalaǵań súlesoq ornyna shókti. Silti iship qoiǵandai, sileiip biz otyrmyz. Úzilis kezinde «Qazaq ádebietinde» birge isteitin Ábirash Jámishev, Ábilmájin Jumabaev aǵalardan estidim: Imandy bolǵyr Muhamedjan taqsyr arǵy túbi paiǵambar áýletinen órbitin tiri teolog ǵulama eken. Syr boiy men Ońtústik musylmandaryna asqan dini bilimimen tanylǵan, qaq-suqpen sharýasy joq, Qudai jolyn qýǵan, meilinshe pirádar adam bolypty. Ol «halyq jaýy» atanǵanda biletin halyq jaǵalaryn ustapty.
Mundai qiianatty kim keshire almaq?! Árine, Qalaǵań da keshire alǵan joq. Onyń júregine jazylmastai jara bolyp bailanǵan shemen bala kezden kórgen ashtyq, jalańashtyq, jarlylyq, jaqybailyq emes edi. Ol kezde shekesi shylqyp júrgen eshkim joq edi. Onyń bári – kóppen kórgen uly toi ǵoi. Onyń janyna batqany – osy búkil qaýymnyń aldynda sútke tigen kúshiktei qylyp alabóten kózge shuqyǵany edi. Osyndai kózapara qiianatqa jol bergen qaýymnyń attaǵan saiyn aiaǵyna jarmasatyn oiqysy men shoiqysy álgindei jábir kórgen jaraly júrek tarapynan ótkir yza men zildi kekesinnen basqa ne shaqyra almaqshy?! Sondyqtan da, ol ózi ómir súrip otyrǵan áleýmettik ortanyń uńǵyl-shuńǵylyna shuqshiia zer saldy. Qiiamet shekken jaraly júregi qalai qabyldasa, ony esh qubyltpai, dál sol qalpynda tolǵady. Qaltai Muhamedjanovtyń sýretkerlik talanty men dúnietanymdyq kózqarasynyń tańdanýdan góri taldaýǵa, maqtanýdan góri, mansuqtaýǵa beiimirek bolyp kelýiniń, mine, osyndai sebebi bar edi.
Alaida, ózi myqtap ozbyrlyq kórip qalǵan adam ózgeler kórip otyrǵan ozbyrlyqqa aiaýshylyqpen kóz salmasa, tabalaýshylyqpen qaramaidy ǵoi. Ózi jábir kórip qalǵan jaraly júrek ózgelerdiń tartyp jatqan taýqymetine de úlken músirkeýshilikpen úńiledi ǵoi. Qaltai Muhamedjanov shyǵarmalaryndaǵy asqaq áleýmetshildik qarymnyń tereń adamgershilik meiirimmen astasyp jatýynyń da syry osynda sekildi.
Muhamedjanovtyń «Bóltirik bórik astynda», «Qudaǵi kelipti», «Qýyrdaq daiyn», «Ózime de sol kerek» atty sahnalyq tetralogiiasy osy ózara alaýyzdyq dep atalatyn áleýmettik merezdiń qazaq qaýymyn qalai kemire bastaǵanynyń kúizelisti úderisin ulttyq harakterler men turmystyq kolliziialar arqyly egjei-tegjeili zerdeleýdi maqsat etti. Taptyq psihologiia men áleýmettik biróńkeilik filosofiiasyn maldana otyryp, saiasi baqqumarlyq pen toǵyshar paidakúnemdikti astyrtyn órbitkender bilik, bailyq, qoǵamdyq yqpal jolyndaǵy timiski kúresterine ulttyq dástúrler men tarihi qalyptasqan mentalitettik jol-joralǵylardy qalai sheber paidalanyp, ulttyq damý men ulttyq múddeni kókseitin shyn ultjandylyqty qalai op-ońai qurbandyqqa shalyp jiberetindigin kórsetti.
Ulttyq damýdy ońdyrmai meshelge uryndyratyn úsh jegi – syrtqy ekspansiia, ishki áýeiilik, etnikalyq tomaǵa-tuiyqtyq. Úsheýi de ulttyq damý men ulttyq namysty dúnieqońyz ózimshildikke jem etý arqyly órbidi. Bunyń qai-qaisysyn da bizdiń boiymyzǵa tereń darytyp, qanymyzǵa qapysyz sińirgen baiaǵy handyq, burnaǵy kúngi patshalyq kezeńder emes, kúni keshegi tapshyldyq dáýir edi. Ol bizdiń ulttyq sanamyzdy rýhani múgedektikke ushyratyp baqty.
Ult retinde kemtarlaný kemeldengen sotsializm jaǵdaiynda kúsheimese, álsiremeitinin alǵash túisingen sezimtal qalamgerlerdiń biri Qaltai Muhamedjanov boldy. Keiin Ǵabiden Mustafin aǵamyz áldeneshe ret kúizelgen ultsyzdanýdy eń alǵashqy komediiasynda Qaltai Muhamedjanov kórkem beineler arqyly kóterdi. Onyń baqqumarlyqty asqyndyrý arqyly júzege asatynyn birinshi bolyp sahnada keiiptegen de sol edi. Ol atalmysh tetralogiiasynda – tapshyl sotsializm jasaqtaǵan tartysshyl áleýmettik mobilizm jaǵdaiynda baiyrǵy dástúrlerdiń kóbiniń máni túbegeili ózgerip, otanshyldyqtyń ógei ene baýyrsaqtyqqa, namysshyldyqtyń dańǵoilyqqa, aqyldylyqtyń – ailakerlikke, al ailakerliktiń aramzalyqqa ulaspai turmaitynyn dáleldedi. Birte-birte imandanýdyń orynyna taptyq múddeni syltaýratyp, biriniń izin biri shabaqtaityn birin-biri jatyrqaýshylyq pen birte-birte qanypezerlený úrdiske ene bastady.
Keshegi qaýymnyń turmystyq, moraldyq keleńsizdenýin ázil men saiqymazaq tilinde osylai jerine jetkize áshkerelei alǵan asqan talantty komediograf osynshama joiympaz áleýmettik indetterdiń saiasi-filosofiialyq astarlaryna boilamai tura almady. Asqyna túsken álemdik áleýmettik apattar jaǵdaiyndaǵy ulttyq elita taǵdyryn baǵamdaýǵa batyly barǵan jaýjúrek sýretkerlerdiń de eń súleileriniń biri – Qaltai Muhamedjanov edi. Ult bolashaǵyna gitlershil demagogiianyń kómegimen arasha túsemiz degenderdiń qalai muzǵa otyrǵandyǵy «Jat jerde» jan-jaqty zerdelendi. Dál sondai ult taǵdyryn qaralai qarań sýǵa aldyrǵan qasiretti kepti ala baǵannyń bergi jaǵynda qalǵandar da kidi.
Sonaý otyz jetinshi jyldar epopeiasynan sóz qozǵaityn «Biz de perishte emespizdiń» de aitar oiy, pash eter kebi – dál osy edi. Búkil qoǵamdy birine biri qol kóteretindei dárejege deiin jetkizip, jappai óshpendilik dáýrenin bastan keshkenderdi oń men teriske, aq pen qaraǵa, durys pen burysqa bólýshilik, túptep kelgende, bekershilik edi. Bundai qoldan jasalǵan zulmattardan keiin jeńgender de, jeńilgender de bolmaidy. Odan keiin pende paqyr ishken asynyń adal ekenin, aram ekenin, aitqan sóziniń ótirik ekenin, shyn ekenin, istegen isiniń oń ekenin, teris ekenin bilmei, ózine ózi qaralai kúmándanyp, qaralai qýystanyp ótedi. Óitip búkil bir urpaqty, tipti búkil bir qaýymdy jappai óshpendilik pen jappai pushaimandyqqa uryndyrǵan qara júrek, qandy qol jendetter tek óz zamandastarynyń ǵana emes, odan órbigen urpaqtardyń da obalyna qalady. Qaidaǵy bir egalitarlyq urandardy jeleýletip, basqanyń talantyna, abyroi ataǵyna, dáýletine ishtarlyqpen qaraityn, jappai qyzǵanysh pen jappai kóre almaýshylyqty qoldan qozdyrý arqyly júzege asatyn bundai ásire qysastyqtyń buqaralyq sipat alýynyń saldarynan birte-birte áleýmettik immýnitetke ainalyp, genetikalyq indetke ulasýy da ǵajap emes-tin. Ondaidy bastan keshken qaýymdaǵy ómirdiń áleýmettik parqy radioaktivti izotoptar túsip ketken kóldegi tirshiliktiń ekologiialyq sapalylyǵyna barabar meilinshe kúmándi qubylys edi. Qaltai Muhamedjanovtyń Shyńǵys Aitmatovpen birigip jazǵan «Kóktóbedegi kezdesýi» osyndai besiktegi kezinen kúmán emip ósken urpaqtyń kúiik pen kúdikke toly kúiki bolmysynan syr shertedi.
Bul jaǵynan kelgende «Jat jerde», «Kóktóbedegi kezdesý», «Biz de perishte emespiz» Qaltai Muhamedjanovtyń bir-birimen ózektes shyǵarmalarynan turatyn ekinshi trilogiiasyn quraidy. Bul úsheýin «Shermendeler» degen atpen toptastyrýǵa ábden bolar edi. Olar tek bir ult, bir qaýym emes, búkil adamzattyń ǵasyrlar boiy ańsaǵan adamgershilik murattarynyń aiaqqa taptalýy tragediiasyna tikelei qatysqandar men onyń zardabyn tikelei tartqan shermende urpaqtardyń shetin taǵdyrlarynan shejire shertedi. Qaltai Muhamedjanov alǵashqy trilogiiasynda komediograftyq talantynyń aiqyndylyǵymen, harakterologiialyq jinaqtaýlarynyń shynaiylylyǵymen kózge tússe, ekinshi trilogiiasynda áleýmettik-psihologiialyq taldaýlarynyń dáiektiligimen, saiasi-filosofiialyq kontseptýaldyq topshylaýlarynyń aýqymdylyǵymen baýrap alady.
Al dramatýrg Muhamedjanovtyń búkil shyǵarmashylyǵyn tutastai qarastyrǵanda, ol HH ǵasyrdaǵy qazaq ulty taǵdyrynyń basqalar baiqai qoimaǵan, baiqasa da, basa kórsetýge batyldyq etpegen tragikomediialyq sipatyn jerine jetkize ashyp bere aldy.
Rasynda da, qos qurlyq, qos órkeniet toǵysynda, birin-biri joqqa shyǵarmai tura almaityn qarama-qaishylyqtardyń dini, rýhani qaqtyǵystarynda qaqpaqylǵa ushyraǵan qairansyz qaýymnyń óz tizginine óz qoly jetpei, árkimderdiń áýenimen qańǵalaqtaǵan ársári jaǵdaiy men áýeii minez-qulqyn kórip, kózińnen jas aqqansha kúlýge de bolady, kózińniń jasyn tiia almai, solqyldap jylaýyńa da bolady.
Qaltai Muhamedjanov ózi ómir súrgen dáýirdiń bar shyndyǵyn qaz-qalpynda jetkize alatyn eń yqtimal janrdy dál tapqan. Ol – tragikomediia. Kózińnen jas aǵyp otyryp kúlý nemese eki ezýiń eki qulaǵyńa jetip yrjiia kúlip otyryp kózdiń jasyn kóldetý. Kórkemdik paradoks. Filosofiialyq itjyǵys. Áleýmettik-gamletianizm. Bulai bolýynyń introgendik te, ekzogendik te sebepteri jetkilikti. Syrttan daryǵan da, ishten órbigen de syrlary mol.
Osy aradan sýretkerdiń shyǵarmashylyǵynan óz basyna, ónerinen ómirine kóshpekshimiz. Biz joǵaryda «Bóltirik bórik astyndaǵynyń» qoǵamdyq kórsetilimine barǵan teatrshyl qaýymdy egjei-tegjeilep otyryp, sol oqiǵanyń basty kúnákarin – kórsetilip jatyrǵan shyǵarmanyń avtoryn umytyp ketippiz. Ádeii umyttyq. Óitkeni, sýretkerdiń shyǵarmasymen tanyspai turyp, ózimen tanysý múmkin emes edi.
Jalpy alǵanda teatrǵa baratyn kórermender de bir, grimerdiń ústelinen endi túregelgen akter de bir. Aldyńǵylary qaýym aldynda qoǵamdaǵy, sońǵylary shyǵarmadaǵy atqaratyn áleýmettik rólderin oinap berýge barady. Sol yrdý-dyrdýdyń ortasynda tek qoiylyp jatqan shyǵarmanyń avtory ǵana jańa bosanǵan anadai ózin-ózi qaida qoiaryn bilmei, óz kókiregin ózi tumshalaýǵa tyrysyp, yńǵaisyz sezinedi. Syr bermeýge tyrysqanymen, ot basqan taýyqtai bolyp, ishtei tyzaqtap júredi. Jas bosanyp ne bala emizip otyrǵan áielge suqtaný qandai kórgensizdik bolsa, jurt talqysyna túsip otyrǵan sýretkerdiń shyǵarmasyna úńilmei, ózin indetý sondai jetesizdik bolar edi.
Ádette satiralyq shyǵarmalardyń avtory tyrnaq astynan kir izdep, bireýdiń boiynan min tapsa, ólgen ákesi tirilgendei qýanatyn qanypezer nemedei kórinedi. Álgi spektaklde de aldyndaǵy oryndyqtyń arqalyǵyna shyntaqtap, tas qylyp túiilgen judyryǵyna iegin qadap, bir-birine mingesken bilem-bilem erinderin oqtyn-oqtyn shúiirip qoiyp, sahna jaqqa emine tóngen, jaýyrynyna tógile jazdap turǵan qoiý qara shashty, túitelene túiilgen júndes qabaqty, qastarynyń arasynan qobandana kóterilgen qońqaq muryndy qara sur jigittiń otyrysy da, júris-turysy da basqanynan jer oiylatyndai zil batpan kóringen. Bedireigen betinen de, telmire qaraǵan tunjyr janarynan da, salyńqy qabaq, salǵyrt sóz láminen de jaidary eshteńe taba almaǵanbyz. Oqta-tekte bóteke tusynyń bir búlk ete qalatynyn baiqap, «dáý de bolsa, bar páleni ishine jiǵan bezbúirek bireýsiń-aý!» – dep te oilaǵanbyz.
Kóp uzamai Qaltai aǵanyń atqan tańdai albyrai qarap, ár sóziniń pisken máýedei mánin arshyp, qulaq quryshyńdy qandyryp, án salyp, oiyńdy samǵatyp, boiyńdy balbyratyp, baiyppen paiymdap, babyn taýyp sóileitin kelisti de kerbez aqyldy jubaiy – Farida hanymdy kórgesin ol áserimiz tumandai seiildi. Mundai kósheli arýǵa oiy da, sezimi de júirik, júreginiń oty, kóziniń nury mol, jany jaidary jigittiń súleii bolmasa, kez kelgen kepesh tymaqtynyń qoly jete qoiýy múmkin emes edi.
Rasynda da, Qalaǵań qatal taǵdyrǵa qaiyspaǵan, qara daýylǵa maiyspaǵan qaisarlardyń soiynan eken. Jas kezinen halyq jaýynyń balasy atanyp, qaq-suqty kóp kórip, kisápirlikten ábden júregi shailyqsa da, áleýmetke airyqsha ish tartatyn asa elgezek azamat bolyp erjetipti. Ony ádebietke ákelgen de sondai alabóten rýhani sergektigi edi. Qarshadaiynan Syr boiynyń sonasy men «Shirkeiliniń» masasyna aianbai talanyp ósken tózimpaz jaisań ádebiet pen óner tóńiregindegi pendeshiliktiń talas-tartystarynan taisala qoimaityn.
Ulttyq kórkem ádebiettiń áleýmettik qarymdylyǵy men estetikalyq syndarlylyǵy jolyndaǵy keskekti kúreske erte aralasqan sardar sýretkerdiń basyndaǵy kezekti bir saiystyń keleńsiz bir tusynda synshy Muhamedjanovpen aitysqan basqa bir synshy oǵan: «Ol oiyńa jurt sensin deseń, áli de qoshqar múiizdendirip, iilte túskeniń jón ǵoi», – dep kekete keńes bergeni bar. Sonda Qaltai aǵanyń: «Óitip iile beretindei meniń sizdikindei plastilinnen jasalǵan múiizim joq», – dep sańq ete qalǵany.
Buny estip otyryp, marqum Ánýar Álimjanov, Asqar Súleimenov úsheýmiz: «Qalaǵańdy darǵa asqanda da, tilinen asatyn shyǵar», – dep kúlgenbiz. Iá, onyń tili ashy. Kózi susty. Oiy júirik. Ómir súrgen kezeńi qabaǵan ittiń aýzyndai oiqy-shoiqy. Alaida, Muhamedjanov óz zamany men ortasynyń oisyraǵan oiazdyqtaryn qara boiaýdy battastyryp baǵatyn qaradúrsindikpen emes, júrektiń oty men oidyń ýytyn tereń qabystyrǵan kemel sýretkerlikpen jetkize biledi. Uzaq kózdep jatpai-aq, dál tigizetin. Onyń mirdiń oǵyndai dóp aitylǵan pikirleri tek shyǵarmalarynda ǵana emes, júrgen jeriniń bárinde aǵyl-tegil aqtarylyp jatatyn.
Ol qanshalyqty qaisar bolsa, sonshalyqty jaidary da edi. Ekeýi de onyń oiynyń bulaǵyn, tiliniń tiegin aǵyl-tegil aǵytyp baǵatyn. Oiyna kelgendi kómeiinde kóp ustamai, qaityp op-ońai aqtara salsa, qolyna túskendi de sóitip, qaltasynda kóp ustamai, kózdi ashyp-jumǵansha jumsap jiberetin. Sodan ba eken, jurttyń bári de Qaltaidy kórgende, qyzyr kórgendei qýanatyn. Qaisy bir jyly Afrika-Aziia jazýshylarynyń kongresi Almatyda ótti. Úsh qurlyqtyń yǵaiy men syǵaiy jiyldy. Ári jinalys, ári toi edi. Qaisysynan sharshaǵany belgisiz, Rasýl Gamzatov kongress aiaqtalmai jatyp, aýrýhanaǵa tústi. Qalamgerler qatty abyrjydy. Baryp kóńilin suraýǵa dárigerler ruqsat etpedi. Qalyń qaýymnan bir kisini ǵana jiberýge kelisti. Tańdaý Qalaǵańa tústi.
Dáýit Kógiltinov bir tostaq koniak iship barýǵa aqyl qosty. Ol usynysty Qalaǵań asa zor qanaǵattanǵan sezimmen qabyl aldy. Eńsegei boily Er Esim degendei, ereiip-sereiip kisi kiiktenip júrgenimen, Mihail Aleksandrovich Dýdin qaljyńbas óleńderge kelgende aldyna jan salmaityn. Qolyna flomaster alyp: «Dorogoi Rasýl! Vot konchilsia sabantýi – v dýshe tomlene, ranshe podnimalos drýgoe, a teper – davlenie», – dep soidaqtata jazyp, Qalaǵańnyń qaltasyna qystyrdy. Sóitip, qundy aqyl-keńestermen basynan baqaishaǵyna deiin qarýlanǵan qazaq dramatýrgi uly avar aqyny jatqan palataǵa attanady. Kirip barǵanda, birden baiqap, Rasýldyń kózi jarq ete qalady. Temir mosyǵa telmirtip asyp qoiǵan kúbidei-kúbidei bótelkelerden kúre tamyryna bolmasa, aýyzyna syńar tamshy tambai, ábden zaryǵyp jatqan muńlyq aqyn: «Dorogoi Kaltai, podhodi blije, obnimi krepche, dyshi glýbje!» – dep jalynyp-jalpaiyp, tanaýyn jaryp bara jatqan tanys iis janyna maidai jaǵyp, ústi-ústine qushyrlana iiskep bir rahattanyp qalypty.
Álgi jiynǵa ataqty mysyr jazýshysy Iýsýf As-Sibai keldi. Aziia-Afrika jazýshylary uiymynyń bas hatshysy edi. Aeroportqa shyǵaryp salýǵa barǵanda jan-jaqtan jarmasqan jazýshylardyń syilaǵan kitaptary kóp boldy. Meiman artynan dipposhtamen jiberýdi ótindi. Bul Qalaǵań ekeýmizge tapsyryldy. Biz asyp-sasyp, meimannyń syilyqtaryn qalaǵa alyp qaitatyn kólik izdei bastadyq. Bizge: «Meimannyń júkterin ózi minip júrgen kólikpen Syrtqy ister ministrligine aparyp tapsyryńdar. Ar jaǵyn ózderi retteidi», – degen keńes berildi. Ol Almatyda shet memleket basshysy siiaqty saltanatty sherýmen alyp júrilgen. Qalaǵań buny estip: «Bala saspa. Almatyǵa As-Sibai kúnde kele bermes. Mujyqqa kúnde toi bola bermes. Buny da bir kórelik», – dep, jymyń etti. Sóitip, tóbesi ashyq saltanatty limýzinge minip, aldy-artymyzǵa eskort shubyrtyp, qalaǵa qaityp kelemiz. Kósheniń boiynda árli-berli shubyryp jatqan halyqqa qarap, Qalaǵań oqtyn-oqtyn qalpaǵyn kóterip qoiady. Keibireýler ań-tań bolyp qaraǵanmen, qol bulǵap jatqan eshkim joq. «Ánsheiinde úilerinde otyrmaityn biz tanityn qazaq pen uiǵyrdyń bireýiniń kórinbeýin qarashy» – dep, Qalaǵań kúiip-pisedi. Jaiyna qarap turmai: «Olar bul kele jatqan siz ekenińizdi bilip bara jatqan joq qoi. Qaltaidan aýmaityn bul kim boldy eken dep?» dep tańǵalyp bara jaiyr ǵoi», – dep edim, qairan aǵam búiirimnen ońdyrmai bir nuqyp qalyp keńk-keńk etip, kenele kúldi.
Qaltai aǵa marqum Keńester Odaǵynyń múiizi qaraǵaidai qai klassigimen de maily qasyqtai aralasyp, op-ońai til tabysyp kete barar-dy. Bári de onyń ashyq minezine, ótkir tiline, sarqylmas saiqymazaq qaljyńyna tánti bolatyn. Jany jomart jaisańnyń qoly da adam kórmegen ashyq edi. Ásirese, Máskeýge barǵanda, qasynda Qaltai kele jatsa, qarǵa adym jerge jete almai, qaralai pushaiman bolatynsyń. Attasań boldy, aldyńnan Qalaǵańnyń tanysy shyǵa keledi. Qushaǵyn aiqara ashyp, moinyna oratylady.
Óitkeni, Qalaǵań búkil Orta Aziia men Táshkende birge oqyǵan. Búkil sotsialiste lager, Taiaý Shyǵys, Qara Afrikamen Máskeýde birge oqyǵan. «Qaljyńbas Kaltaiýshkanyń» baiaǵydaǵy talai qylyqtary men sózderi báriniń de esinde qalǵan. Sol estelikter Qaltai aǵany ádebietshiler, teatrshylar, kinoshylar, sýretshiler, sáýletshiler úilerine, «Natsionalǵa», «Metrapolǵa», «Imperialǵa», «Aragvige», «Araratqa», «Ózbekstanǵa» taǵy da talai-talai restorandarǵa súireleidi. Jer betinde áli bar álgiler túgili jer betinde áldeqashan joiylyp ketken «Moskva» men «Rossiianyń» barlyq zaldarynyń qabyrǵalaryn qaita turǵyzsa, keshegi odaq qana emes, álemniń kóp elderiniń ádebiet pen óner qairatkerlerimen terezesi teń otyryp, qumardan shyqqansha emin-erkin májilistesip, ózi de máz bolyp, ózgelerdi de máz-máiram etip, endi-endi úsi bastaǵan kartopiiadai qońqaq murynyn aspandata kóterip, qońqyldai sóilep, kenet álgindegi ántek joǵarylap bara jatqan arystan jaldy asqaq basyn kúrt tómen túsirip, kózildiriginiń ústinen syǵyraia tesilip, bir qarap alyp, sý ishken túiedei ernin salpaityp, osqyryna bir rahattana qors etip kúlip jiberetin qairan Qalaǵańnyń qońyr daýysy qaitadan sańqyldap ala jóneler edi-aý!..
Sol jer betinen joǵalǵan «Rossiia» qonaqjaiynyń Kremlge qaraityn ailapat zalyndaǵy bir otyrys áli kúnge kóz aldymda. Jazýshylardyń kezekti sezi ótip jatqan. Bárimiz birge tamaqtanamyz. Qalamgerlerdiń ańqaý jaǵy keshki otyrysty, aqqaptal jaǵy tańerteńgi otyrysty tóleýdi óz moiyndaryna alǵan. Keshegi keshki otyrysty ózi iemdenip, qaltasy ábden qaǵylǵan, ústińgi qabattaǵy súttei aq roiali bar abaja appartamentte muzdatqyshqa tyǵar eshteńe taba almaǵasyn, aiaǵyndaǵy shulyǵyn sheship alyp, tań atqansha salyp qoiyp, tańerteń sony bir iiskep, ústeldiń ústindegi grafindegi sýmen kebirsip qalǵan keńirdegin zorǵa jibitip, sirkesi sý kótermei ázer otyrǵan Qaltai aǵa aqqaptal aǵalardyń bireýiniń: «Sárilik menen bolsyn!» – degenin estigende, kózi ottai janyp qoia berdi.
Dastarqan mázirdi dereý qolyna alyp, kózildirigin kiip, «Muqtasar» aqtaryp otyrǵan babalaryndai shuqshiia qaldy. Kenet mekien taýyqtai qazdiyp turǵan daiashy qyzdy qasyna shaqyryp, ashyǵan qamyrdai jup-jumyr bileginen tas qyp ustap, myrzalyq qysyp bara jatqan aǵaidy birden shoshytyp almas úshin áýeli mineraldy sý men salattardan bastap, birtindep tapsyrys bere bastady. Aqshaly aǵai qyńq eter emes. Qaltai aǵa da áste-áste daýysyn kúsheitip, Iasin oqyp, quran shyǵaryp otyrǵan moldadai, bozdatyp baǵýda. Qyzdyń qolyndaǵy tizim sala qulashqa ainaldy. Áldenege eregiskendei, aqsha tóleimin degen aǵa tipti miz baqpaidy. Qalaǵańnyń aýzynan frantsýz koniagi, shotland viskii, ispan romy, patshanyń araǵy syndy ýdai qymbat ishimdikterdiń ataýlary shubyra bastaǵanda baryp, saqi aǵaidyń sabyry syr bereiin dedi. «Sary ala tańnan ala-qulany sapyrylystyryp, osynsha simirgende, jinalysta qaityp otyramyz?» – degende, isterin istep bolǵan Qalaǵań: «Durys aitasyz, kóke» – dep, qolyn keýdesine basyp, iegin izep, basyn shulǵydy.
Tańerteńgi tamaqqa bordaqylaǵan baspaqtardai tyńqiia toiyp alǵan bizder Spassk qaqpasyna qarai samarqaý aiańdap kelemiz. Qaqpa aýyzyndaǵy tekserýshiler qujattarymyzdy asyqpai aqtaryp, bir-birlep ótkizip jatyr. Qalaǵańnyń aldyndaǵy tekserýshi qujatpen sharýasy joq, pisken qulpynaidai albyraǵan qońqaq murynǵa qarap, bedireigen de qalǵan. Qalaǵańnyń da bet-aýyzy búlk etpeidi. Álgige: «Nemenege bajyraia qaldyń, patshaǵar? Iship alǵan kisini birinshi ret kórip tursyń ba?» – degeni. Bedireigen neme myrs etip kúlip jibergenin ózi de baiqamai qaldy. Buny kórip turǵan bizdiń jigitter: «Máskeýde araq ishemiz dengimenen, preferans oinaimyz kingimenen, kúnde mas bop kiretin Kremlge qandai qazaq asypty endi menen?!» – dep Qalaǵań bolyp shyrqaityndy shyǵardy. Bundai ándi, árine, Qalaǵań emes, aǵamyzǵa erkelep shyǵaryp júrgen bizder edik.
Buǵan qarap, bireýler jazýshyny jalǵandy jalpaǵynan basyp ótken jampoz eken dep qalýy da múmkin. Qalaǵańdy óz tusyndaǵy qoǵamnyń qai qabaty da qatty qadirlegeni ras. Bir kúni ony Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev keńsesine shaqyrady. «Qaleke, kirip otyrǵan úiińiz turǵan jerge jańa qurylys túspek. Burynǵy ekinshi hatshynyń páterine kóshseńiz qaitedi?» – deidi. Qalaǵań qipaqtap, jelkesin sipaidy. «Nege oilanyp qaldyńyz, Qaleke?» – deidi Dimekeń. Sonda Qalaǵań: «Qaidan bileiin, Dimeke! Buryn birinshi hatshy turǵan úide turyp em. Endi ekinshi hatshy turǵan úige kóshedi ekenbiz. Sóite-sóite tipti tómendep ketip júrmesek, jarady!» – depti. «Tý, Qojeke-ai qaidaǵyny aitady ekensiz?! Óitip, qobaljityn eshteńe joq, baiaǵy sol Qaltai qalpyńda qalasyz ǵoi!» – dep Dimekeń de keńk-keńk kúlipti.
Sol aitqany ras bolyp shyqty. Tipti zaman aýysyp, memleket ózgerse de, Qaltai sol Qaltai qalpynda qaldy. Halyqtyń azattyǵyn, azamattyń erkindigin ańsap ótken ardaq sýretker ulttyq táýelsizdikke qatty qýandy. Kóz ashqannan áleýmetshil bolyp, qoǵam ómirine belsene aralasqan qalamger memlekettik derbestigimizdiń nyǵaiýyna, rýhani syndarlylyǵymyzǵa óle-ólgeninshe úles qosty. Dástúrli dinimiz ben týǵan tilimizdiń tarihi bekemdiligi jolynda qabyrǵasy qaiysty. Jańa qoǵam tusynda da halyq mahabbatyna bólenip, ulttyń maqtanyshty tulǵalarynyń birine ainaldy.
Biraq, ony báribir bul ómirden aidarynan jel ósip ótti dei almaimyz. Óitkeni, ol bir basynyń toiǵanyna máz bolatyn, tozǵanyna zarlanatyn kóp toǵyshardyń biri emes edi. «Kóktóbedegi kezdesýde» kóp aitylatyn «Qaitkende adam qalady, adam bolyp?» – deitin qaisar saýaldyń tóńireginde qabyrǵasy qaiysqan qaltqysyz halyqshyl sýretker edi. Sondyqtan, barǵa qanaǵat ete almady. Barshanyń bai-baqýat bolǵanyn qalady. Armanynyń bári-bárine jete almady. Ózi ómir súrgen zamannyń shyndyǵyn shyǵarmalarynda shynaiy beinelegenindei, qalai qabyldaýyńa da kele beretin tragikomediialyq qubylys dep sanady. Odan óz taǵdyryn da bólip-jara qaramady. Ol óziniń bir jyly, bir aida týǵan túidei qurdasy, atylyp ketken arystardyń artynan jetilgen tuiaqtary retinde taǵdyrlasy, turǵylasy Shyńǵys Aitmatovtai ádebiet taǵdyryna kóp tolǵanyp, kóp apshydy.
Al ádebiettiń qazirgi ahýaly barshaǵa aian, shynynda da, tragikomediialyq jaǵdaida ǵoi. Ol jaǵdai, rasynda da, bir kezde Eshil men Sofokl ekeýi birdei jarysa jazǵan ejelgi Kasandranyń taǵdyryn eske salar edi. Troianyń padishasy Priamnyń osy sulý qyzyna jeti mýzanyń jarylqaýshysy Apollon ólerdei ǵashyq bolyp, onyń boiyna ne bolyp, ne qoiatynyn aldyn ala bilip otyrǵan sáýegeilik darytpaityn ba edi?! Biraq, ózin ólip-talyp súie qoimaitynyna kózi jetip, Apollon onyń aitqan sáýegeiligine eshkim senbeitin etpeitin be edi?! Sóitip, ne bolyp, ne qoiatynyn elden buryn eskertip, qansha jerden zar ilese de, aitqanyna eleń etpei, qadiri túsken muńlyq kóptiń basyna ornaǵaly turǵan kesapattyń aldyn alar esh qairan taba almai, óz barmaǵyn ózi tistep, qapalanyp ótpeitin be edi?! Búgin dál sol kepti búkil álemdik ádebiet kiip otyrǵan joq pa?! Ol adamzat basyna osyndai qaýip týatynyn aityp qaqsaǵaly qashan?! Ádebiettiń basynan taiǵan baq jazýshynyń basynda qaityp baiandai almaqshy?!
Buǵan qai qaltqysyz talant iesi qaiǵyrmaidy?! Onyń ústine, el basyna kún týyp, jappai úrei bilegen kezde dúniege kelgen esil er endi el basyndaǵy qaiaý túgel jáne túpkilikti aiyǵady dep, jurttyń bári úmit qushaǵynda júrgen kezde dúnieden ketti. Onyń taǵdyryndaǵy tragizm eń aldymen, mine, osynda bolyp tabylady. Osynaý shym-shytyryq rýhani shermendilikpen ómir baqi aiqasyp ótken qaisar qalamger tiri bolǵanda qazir seksenge tolar edi. Onyń janyn tebirentip baqqan tolǵaqty oilar endi kórermenderin baýrap, oqyrmandaryn tebirentpekshi. Tirilerdi kúnde oiǵa batyryp, kúnde tolǵandyra bilgen saliqaly sana iesin, Abai aitqandai, óldi deýge bolar ma?!
Qaltai aǵa da qazaǵymen birge bola bermekshi.
Ábish Kekilbaev
