قالتاي مۇحامەدجانوۆ – قازاق دراماتۋرگيياسىنداعى قايتالانباس تۇلعا. وعان ويداعىداي قانىعۋ ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ بٸر سەت كٶز الدىمىزعا وسىدان قىرىق توعىز جىل بۇرىنعى الماتىنى ەلەستەتەيٸكشٸ. ەتەكتەن تاۋعا قاراي شانشىلا شاپشىعان دزەرجينسكيي كٶشەسٸ. ونىڭ بٸر شەتٸ بٶتەكەدەي بۇلتيعان جاسىل بٶكتەرلەرگە, ەكٸنشٸ شەتٸ كەۋٸپ قالا جازداعان تۇڭقيما سايعا بارىپ تٸرەلەتٸن ۆينوگرادوۆ كٶشەسٸمەن قيىلىساتىن مٷيٸسٸ. شىعىس بەتٸندە – ات شاپتىرىم جەردٸ بٸر ٶزٸ الىپ جاتقان قارا سۇر ٷي. قاشان كٶرسەڭ دە, ەلگٸندە عانا ٶلٸك شىعارعانداي مٶليەدٸ دە تۇرادى. سىرتىنا كٶزٸڭ تٷسكەننەن-اق, قارالاي قايمىعاسىڭ. اتى دا – ابايلاپ ايتپاسىڭىزعا بولماستاي. مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ. باتىس بەتٸندە – قامىس بۋمالاردان قاۋقيتا سالعان قاراپايىم عيمارات. كەلٸن تٷسٸرٸپ جاتقانداي, كٷندە-كٷندە ابىر-سابىر. رەسپۋبليكالىق قازاق دراما تەاترى. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق اتالمىش كەزەڭدەگٸ ۇلتتىق دراماتۋرگييا كەڭٸستٸگٸنٸڭ قانشالىقتى بوستان بولعاندىعىن شامالاي بەرۋگە بولاتىنداي.
ول كەزدەگٸ تەاتر, راسىندا دا, گاردەروبتان باستالاتىن. تابالدىرىقتان اتتاماس بۇرىن, بوساعاعا سٷيەۋلٸ تۇرعان سىپىرتقىنى الىپ, شىلاپشىن تولى سۋعا مالىپ, اياق كيٸمٸڭٸزدٸ تازالايسىز. ٸشكە كٸرگەسٸن گاردەروبقا بارىپ, باس كيٸمٸڭٸزدٸ, ٷس كيٸمٸڭٸزدٸ, گالوشىڭىزدى تاپسىراسىز. سوسىن اياداي فويەگە ٶتٸپ, اعىلىپ-تٶگٸلٸپ كەلٸپ جاتقان تەاترشىل قاۋىمدى قىزىقتايسىز.
ەلٸ ەشقانداي قوڭىراۋ سوعىلماي تۇرعاندا, باسىن سەجدەگە بەرٸپ, نامازعا جىعىلاتىن پٸرەدارداي ەكٸ قۇلاق شەكەسٸن الاقانىمەن باسىپ, اھىلاپ-ۋھٸلەپ, ەلجەكەڭ (ەلجاپپار ەبٸشەۆ) كەلەدٸ. سوسىن مارقۇم جاقان سىزدىقوۆ اعامىز ايتقانداي, «الشايتا تاستاپ اياعىن, اسپانعا شانشىپ تاياعىن» ەبەكەڭ (ەبدٸلدا تەجٸباەۆ) پەن شالقار كٶلدٸڭ جەلدٸ كٷنگٸ تولقىنىنداي ۋدا-دۋدا كٶكبۋرىل شاشىن شالقاسىنان قايىرىپ, شالقاقتاي باسىپ, شاحمەت قۇسايىنوۆ كٶرٸنەدٸ. ولاردىڭ سوڭىندا ەمپەڭدەپ كەلە جاتقان ەتجەڭدٸ كٸسٸ – مۇقاتاي اقىنجانوۆ. «ىبىراي التىنسارينى» مەن «يساتاي ماحامبەتٸ» وبلىستىق تەاترلاردىڭ, «التىن ساقاسى» بالالار تەاترىنىڭ ساحناسىنان تٷسپەيدٸ. سولاي بولا تۇرا, كٶپ كٶرەرمەننٸڭ بٸرٸ سيياقتى. ورتاڭعى قاتارعا بارىپ, قونجييا كەتەدٸ.
اراعا سەل تولاس سالىپ, ەكٸنشٸ قوڭىراۋ سوعىلادى. سول-اق ەكەن, ٷلدە مەن بٷلدەگە مالىنىپ, عابەڭ (عابيت مٷسٸرەپوۆ) اتتايدى. وي, پەلٸ! دەسەڭٸزشٸ! تەاترعا كەلگەن ادام دەگەن وسىنداي بولماس پا?! نەتكەن پاڭ, نەتكەن سەن! باياعىداعى تٷرٸك قىزىنىڭ بەتٸندەگٸ بٷرگەدەي مەڭگە بولا, سامارقان مەن بۇحاردى قوسا قابات سىيلاپ جٸبەرە جازداعان ساعدي اقىنداي ساقيلار تابىلىپ جاتسا, بٸزدٸڭ عابەڭنٸڭ باشماعىنا بالاساعۇندى, قالپاعىنا قاشعاردى, شالبارىنا شانحايدى, پيدجاگٸنە پاريجدٸ تٷك قينالماستان قييا سالۋى عاجاپ ەمەس ەكەن-اۋ!. ەركەك بٸتكەندٸ تاڭعالتىپ, ارۋ بٸتكەندٸ تامسانتىپ, شەتتەرٸنەن شالقالارىنان تٷسٸرە جازداعان تارلان سەرٸ كٶز بٸتكەننٸڭ سۇعىن سارقىپ, قازداي قالقىپ, الدىڭعى قاتارعا قاراي اياڭدايدى.
ٶز تٸلدەرٸن ٶزدەرٸ جۇتىپ قويعانداي, بٸر سەت سٸلتٸدەي تىنىپ قالعان كٶپشٸلٸك كەنەت اسپاننان بٸرەۋ تومپ ەتكٸزٸپ باتپان قۇيرىق تاستاي سالعانداي, گۋ ەتە تٷسەدٸ. ەسٸكتٸڭ جاقتاۋىنان قولتىعىندا – بەيبٸشەسٸ, باسىندا – تٷلكٸ بٶركٸ, ٷستٸندە – تٷيەنٸڭ جٷنٸنەن توقىلعان شەكپەنٸمەن سىرىپ قاپتاعان تەرٸ ٸشٸگٸ بار سەبيت مۇقانوۆ بالپاڭداي باسىپ, ٸشكە ەنەدٸ. قاشان كٶرسەڭ دە, جايراڭداپ جٷرەتٸن جايدارى كٸسٸ كٸشكەنتاي كٶزدەرٸن سىدىرتا قىدىرتىپ, سىعىرايا قاراپ, جٷزٸن جىلىتىپ, مۇرتىن جٸبٸتٸپ, جان-جاعىنان جان تاستاماي, باسىن يزەپ, تٷگەل امانداسىپ شىعادى.
ولاردان كەيٸن قول سوزىم جەردە جۇرتتى قارالاي قورقىتاتىن قاھارلى جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى قاينەكەي جارماعامبەتوۆتى قارلىققانشا قارقىلداتا كٷلدٸرٸپ: «ەي, قاينەكەي, قاينەكەي, اقشاڭ بار ما, قانەكي?! اقشاڭ بولسا, قاينەكەي, رەستورانىڭ – ەنەكي, سادىقبەگٸڭ – مٸنەكي», – دەپ, ٸشەك-سٸلەسٸن قاتىرىپ, ساتيريك ادامبەكوۆ سايقىمازاقتانىپ كەلەدٸ.
ەڭ سوڭىنان: «باتىر بولساڭىزدار, كەنٸ, مەنسٸز باستاپ كٶرٸڭٸزدەرشٸ, تٷگە!» – دەپ, تەپسٸنە باسىپ, ەسٸكتٸ شالقاسىنان قايىرىپ, جۇلقىنا اشىپ, مٶلتتەي قارا كوستيۋم مەن قارداي اپپاق كٶيلەككە ەركەك مىسىقتىڭ مۇرتىنداي سەرتيتٸپ, ەدٸرەيتە بانتيك تاعىپ, قولىنداعى سەنقوي تاياعىن تاقتاي ەدەنگە تارس ەتكٸزٸپ, ەزٸرەت ەلٸ ۇستاعان زۇلپىقارداي, قادالتا شانشىپ, بەتٸ بەدٸرەيٸپ, كٶزٸ ەجٸرەيٸپ, ەرٸنٸ قىبىرلاپ, مۇرتى جىبىرلاپ, كەڭٸردەگٸ كەرنەۋٸ جوعارى ەلەكتر سىمىنداي ىشقىنا شٸرەنٸپ, «اتىنان اينالايىن كونستانتين سەرگەەۆيچ ستانيسلاۆسكييدەن» باسقالارعا پىسقىرىپ تا قارامايتىن قاتال دا قايسار ساحنا زەۆسى اسقار توقپانوۆ نٶسەرلٸ تٷندەگٸ جاي وتىنداي جارق ەتە قالادى.
ەسٸك الدىنداعىلار سىرتقا قاراي سوڭعى رەت مويىندارىن سوزادى. ماشينادان تٷسٸپ جاتقان ەشكٸم كٶرٸنبەيدٸ. «قارا شال الماتىدا جوق بولدى عوي!» – دەپ, ٸشتەرٸنەن كٷبٸرلەپ, ەسٸكتٸ بەكٸتەدٸ. ەدەتتە ٷشٸنشٸ قوڭىراۋدىڭ الدىن الا مۇحتار ەۋەزوۆ كەلەتٸن بولسا كەرەك. «ول بٷگٸن كەلمەيدٸ», – دەگەندەي, ايقايعا باسىپ, اقتىق قوڭىراۋ شار ەتەدٸ.
جۇرتتىڭ نازارى ەسٸكتٸ تاستاپ, ساحناعا اۋادى. ول كەزدە قازاق دراما تەاترىنىڭ قاي ويىنى دا وسىنداي ۇلى جيىن, دۋمان تويعا جيىلعانداي, ٶزٸنشە بٸر سەندٸ سالتاناتپەن باستالاتىن. باسقالار كەلمەسە دە, دراماتۋرگتەر تايلى-تاياعى قالماي, تٷگەل جيىلادى. سول بٸر جولى دا دەل وسىلاي بولىپ ەدٸ. «لەنينشٸل جاستىڭ» بٸر توپ شتاتتان تىس تٸلشٸلەرٸ ستۋدەنتتەرگە باعىشتالعان ارنايى سان شىعارعالى جاتقانبىز. ٶنەر بٶلٸمٸنە كٸرگەنٸمٸزدە: «ەرتەڭ, دەمالىس كٷنٸ سيىر سەسكەدە دراما تەاترىندا جاڭا قويىلىم تاپسىرىلادى. ارتىنان قوعامدىق تالقىلاۋ بولادى. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەرمەن بٸرگە بارىپ, قاتىسىپ قايتىڭىزدار», – دەگەن تاپسىرما العانبىز.
شىمىلدىق اشىلعاننان جۇرت ەزۋٸنە يە بولا المادى. ٷستٸ-ٷستٸنە شاپالاق ۇرىپ, قىران-توپان كٷلكٸگە باتتى. بٸراق, ارتىنداعى تالقىلاۋ كەزٸندە بەرٸ دە مولداعا بەرگەن بالالارداي مونتييا قالىستى. اعىنان جارىلىپ, ماقتاي جٶنەلگەندەر تابىلمادى. ۇرىنىپ-بەرٸنٸپ ٸرەي سىناپ جاتقاندار دا كٶرٸنبەدٸ. بەرٸ دە نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, ەڭگٸمەنٸڭ ارتىن سيىرقۇيىمشاقتاتىپ سيپاقتاي سٶيلەدٸ. ويىن كەزٸندەگٸ كٶڭٸل كٷي مەن تالقىلاۋ كەزٸندەگٸ كٶڭٸل كٷيدەن اتشاپتىرىم الشاقتىق اڭعارىپ, اڭتارىلىپ قايتتىق.
ارادا ەلدەنەشە اپتا ٶتتٸ. مەرزٸمدٸك باسىلىمداردىڭ ەشقايسىسى جاڭا قويىلىم جٶنٸندە جاق اشپادى. كەنەت «لەنينشٸل جاستىڭ» ٷشٸنشٸ بەتٸنەن «بٸز بۇل كٷلكٸگە دەن ىرزامىز» دەگەن تاقىرىپ جارق ەتە قالدى. اۆتورى – اناۋ-مىناۋ ەمەس, مۇحتار ەۋەزوۆ. جاقىندا عانا سەرگەي كونەنكوۆ, سەرگەي پروكوپەۆ, گالينا ۋلانوۆالارمەن بٸرگە لەنيندٸك سىيلىق الىپ, اتاعىنىڭ اسپانداپ تۇرعان كەزٸ. اتاعىمەن بٸرگە ٶزٸ دە ەلەمدٸ شارلاپ, اۋىلدا تۇرمايدى. سىڭايى, سونداي بٸر ساپارىنان الماتىعا ورالعاندا, ٶز ٷيٸندەي بولىپ كەتكەن ەتەنە تەاترداعى جاڭا قويىلىمدى ەسٸتٸپ, ەدەيٸلەپ بارىپ كٶرگەن. قاتتى ۇناعان. العان ەسەرٸن جاس وقىرماندارعا جايىپ سالعان.
سول-اق ەكەن, پەلەن كٷننەن بەرٸ اۋىزدارىنا سۋ قۇيىپ العانداي, تىم-تىرس جاتقان گازەتتەر جارىسا ماقتاي جٶنەلدٸ. سٶيتسە, جاس اۆتوردىڭ كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ اۋىزدارىنان شىققان ەر رەپليكا قىشىعان جەرلەرٸنەن دٶپ باسىپ, ايىزدارىن قاندىرعاندارىمەن, ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ ٷيرەنگەن, ەدەبي پٸكٸر اعىل-تەگٸل بولىپ اعىنان جارىلۋعا باتىلدىق ەتە الماپتى. ٶيتكەنٸ, بۇرىن قۇلاق سارسىتا قويماعان جاڭا ەسٸمنٸڭ كٶرەرمەن نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعانى كٷندە-كٷندە كەزدەسٸپ جٷرگەن ٷيرەنشٸكتٸ جايتتار بولعانىمەن, كٶركەمدٸك شىندىق رەتٸندە العا توسىلۋى قازاق ساحناسىندا العاش رەت ەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە, بٸر كەزدەگٸ بەلينسكييدٸڭ «تانىس بەيتانىس» رەتٸندە تٷسٸندٸرەتٸن تيپتٸك بەينەسٸن تاپسىنعان تاپتىق سانا قاتىپ سەمگەن ساياسي ستاندارتتارعا – ۇنامدى, ۇنامسىز كەيٸپكەرلەرگە جٸكتەيتٸن. ەر الۋان ادام مٸنەزدەرٸنٸڭ شارپىسۋىنان ٶربيتٸن پسيحولوگييالىق ٷدەرٸستەردٸڭ ار جاعىنان قوعامدىق استار ٸزدەيتٸن سىنشىل رەاليزم جاق-جاق, تاپ-تاپ بولىپ جاعا جىرتىسقان تەكەتٸرەستەردٸ قىزىقتايتىن سوتسياليستە رەاليزمگە اينالعان. ول قيسىنعا سالساڭىز, قالتاي مۇحامەدجانوۆ ۇسىنىپ وتىرعان شىعارمادا, ەڭ الدىمەن, سوتسياليستە رەاليزم ەستەتيكاسىنىڭ ايدان انىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي بٸردە بٸر جاعىمدى كەيٸپكەر جوق ەدٸ. ولاردىڭ اراسىنداعى, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, يمان جٷزدٸلٸگٸ بار جالعىز ادام – الماتىداعى تويعا قييانداعى اۋىلدان قاپ ارقالاپ كەلگەن قارا شال ەدٸ. ونىڭ ٶزٸ دە كٶرگەندەرٸنٸڭ بەرٸنەن بەتٸن باسىپ, قايدان كەلدٸمگە تٷسٸپ, باسىمەن قايعى بولىپ كەتٸپ ەدٸ.
سوندا قاراپايىم ەڭبەك ادامىن وسىنشا شوشىنتىپ جٷرگەندەردٸ قالايشا كەڭەستٸك زاماننىڭ كەيٸپكەرلەرٸ دەپ, ولار قۇرىپ جاتقان تۇرمىستى قالايشا سوتسياليستٸك قوعامنىڭ شىندىعى دەپ ايتا الماقسىز?! ال ولاردىڭ بەرٸن مانسۇقتاپ, جالعىز ٶزٸ سارى ۋايىم ساپىرىپ جٷرگەن ساندالباي وتاعاسىنى جاقتايىن دەسەڭٸز, ونىڭ ٶزٸنٸڭ دە بەتٸن شىمشىپ, جٷرەگٸن ۇستاعاننان باسقا, بٸتٸرٸپ جٷرگەنٸ شامالىتىن.
بۇنىڭ بەرٸ, نەگٸزٸنەن ساحنالانعان ۇلتتىق ەپوس, رەۆوليۋتسييالىق پافوستاعى يدەولوگييالىق جارنامالار مەن حرونيكالار, ٶندٸرٸستٸك رەپورتاجدار مەن «ٷگٸتشٸ بلوكنوتى» ماقالالارىن ەسكە سالاتىن ساياسي-ەلەۋمەتتٸك ديسپۋتتاردان, سوسىن ازعانتاي مٶلشەردەگٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە جالپى كەڭەستٸك اۋدارما كلاسسيكادان تۇراتىن رەپەرتۋارلىق ايا اۋقىمىنداعى شەتايماق تەاترى ٷشٸن ناعىز جٷرەك جۇتقاندىق پەن شىن مەنٸندەگٸ يدەيالىق-كٶركەمدٸك «ەرەس» ەدٸ.
مۇنداي جاعدايدا, ماركستٸك دوگماتشىل ەستەتيكانى ۇستاناتىن ەدەبيەت پەن تەاتر سىنىنىڭ ٷندەسە, نە دەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ودان دا وسى اۋىز اشپاي جاتقانى دۇرىس. ٶز كٶرەرمەندەرٸن وسىنداي تىعىرىققا ەكەپ تٸرەگەن تۇمسا قالامگەردٸڭ دراماتۋرگيياعا كەلەردەگٸ تۇساۋىن التىن قايشىمەن ٶز قولىنان قيىپ بەرگەن ايتۋلى سۋرەتكەر مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ سوندا بٶركٸن اسپانعا اتىپ, مۇنشاما قۋانۋىنىڭ سىرى نەدە? ونى م.ەۋەزوۆ كٶپ ۇزاماي «ليتەراتۋرنايا گازەتاداعى» ٶز زامانىنىڭ كەيٸپكەرٸ تۋرالى وي-تولعامدارىندا اشىپ تا, ارشىپ تا ايتتى.
سٶيتسە, وقىرمان ەلەمٸنٸڭ اۋىزىنا جاپپاي ٸلٸگٸپ جاتقان قازاق جازۋشىسىن العاشقى بەسجىلدىقتار تۇسىنداعى الىسقان جاۋىن الىپ ۇرىپ, جىقپاي قويمايتىن ەپەرباقان كٷرەسكەرلٸك, كەيٸنگٸ بەسجىلدىقتار تۇسىنداعى كٶبٸرەك ناسيحاتتالعان ايتقان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن تۇقشىڭداعان تاباندىلىق مٷلدەم قاناعاتتاندىرمايدى ەكەن.
ول سونداي ٶلٸمٸڭدٸ ساتىپ, ٶزەگٸڭدٸ ٷزدٸرەتٸندەي ەنتەلەتەتٸن «ەرەن» ماقساتتىڭ قايدان, قالاي ٶربٸپ جٷرگەندٸگٸنە تەرەڭ قانىعىپ, ونىڭ ەندٸ قالاي ٶرٸستەپ, نەندەي نەتيجەگە جەتكٸزەتٸندٸگٸن مەيلٸنشە زەردەلەپ, ٶز تاڭداۋىنىڭ وڭ-تەرٸسٸن ار بەزبەنٸنە تارتىپ, تارازىلاي الاتىن تالدامالى تالعامعا, ساراپشىل ساناعا, ساليقالى پاراساتقا يە كەمەل اقىلدى كەيٸپكەرلەردٸ اڭسايدى ەكەن.
سول جولداعى سونى ٸزدەنٸستەردٸڭ سوڭىنا تٷسٸپتٸ. جاس ەرٸپتەسٸنٸڭ تىرناقالدى تۋىندىسىنان دا سونداي ٶزٸمەن ٷندەس تالپىنىستى بايقاپتى. ەدەبيەتتەگٸ ادام تاعدىرىن زاماناۋي شىندىقتىڭ ايناسىنا بالايتىن ەسكٸ كەسكٸندەمەدەن كەتٸپ, ادام بويىنداعى قۇشتارلىقتاردى قوعامدىق تٸرشٸلٸكتٸ ٶزگەرتۋشٸ كٷش-جٸگەر رەتٸندە قاراستىراتىن جاڭا تٷسٸنٸكتٸ قارابايىر ەلەۋمەتشٸلدٸكتەن ارىلتۋدى ايرىقشا ىجداھاتتاۋدى جاقتاپتى. ول ٷشٸن ادامدار زامانعا تٶنگەن نەۋبەتتٸ, قوعامعا تٶنگەن تاۋقىمەتتٸ ٶز باسىنداعى رۋحاني داعدارىستاردان ٸزدەۋگە, تابۋعا, تانۋعا ٷيرەنسە لازىم. ەۋەزوۆكە مۇحامەدجانوۆتىڭ ٶز كەيٸپكەرلەرٸ كەپتەلگەلٸ تۇرعان كەسٸرلٸ تىعىرىقتاردى اينالىپ ٶتپەي, تىڭعىلىقتى زەردەلەمەككە تالپىنعانى ۇناعان تەرٸزدٸ.
بۇل رەتتە مۇحامەدجانوۆ قازاقتاردىڭ ٶزٸن-ٶزٸ جاتسىنۋىن, ٶز قاقتارىنان ٶزدەرٸ جەرٸنۋٸن, ٶز بولمىسىن ٶزٸ مەنسٸنبەي, ٶز قالپىنداعى ٶزٸ بولىپ كٶرٸنۋدەن ارلانىپ, ٶزگە بٸرەۋ بولىپ كٶرٸنگٸسٸ كەلەتٸن ەسٸرەڭكٸ تىراشتىعىن, ۇلتتىڭ ٸشتەي قۇنارسىزدانىپ, ٸشتەي جەمٸرٸلۋٸن كٶرسەتۋگە العاش رەت دەتٸ تۇرعانداردىڭ بٸرەۋٸ بولدى. ونىڭ ارىستانى مەن مارفۋعاسى – بٷگٸنگٸ قازاقتار ٷشٸن تاڭسىق ەمەس ۇلتتىق ەرسەرٸلٸك پسيحولوگيياسىنىڭ العاشقى ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. بٷگٸن ونداي رۋحاني ويازدىقتىڭ تٶل دەستٷرلەردٸ تٸرٸلەي جۇتىپ, ٶزٸندٸك سيپاتتاردىڭ كەلەشەگٸن قىلتاسىنان قىرقىپ جاتقان شىن كٶكجالدارى ٶسٸپ شىقتى. قالتاي سولاردىڭ, راسىندا دا, بٶرٸك استىنداعى بٶلتٸرٸك كەزەڭٸن قاپىسىز اڭعارىپ, قاز-قالپىندا بەينەلەپ ٷلگەرٸپتٸ.
«روك-ن-رول» مەن «چارلستوندى» جٸلٸكتەي شاعىپ, «بۋگي-بۋگيدٸڭ» مايىن ٸشكەن «ستيلياگالارمەن» تاپ جاۋىنداي كٷرەسكەن سول كەزدەگٸ تاسىراڭباي پاتريوتيزم ٶزٸن جەگٸدەي جەپ جاتقان شىن جەمٸردٸ تاپ باسىپ, تانىماپتى. جاس ۇرپاقتى جاعالاي باستاعان جاتتەكٸ حيپپيمەن جاعالاسامىز دەپ جٷرٸپ, ەر وتقا بٸر شارپىلىپ, ەبدەن اۋىزدارى كٷيگەن ەگدە ەلەۋمەتتٸڭ جوعارىداعىلارىن داڭعازا دا داراقى ەكٸمگەرلٸك, تٶمەندەگٸلەرٸن سىرتى بٷتٸن, ٸشٸ تٷتٸن كٶلگٸرلٸك پەن ەپسەكتٸك ەڭسەرە باستاعانىن, ال ونىڭ قاتتى اعاشتى قۇرتپاي تىنبايتىن جۇمساق قۇرتتىڭ جىمىسقى پەرمەندٸلٸگٸنە ۇلاسپاي تۇرمايتىنىن ەلەپ-ەسكەرە بەرمەپتٸ. بۇل ەسٸرە جاعىمپازدىق پەن ٶشپەندٸلٸك ەۋلەكٸلٸگٸنەن اۋلاق تۇرا الماعان قاۋىمداردىڭ بەرٸنە تەن زاۋال ەدٸ.
جالپىادامزاتتىق سوتسيۋمدى شايقالتپاي دامىتۋ ٷشٸن ونى تٷزٸپ تۇرعان ەلەۋمەتتٸك, ەتنيكالىق, ٶركەنيەتتٸك تٷزٸلٸمدەردٸ بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالىپ, ٶزارا اتىستىرىپ-شابىستىرماي, جارىستىرا, جاراستىرا دامىتۋ كەرەك ەدٸ. ونى اتومدىق, مولەكۋلالىق دەرەجەگە دەيٸن ىدىراتىپ بارىپ, قايتادان جاڭاشا قالىپتاستىرا الامىز دەۋشٸلٸك اقىلعا سىيماس مەڭگٸنٸڭ قييالى ەدٸ. تاريحي تامىرلاردى شىنىقتىرىپ, كەمەلدەندٸرۋدٸڭ ورنىنا قولدان قىسپاقتاپ, اياماي وتاپ باعۋعا تىرىسۋ قاپتالدان انتالاسقان ارامزا تامىرلاردىڭ ايانباي باس كٶتەرۋٸنە ەكەلٸپ ۇرىندىرادى. بٸراق, ولار تابيعي تامىرلاردىڭ قورەگٸنە قول سۇعاتىن قوماعايلىق پەن كٶرسەباسارلىق ارقىلى ٶركەندەيتٸن.
باسقانىڭ قوماعاي ىندىنىنا باۋىرىن تٶسەگەن باسسىزدىق ەشكٸەمەر ەمٸزٸپ ٷيرەنگەن ەسٸرٸك ەشكٸنٸڭ ٶز لاعىنان ٶزٸ بەزٸنٸپ كەتەتٸن كەبٸن كيەدٸ. ونداي قاۋىم ٶز بازارىن ٶزٸ تارقاتىپ, ٶز باقىتىن ٶزٸ تەبەدٸ. ول ٶزٸن ٶزٸ الالاۋشىلىق پەن ٶزٸن ٶزٸ جاتسىنۋشىلىقتان باستالادى. ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزداعى زۇلمات اتاۋلىنىڭ بەرٸ بٸزگە سولاي تاپ بولعان-دى. بۇل قاسٸرەتتٸ اقيقاتتان باسقالار ماقۇرىم بولسا دا, وتىز جاسىندا العاشقى پەساسىن جازۋعا وتىرعان قالتاي مۇحامەدجانوۆ بەيحابار ەمەس-تٸ. ونىڭ بٸردەن بيٸك كەسٸبي دەڭگەيدەن كٶرٸنگەنٸ مەسكەۋ, تاشكەنت تەاتر وقۋ ورىندارى تاۋىسقان تىڭعىلىقتى بٸلٸمدارلىعىنىڭ ارقاسى دەسەك, ەپ دەگەننەن كەسكەكتٸ ەلەۋمەتتٸك تاقىرىپتاردىڭ جالىنا جارماسقانى ٶزٸ تٸكەلەي باستان كەشكەن قيىن تاعدىردىڭ ىقپالى ەدٸ.
الپىسىنشى جىلدارعى بٸر ايقاي-سٷرەن جينالىس ەستەن كەتپەيدٸ. كەنەت مٸنبەگە ەدەبيەتشٸلەر ايداۋدان كەلگەندٸكتەن «سٸبٸر ومار» دەپ ايتاتىن قاسىم توعىزاقوۆ شىعا كەلدٸ. شاقشاقايداي شاقىلداپ شاپشاڭ سٶيلەپ, شاپشاڭ قيمىلدايتىن شىتىمىر مٸنەزدٸ, شىمىر دەنەلٸ كٸسٸ ەدٸ. «وسىندا قالتاي مۇحامەدجانوۆ بار ما ەكەن? بار بولسا, تۇرسىنشى!» – دەدٸ. زالدىڭ بەل ورتاسىنان شاشى قاۋقيىپ, قالتاي اعا تٷرەگەلدٸ. «وۋ, نە بولىپ قالدى!» – دەگەندەي قوقيعان قوڭقاق تۇمسىعىن مٸنبە جاققا تٸكتەدٸ. توعىزاقوۆ ناسىبايعا شاشالعانداي كٶزٸن سىعىپ, تۇمسىعىن باسىپ, اۋىزىن كەمسەڭدەتتٸ. «كەشٸر, باۋىرىم. اۋىر تيسە دە, ەستٸپ ال. مەسكەۋدەگٸ ون كٷندٸكتە ماعان جامبىلدىڭ قاسىندا جٷرٸپ, تٸلماشتىق ەتۋدٸ تاپسىردى. سوعان سەنٸپ, ويىمدا دەنەمە جوق, وقۋدى بٸتٸرگەن بويدا الماتىعا تارتتىم. باسقاعا تيٸسسە دە, ماعان تيٸسپەس دەپ ويلادىم. ونىم كٷپٸرلٸك بولدى. كەلگەسٸن ۇزاق جٷرگٸزبەي, ۇستاپ ەكەتتٸ. بٸر كٷنٸ قۇلقىن سەرٸدەن بەرٸمٸزدٸ اباقتىدان ايداپ شىقتى. اششى ٸشەكتەي شۇباتىلىپ, ساپقا تۇرعىزدى. «راسچيتايتەس نا پەرۆوە, ۆتوروە!» – دەپ شاڭقىلدادى. ورىندادىق. بٸرٸنشٸ تٸزبەكتەگٸلەر تاپ سول ارادا بٸزدٸڭ كٶزٸمٸزشە وققا ۇشتى. بەرٸنٸڭ اتى قايدان ەستە قالسىن?! ەكەۋٸنٸڭ ەسٸمٸن ۇمىتپاپپىن. بٸرەۋٸ قاراعاندىنىڭ بٸر اۋدانىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى احمەتوۆ دەگەن ەدٸ. ەكٸنشٸسٸ – الدىڭعى كٷنٸ عانا سىر بويىنان ايداپ ەكەلٸنگەن اق سەلدەلٸ حازٸرەت ەدٸ. اتى – مۇحامەدجان. مىنا تۇرعان قالتايدىڭ تۋعان ەكەسٸ. مەنٸڭ كٶز الدىمدا جەندەت وعىنان شەيٸت بولدى», – دەدٸ. كٶڭٸلشەك اقىن كٶزٸن تاعى بٸر سىعىپ, اباقتىدا وتىرىپ مەسكەۋدە ٶتٸپ جاتقان پارتييا قۇرىلتايىنىڭ تٶرالقاسىنا جازعان «تەرەڭ سۋدا قايىرلاپ تۇر قايىعىم», – دەگەن ٶلەڭٸن وقي جٶنەلدٸ. ەكٸ بەتٸ كٷلدەي بولىپ, كٶگٸس تارتقان قالاعاڭ سٷلەسوق ورنىنا شٶكتٸ. سٸلتٸ ٸشٸپ قويعانداي, سٸلەيٸپ بٸز وتىرمىز. ٷزٸلٸس كەزٸندە «قازاق ەدەبيەتٸندە» بٸرگە ٸستەيتٸن ەبٸراش جەمٸشەۆ, ەبٸلمەجٸن جۇماباەۆ اعالاردان ەستٸدٸم: يماندى بولعىر مۇحامەدجان تاقسىر ارعى تٷبٸ پايعامبار ەۋلەتٸنەن ٶربيتٸن تٸرٸ تەولوگ عۇلاما ەكەن. سىر بويى مەن وڭتٷستٸك مۇسىلماندارىنا اسقان دٸني بٸلٸمٸمەن تانىلعان, قاق-سۇقپەن شارۋاسى جوق, قۇداي جولىن قۋعان, مەيلٸنشە پٸرەدار ادام بولىپتى. ول «حالىق جاۋى» اتانعاندا بٸلەتٸن حالىق جاعالارىن ۇستاپتى.
مۇنداي قيياناتتى كٸم كەشٸرە الماق?! ەرينە, قالاعاڭ دا كەشٸرە العان جوق. ونىڭ جٷرەگٸنە جازىلماستاي جارا بولىپ بايلانعان شەمەن بالا كەزدەن كٶرگەن اشتىق, جالاڭاشتىق, جارلىلىق, جاقىبايلىق ەمەس ەدٸ. ول كەزدە شەكەسٸ شىلقىپ جٷرگەن ەشكٸم جوق ەدٸ. ونىڭ بەرٸ – كٶپپەن كٶرگەن ۇلى توي عوي. ونىڭ جانىنا باتقانى – وسى بٷكٸل قاۋىمنىڭ الدىندا سٷتكە تيگەن كٷشٸكتەي قىلىپ الابٶتەن كٶزگە شۇقىعانى ەدٸ. وسىنداي كٶزاپارا قيياناتقا جول بەرگەن قاۋىمنىڭ اتتاعان سايىن اياعىنا جارماساتىن ويقىسى مەن شويقىسى ەلگٸندەي جەبٸر كٶرگەن جارالى جٷرەك تاراپىنان ٶتكٸر ىزا مەن زٸلدٸ كەكەسٸننەن باسقا نە شاقىرا الماقشى?! سوندىقتان دا, ول ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ەلەۋمەتتٸك ورتانىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا شۇقشييا زەر سالدى. قييامەت شەككەن جارالى جٷرەگٸ قالاي قابىلداسا, ونى ەش قۇبىلتپاي, دەل سول قالپىندا تولعادى. قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ سۋرەتكەرلٸك تالانتى مەن دٷنيەتانىمدىق كٶزقاراسىنىڭ تاڭدانۋدان گٶرٸ تالداۋعا, ماقتانۋدان گٶرٸ, مانسۇقتاۋعا بەيٸمٸرەك بولىپ كەلۋٸنٸڭ, مٸنە, وسىنداي سەبەبٸ بار ەدٸ.
الايدا, ٶزٸ مىقتاپ وزبىرلىق كٶرٸپ قالعان ادام ٶزگەلەر كٶرٸپ وتىرعان وزبىرلىققا اياۋشىلىقپەن كٶز سالماسا, تابالاۋشىلىقپەن قارامايدى عوي. ٶزٸ جەبٸر كٶرٸپ قالعان جارالى جٷرەك ٶزگەلەردٸڭ تارتىپ جاتقان تاۋقىمەتٸنە دە ٷلكەن مٷسٸركەۋشٸلٸكپەن ٷڭٸلەدٸ عوي. قالتاي مۇحامەدجانوۆ شىعارمالارىنداعى اسقاق ەلەۋمەتشٸلدٸك قارىمنىڭ تەرەڭ ادامگەرشٸلٸك مەيٸرٸممەن استاسىپ جاتۋىنىڭ دا سىرى وسىندا سەكٸلدٸ.
مۇحامەدجانوۆتىڭ «بٶلتٸرٸك بٶرٸك استىندا», «قۇداعي كەلٸپتٸ», «قۋىرداق دايىن», «ٶزٸمە دە سول كەرەك» اتتى ساحنالىق تەترالوگيياسى وسى ٶزارا الاۋىزدىق دەپ اتالاتىن ەلەۋمەتتٸك مەرەزدٸڭ قازاق قاۋىمىن قالاي كەمٸرە باستاعانىنىڭ كٷيزەلٸستٸ ٷدەرٸسٸن ۇلتتىق حاراكتەرلەر مەن تۇرمىستىق كولليزييالار ارقىلى ەگجەي-تەگجەيلٸ زەردەلەۋدٸ ماقسات ەتتٸ. تاپتىق پسيحولوگييا مەن ەلەۋمەتتٸك بٸرٶڭكەيلٸك فيلوسوفيياسىن مالدانا وتىرىپ, ساياسي باققۇمارلىق پەن توعىشار پايداكٷنەمدٸكتٸ استىرتىن ٶربٸتكەندەر بيلٸك, بايلىق, قوعامدىق ىقپال جولىنداعى تٸمٸسكٸ كٷرەستەرٸنە ۇلتتىق دەستٷرلەر مەن تاريحي قالىپتاسقان مەنتاليتەتتٸك جول-جورالعىلاردى قالاي شەبەر پايدالانىپ, ۇلتتىق دامۋ مەن ۇلتتىق مٷددەنٸ كٶكسەيتٸن شىن ۇلتجاندىلىقتى قالاي وپ-وڭاي قۇرباندىققا شالىپ جٸبەرەتٸندٸگٸن كٶرسەتتٸ.
ۇلتتىق دامۋدى وڭدىرماي مەشەلگە ۇرىندىراتىن ٷش جەگٸ – سىرتقى ەكسپانسييا, ٸشكٸ ەۋەيٸلٸك, ەتنيكالىق توماعا-تۇيىقتىق. ٷشەۋٸ دە ۇلتتىق دامۋ مەن ۇلتتىق نامىستى دٷنيەقوڭىز ٶزٸمشٸلدٸككە جەم ەتۋ ارقىلى ٶربيدٸ. بۇنىڭ قاي-قايسىسىن دا بٸزدٸڭ بويىمىزعا تەرەڭ دارىتىپ, قانىمىزعا قاپىسىز سٸڭٸرگەن باياعى حاندىق, بۇرناعى كٷنگٸ پاتشالىق كەزەڭدەر ەمەس, كٷنٸ كەشەگٸ تاپشىلدىق دەۋٸر ەدٸ. ول بٸزدٸڭ ۇلتتىق سانامىزدى رۋحاني مٷگەدەكتٸككە ۇشىراتىپ باقتى.
ۇلت رەتٸندە كەمتارلانۋ كەمەلدەنگەن سوتسياليزم جاعدايىندا كٷشەيمەسە, ەلسٸرەمەيتٸنٸن العاش تٷيسٸنگەن سەزٸمتال قالامگەرلەردٸڭ بٸرٸ قالتاي مۇحامەدجانوۆ بولدى. كەيٸن عابيدەن مۇستافين اعامىز ەلدەنەشە رەت كٷيزەلگەن ۇلتسىزدانۋدى ەڭ العاشقى كومەديياسىندا قالتاي مۇحامەدجانوۆ كٶركەم بەينەلەر ارقىلى كٶتەردٸ. ونىڭ باققۇمارلىقتى اسقىندىرۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىنىن بٸرٸنشٸ بولىپ ساحنادا كەيٸپتەگەن دە سول ەدٸ. ول اتالمىش تەترالوگيياسىندا – تاپشىل سوتسياليزم جاساقتاعان تارتىسشىل ەلەۋمەتتٸك موبيليزم جاعدايىندا بايىرعى دەستٷرلەردٸڭ كٶبٸنٸڭ مەنٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ, وتانشىلدىقتىڭ ٶگەي ەنە باۋىرساقتىققا, نامىسشىلدىقتىڭ داڭعويلىققا, اقىلدىلىقتىڭ – ايلاكەرلٸككە, ال ايلاكەرلٸكتٸڭ ارامزالىققا ۇلاسپاي تۇرمايتىنىن دەلەلدەدٸ. بٸرتە-بٸرتە يماندانۋدىڭ ورىنىنا تاپتىق مٷددەنٸ سىلتاۋراتىپ, بٸرٸنٸڭ ٸزٸن بٸرٸ شاباقتايتىن بٸرٸن-بٸرٸ جاتىرقاۋشىلىق پەن بٸرتە-بٸرتە قانىپەزەرلەنۋ ٷردٸسكە ەنە باستادى.
كەشەگٸ قاۋىمنىڭ تۇرمىستىق, مورالدىق كەلەڭسٸزدەنۋٸن ەزٸل مەن سايقىمازاق تٸلٸندە وسىلاي جەرٸنە جەتكٸزە ەشكەرەلەي العان اسقان تالانتتى كومەديوگراف وسىنشاما جويىمپاز ەلەۋمەتتٸك ٸندەتتەردٸڭ ساياسي-فيلوسوفييالىق استارلارىنا بويلاماي تۇرا المادى. اسقىنا تٷسكەن ەلەمدٸك ەلەۋمەتتٸك اپاتتار جاعدايىنداعى ۇلتتىق ەليتا تاعدىرىن باعامداۋعا باتىلى بارعان جاۋجٷرەك سۋرەتكەرلەردٸڭ دە ەڭ سٷلەيلەرٸنٸڭ بٸرٸ – قالتاي مۇحامەدجانوۆ ەدٸ. ۇلت بولاشاعىنا گيتلەرشٸل دەماگوگييانىڭ كٶمەگٸمەن اراشا تٷسەمٸز دەگەندەردٸڭ قالاي مۇزعا وتىرعاندىعى «جات جەردە» جان-جاقتى زەردەلەندٸ. دەل سونداي ۇلت تاعدىرىن قارالاي قاراڭ سۋعا الدىرعان قاسٸرەتتٸ كەپتٸ الا باعاننىڭ بەرگٸ جاعىندا قالعاندار دا كيدٸ.
سوناۋ وتىز جەتٸنشٸ جىلدار ەپوپەياسىنان سٶز قوزعايتىن «بٸز دە پەرٸشتە ەمەسپٸزدٸڭ» دە ايتار ويى, پاش ەتەر كەبٸ – دەل وسى ەدٸ. بٷكٸل قوعامدى بٸرٸنە بٸرٸ قول كٶتەرەتٸندەي دەرەجەگە دەيٸن جەتكٸزٸپ, جاپپاي ٶشپەندٸلٸك دەۋرەنٸن باستان كەشكەندەردٸ وڭ مەن تەرٸسكە, اق پەن قاراعا, دۇرىس پەن بۇرىسقا بٶلۋشٸلٸك, تٷپتەپ كەلگەندە, بەكەرشٸلٸك ەدٸ. بۇنداي قولدان جاسالعان زۇلماتتاردان كەيٸن جەڭگەندەر دە, جەڭٸلگەندەر دە بولمايدى. ودان كەيٸن پەندە پاقىر ٸشكەن اسىنىڭ ادال ەكەنٸن, ارام ەكەنٸن, ايتقان سٶزٸنٸڭ ٶتٸرٸك ەكەنٸن, شىن ەكەنٸن, ٸستەگەن ٸسٸنٸڭ وڭ ەكەنٸن, تەرٸس ەكەنٸن بٸلمەي, ٶزٸنە ٶزٸ قارالاي كٷمەندانىپ, قارالاي قۋىستانىپ ٶتەدٸ. ٶيتٸپ بٷكٸل بٸر ۇرپاقتى, تٸپتٸ بٷكٸل بٸر قاۋىمدى جاپپاي ٶشپەندٸلٸك پەن جاپپاي پۇشايماندىققا ۇرىندىرعان قارا جٷرەك, قاندى قول جەندەتتەر تەك ٶز زامانداستارىنىڭ عانا ەمەس, ودان ٶربٸگەن ۇرپاقتاردىڭ دا وبالىنا قالادى. قايداعى بٸر ەگاليتارلىق ۇرانداردى جەلەۋلەتٸپ, باسقانىڭ تالانتىنا, ابىروي اتاعىنا, دەۋلەتٸنە ٸشتارلىقپەن قارايتىن, جاپپاي قىزعانىش پەن جاپپاي كٶرە الماۋشىلىقتى قولدان قوزدىرۋ ارقىلى جٷزەگە اساتىن بۇنداي ەسٸرە قىساستىقتىڭ بۇقارالىق سيپات الۋىنىڭ سالدارىنان بٸرتە-بٸرتە ەلەۋمەتتٸك يممۋنيتەتكە اينالىپ, گەنەتيكالىق ٸندەتكە ۇلاسۋى دا عاجاپ ەمەس-تٸن. وندايدى باستان كەشكەن قاۋىمداعى ٶمٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك پارقى راديواكتيۆتٸ يزوتوپتار تٷسٸپ كەتكەن كٶلدەگٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ ەكولوگييالىق ساپالىلىعىنا بارابار مەيلٸنشە كٷمەندٸ قۇبىلىس ەدٸ. قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ شىڭعىس ايتماتوۆپەن بٸرٸگٸپ جازعان «كٶكتٶبەدەگٸ كەزدەسۋٸ» وسىنداي بەسٸكتەگٸ كەزٸنەن كٷمەن ەمٸپ ٶسكەن ۇرپاقتىڭ كٷيٸك پەن كٷدٸككە تولى كٷيكٸ بولمىسىنان سىر شەرتەدٸ.
بۇل جاعىنان كەلگەندە «جات جەردە», «كٶكتٶبەدەگٸ كەزدەسۋ», «بٸز دە پەرٸشتە ەمەسپٸز» قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ بٸر-بٸرٸمەن ٶزەكتەس شىعارمالارىنان تۇراتىن ەكٸنشٸ تريلوگيياسىن قۇرايدى. بۇل ٷشەۋٸن «شەرمەندەلەر» دەگەن اتپەن توپتاستىرۋعا ەبدەن بولار ەدٸ. ولار تەك بٸر ۇلت, بٸر قاۋىم ەمەس, بٷكٸل ادامزاتتىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ادامگەرشٸلٸك مۇراتتارىنىڭ اياققا تاپتالۋى تراگەديياسىنا تٸكەلەي قاتىسقاندار مەن ونىڭ زاردابىن تٸكەلەي تارتقان شەرمەندە ۇرپاقتاردىڭ شەتٸن تاعدىرلارىنان شەجٸرە شەرتەدٸ. قالتاي مۇحامەدجانوۆ العاشقى تريلوگيياسىندا كومەديوگرافتىق تالانتىنىڭ ايقىندىلىعىمەن, حاراكتەرولوگييالىق جيناقتاۋلارىنىڭ شىنايىلىلىعىمەن كٶزگە تٷسسە, ەكٸنشٸ تريلوگيياسىندا ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق تالداۋلارىنىڭ دەيەكتٸلٸگٸمەن, ساياسي-فيلوسوفييالىق كونتسەپتۋالدىق توپشىلاۋلارىنىڭ اۋقىمدىلىعىمەن باۋراپ الادى.
ال دراماتۋرگ مۇحامەدجانوۆتىڭ بٷكٸل شىعارماشىلىعىن تۇتاستاي قاراستىرعاندا, ول حح عاسىرداعى قازاق ۇلتى تاعدىرىنىڭ باسقالار بايقاي قويماعان, بايقاسا دا, باسا كٶرسەتۋگە باتىلدىق ەتپەگەن تراگيكومەدييالىق سيپاتىن جەرٸنە جەتكٸزە اشىپ بەرە الدى.
راسىندا دا, قوس قۇرلىق, قوس ٶركەنيەت توعىسىندا, بٸرٸن-بٸرٸ جوققا شىعارماي تۇرا المايتىن قاراما-قايشىلىقتاردىڭ دٸني, رۋحاني قاقتىعىستارىندا قاقپاقىلعا ۇشىراعان قايرانسىز قاۋىمنىڭ ٶز تٸزگٸنٸنە ٶز قولى جەتپەي, ەركٸمدەردٸڭ ەۋەنٸمەن قاڭعالاقتاعان ەرسەرٸ جاعدايى مەن ەۋەيٸ مٸنەز-قۇلقىن كٶرٸپ, كٶزٸڭنەن جاس اققانشا كٷلۋگە دە بولادى, كٶزٸڭنٸڭ جاسىن تييا الماي, سولقىلداپ جىلاۋىڭا دا بولادى.
قالتاي مۇحامەدجانوۆ ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردٸڭ بار شىندىعىن قاز-قالپىندا جەتكٸزە الاتىن ەڭ ىقتيمال جانردى دەل تاپقان. ول – تراگيكومەدييا. كٶزٸڭنەن جاس اعىپ وتىرىپ كٷلۋ نەمەسە ەكٸ ەزۋٸڭ ەكٸ قۇلاعىڭا جەتٸپ ىرجييا كٷلٸپ وتىرىپ كٶزدٸڭ جاسىن كٶلدەتۋ. كٶركەمدٸك پارادوكس. فيلوسوفييالىق يتجىعىس. ەلەۋمەتتٸك-گاملەتيانيزم. بۇلاي بولۋىنىڭ ينتروگەندٸك تە, ەكزوگەندٸك تە سەبەپتەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. سىرتتان دارىعان دا, ٸشتەن ٶربٸگەن دە سىرلارى مول.
وسى ارادان سۋرەتكەردٸڭ شىعارماشىلىعىنان ٶز باسىنا, ٶنەرٸنەن ٶمٸرٸنە كٶشپەكشٸمٸز. بٸز جوعارىدا «بٶلتٸرٸك بٶرٸك استىنداعىنىڭ» قوعامدىق كٶرسەتٸلٸمٸنە بارعان تەاترشىل قاۋىمدى ەگجەي-تەگجەيلەپ وتىرىپ, سول وقيعانىڭ باستى كٷنەكارٸن – كٶرسەتٸلٸپ جاتىرعان شىعارمانىڭ اۆتورىن ۇمىتىپ كەتٸپپٸز. ەدەيٸ ۇمىتتىق. ٶيتكەنٸ, سۋرەتكەردٸڭ شىعارماسىمەن تانىسپاي تۇرىپ, ٶزٸمەن تانىسۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ.
جالپى العاندا تەاترعا باراتىن كٶرەرمەندەر دە بٸر, گريمەردٸڭ ٷستەلٸنەن ەندٸ تٷرەگەلگەن اكتەر دە بٸر. الدىڭعىلارى قاۋىم الدىندا قوعامداعى, سوڭعىلارى شىعارماداعى اتقاراتىن ەلەۋمەتتٸك رٶلدەرٸن ويناپ بەرۋگە بارادى. سول ىردۋ-دىردۋدىڭ ورتاسىندا تەك قويىلىپ جاتقان شىعارمانىڭ اۆتورى عانا جاڭا بوسانعان اناداي ٶزٸن-ٶزٸ قايدا قويارىن بٸلمەي, ٶز كٶكٸرەگٸن ٶزٸ تۇمشالاۋعا تىرىسىپ, ىڭعايسىز سەزٸنەدٸ. سىر بەرمەۋگە تىرىسقانىمەن, وت باسقان تاۋىقتاي بولىپ, ٸشتەي تىزاقتاپ جٷرەدٸ. جاس بوسانىپ نە بالا ەمٸزٸپ وتىرعان ەيەلگە سۇقتانۋ قانداي كٶرگەنسٸزدٸك بولسا, جۇرت تالقىسىنا تٷسٸپ وتىرعان سۋرەتكەردٸڭ شىعارماسىنا ٷڭٸلمەي, ٶزٸن ٸندەتۋ سونداي جەتەسٸزدٸك بولار ەدٸ.
ەدەتتە ساتيرالىق شىعارمالاردىڭ اۆتورى تىرناق استىنان كٸر ٸزدەپ, بٸرەۋدٸڭ بويىنان مٸن تاپسا, ٶلگەن ەكەسٸ تٸرٸلگەندەي قۋاناتىن قانىپەزەر نەمەدەي كٶرٸنەدٸ. ەلگٸ سپەكتاكلدە دە الدىنداعى ورىندىقتىڭ ارقالىعىنا شىنتاقتاپ, تاس قىلىپ تٷيٸلگەن جۇدىرىعىنا يەگٸن قاداپ, بٸر-بٸرٸنە مٸنگەسكەن بٸلەم-بٸلەم ەرٸندەرٸن وقتىن-وقتىن شٷيٸرٸپ قويىپ, ساحنا جاققا ەمٸنە تٶنگەن, جاۋىرىنىنا تٶگٸلە جازداپ تۇرعان قويۋ قارا شاشتى, تٷيتەلەنە تٷيٸلگەن جٷندەس قاباقتى, قاستارىنىڭ اراسىنان قوباندانا كٶتەرٸلگەن قوڭقاق مۇرىندى قارا سۇر جٸگٸتتٸڭ وتىرىسى دا, جٷرٸس-تۇرىسى دا باسقانىنان جەر ويىلاتىنداي زٸل باتپان كٶرٸنگەن. بەدٸرەيگەن بەتٸنەن دە, تەلمٸرە قاراعان تۇنجىر جانارىنان دا, سالىڭقى قاباق, سالعىرت سٶز لەمٸنەن دە جايدارى ەشتەڭە تابا الماعانبىز. وقتا-تەكتە بٶتەكە تۇسىنىڭ بٸر بٷلك ەتە قالاتىنىن بايقاپ, «دەۋ دە بولسا, بار پەلەنٸ ٸشٸنە جيعان بەزبٷيرەك بٸرەۋسٸڭ-اۋ!» – دەپ تە ويلاعانبىز.
كٶپ ۇزاماي قالتاي اعانىڭ اتقان تاڭداي البىراي قاراپ, ەر سٶزٸنٸڭ پٸسكەن مەۋەدەي مەنٸن ارشىپ, قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىرىپ, ەن سالىپ, ويىڭدى سامعاتىپ, بويىڭدى بالبىراتىپ, بايىپپەن پايىمداپ, بابىن تاۋىپ سٶيلەيتٸن كەلٸستٸ دە كەربەز اقىلدى جۇبايى – فاريدا حانىمدى كٶرگەسٸن ول ەسەرٸمٸز تۇمانداي سەيٸلدٸ. مۇنداي كٶشەلٸ ارۋعا ويى دا, سەزٸمٸ دە جٷيرٸك, جٷرەگٸنٸڭ وتى, كٶزٸنٸڭ نۇرى مول, جانى جايدارى جٸگٸتتٸڭ سٷلەيٸ بولماسا, كەز كەلگەن كەپەش تىماقتىنىڭ قولى جەتە قويۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ.
راسىندا دا, قالاعاڭ قاتال تاعدىرعا قايىسپاعان, قارا داۋىلعا مايىسپاعان قايسارلاردىڭ سويىنان ەكەن. جاس كەزٸنەن حالىق جاۋىنىڭ بالاسى اتانىپ, قاق-سۇقتى كٶپ كٶرٸپ, كٸسەپٸرلٸكتەن ەبدەن جٷرەگٸ شايلىقسا دا, ەلەۋمەتكە ايرىقشا ٸش تارتاتىن اسا ەلگەزەك ازامات بولىپ ەرجەتٸپتٸ. ونى ەدەبيەتكە ەكەلگەن دە سونداي الابٶتەن رۋحاني سەرگەكتٸگٸ ەدٸ. قارشادايىنان سىر بويىنىڭ سوناسى مەن «شٸركەيلٸنٸڭ» ماساسىنا ايانباي تالانىپ ٶسكەن تٶزٸمپاز جايساڭ ەدەبيەت پەن ٶنەر تٶڭٸرەگٸندەگٸ پەندەشٸلٸكتٸڭ تالاس-تارتىستارىنان تايسالا قويمايتىن.
ۇلتتىق كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك قارىمدىلىعى مەن ەستەتيكالىق سىندارلىلىعى جولىنداعى كەسكەكتٸ كٷرەسكە ەرتە ارالاسقان ساردار سۋرەتكەردٸڭ باسىنداعى كەزەكتٸ بٸر سايىستىڭ كەلەڭسٸز بٸر تۇسىندا سىنشى مۇحامەدجانوۆپەن ايتىسقان باسقا بٸر سىنشى وعان: «ول ويىڭا جۇرت سەنسٸن دەسەڭ, ەلٸ دە قوشقار مٷيٸزدەندٸرٸپ, يٸلتە تٷسكەنٸڭ جٶن عوي», – دەپ كەكەتە كەڭەس بەرگەنٸ بار. سوندا قالتاي اعانىڭ: «ٶيتٸپ يٸلە بەرەتٸندەي مەنٸڭ سٸزدٸكٸندەي پلاستيليننەن جاسالعان مٷيٸزٸم جوق», – دەپ ساڭق ەتە قالعانى.
بۇنى ەستٸپ وتىرىپ, مارقۇم ەنۋار ەلٸمجانوۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ ٷشەۋمٸز: «قالاعاڭدى دارعا اسقاندا دا, تٸلٸنەن اساتىن شىعار», – دەپ كٷلگەنبٸز. يە, ونىڭ تٸلٸ اششى. كٶزٸ سۇستى. ويى جٷيرٸك. ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭٸ قاباعان يتتٸڭ اۋزىنداي ويقى-شويقى. الايدا, مۇحامەدجانوۆ ٶز زامانى مەن ورتاسىنىڭ ويسىراعان ويازدىقتارىن قارا بوياۋدى باتتاستىرىپ باعاتىن قارادٷرسٸندٸكپەن ەمەس, جٷرەكتٸڭ وتى مەن ويدىڭ ۋىتىن تەرەڭ قابىستىرعان كەمەل سۋرەتكەرلٸكپەن جەتكٸزە بٸلەدٸ. ۇزاق كٶزدەپ جاتپاي-اق, دەل تيگٸزەتٸن. ونىڭ مٸردٸڭ وعىنداي دٶپ ايتىلعان پٸكٸرلەرٸ تەك شىعارمالارىندا عانا ەمەس, جٷرگەن جەرٸنٸڭ بەرٸندە اعىل-تەگٸل اقتارىلىپ جاتاتىن.
ول قانشالىقتى قايسار بولسا, سونشالىقتى جايدارى دا ەدٸ. ەكەۋٸ دە ونىڭ ويىنىڭ بۇلاعىن, تٸلٸنٸڭ تيەگٸن اعىل-تەگٸل اعىتىپ باعاتىن. ويىنا كەلگەندٸ كٶمەيٸندە كٶپ ۇستاماي, قايتىپ وپ-وڭاي اقتارا سالسا, قولىنا تٷسكەندٸ دە سٶيتٸپ, قالتاسىندا كٶپ ۇستاماي, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا جۇمساپ جٸبەرەتٸن. سودان با ەكەن, جۇرتتىڭ بەرٸ دە قالتايدى كٶرگەندە, قىزىر كٶرگەندەي قۋاناتىن. قايسى بٸر جىلى افريكا-ازييا جازۋشىلارىنىڭ كونگرەسٸ الماتىدا ٶتتٸ. ٷش قۇرلىقتىڭ ىعايى مەن سىعايى جيىلدى. ەرٸ جينالىس, ەرٸ توي ەدٸ. قايسىسىنان شارشاعانى بەلگٸسٸز, راسۋل گامزاتوۆ كونگرەسس اياقتالماي جاتىپ, اۋرۋحاناعا تٷستٸ. قالامگەرلەر قاتتى ابىرجىدى. بارىپ كٶڭٸلٸن سۇراۋعا دەرٸگەرلەر رۇقسات ەتپەدٸ. قالىڭ قاۋىمنان بٸر كٸسٸنٸ عانا جٸبەرۋگە كەلٸستٸ. تاڭداۋ قالاعاڭا تٷستٸ.
دەۋٸت كٶگٸلتٸنوۆ بٸر توستاق كونياك ٸشٸپ بارۋعا اقىل قوستى. ول ۇسىنىستى قالاعاڭ اسا زور قاناعاتتانعان سەزٸممەن قابىل الدى. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم دەگەندەي, ەرەيٸپ-سەرەيٸپ كٸسٸ كيٸكتەنٸپ جٷرگەنٸمەن, ميحايل الەكساندروۆيچ دۋدين قالجىڭباس ٶلەڭدەرگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن. قولىنا فلوماستەر الىپ: «دوروگوي راسۋل! ۆوت كونچيلسيا سابانتۋي – ۆ دۋشە توملەنە, رانشە پودنيمالوس درۋگوە, ا تەپەر – داۆلەنيە», – دەپ سويداقتاتا جازىپ, قالاعاڭنىڭ قالتاسىنا قىستىردى. سٶيتٸپ, قۇندى اقىل-كەڭەستەرمەن باسىنان باقايشاعىنا دەيٸن قارۋلانعان قازاق دراماتۋرگٸ ۇلى اۆار اقىنى جاتقان پالاتاعا اتتانادى. كٸرٸپ بارعاندا, بٸردەن بايقاپ, راسۋلدىڭ كٶزٸ جارق ەتە قالادى. تەمٸر موسىعا تەلمٸرتٸپ اسىپ قويعان كٷبٸدەي-كٷبٸدەي بٶتەلكەلەردەن كٷرە تامىرىنا بولماسا, اۋىزىنا سىڭار تامشى تامباي, ەبدەن زارىعىپ جاتقان مۇڭلىق اقىن: «دوروگوي كالتاي, پودحودي بليجە, وبنيمي كرەپچە, دىشي گلۋبجە!» – دەپ جالىنىپ-جالپايىپ, تاناۋىن جارىپ بارا جاتقان تانىس يٸس جانىنا مايداي جاعىپ, ٷستٸ-ٷستٸنە قۇشىرلانا يٸسكەپ بٸر راحاتتانىپ قالىپتى.
ەلگٸ جيىنعا اتاقتى مىسىر جازۋشىسى يۋسۋف اس-سيباي كەلدٸ. ازييا-افريكا جازۋشىلارى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ەدٸ. اەروپورتقا شىعارىپ سالۋعا بارعاندا جان-جاقتان جارماسقان جازۋشىلاردىڭ سىيلاعان كٸتاپتارى كٶپ بولدى. مەيمان ارتىنان ديپپوشتامەن جٸبەرۋدٸ ٶتٸندٸ. بۇل قالاعاڭ ەكەۋمٸزگە تاپسىرىلدى. بٸز اسىپ-ساسىپ, مەيماننىڭ سىيلىقتارىن قالاعا الىپ قايتاتىن كٶلٸك ٸزدەي باستادىق. بٸزگە: «مەيماننىڭ جٷكتەرٸن ٶزٸ مٸنٸپ جٷرگەن كٶلٸكپەن سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە اپارىپ تاپسىرىڭدار. ار جاعىن ٶزدەرٸ رەتتەيدٸ», – دەگەن كەڭەس بەرٸلدٸ. ول الماتىدا شەت مەملەكەت باسشىسى سيياقتى سالتاناتتى شەرۋمەن الىپ جٷرٸلگەن. قالاعاڭ بۇنى ەستٸپ: «بالا ساسپا. الماتىعا اس-سيباي كٷندە كەلە بەرمەس. مۇجىققا كٷندە توي بولا بەرمەس. بۇنى دا بٸر كٶرەلٸك», – دەپ, جىمىڭ ەتتٸ. سٶيتٸپ, تٶبەسٸ اشىق سالتاناتتى ليمۋزينگە مٸنٸپ, الدى-ارتىمىزعا ەسكورت شۇبىرتىپ, قالاعا قايتىپ كەلەمٸز. كٶشەنٸڭ بويىندا ەرلٸ-بەرلٸ شۇبىرىپ جاتقان حالىققا قاراپ, قالاعاڭ وقتىن-وقتىن قالپاعىن كٶتەرٸپ قويادى. كەيبٸرەۋلەر اڭ-تاڭ بولىپ قاراعانمەن, قول بۇلعاپ جاتقان ەشكٸم جوق. «ەنشەيٸندە ٷيلەرٸندە وتىرمايتىن بٸز تانيتىن قازاق پەن ۇيعىردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ كٶرٸنبەۋٸن قاراشى» – دەپ, قالاعاڭ كٷيٸپ-پٸسەدٸ. جايىنا قاراپ تۇرماي: «ولار بۇل كەلە جاتقان سٸز ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلٸپ بارا جاتقان جوق قوي. قالتايدان اۋمايتىن بۇل كٸم بولدى ەكەن دەپ?» دەپ تاڭعالىپ بارا جايىر عوي», – دەپ ەدٸم, قايران اعام بٷيٸرٸمنەن وڭدىرماي بٸر نۇقىپ قالىپ كەڭك-كەڭك ەتٸپ, كەنەلە كٷلدٸ.
قالتاي اعا مارقۇم كەڭەستەر وداعىنىڭ مٷيٸزٸ قاراعايداي قاي كلاسسيگٸمەن دە مايلى قاسىقتاي ارالاسىپ, وپ-وڭاي تٸل تابىسىپ كەتە بارار-دى. بەرٸ دە ونىڭ اشىق مٸنەزٸنە, ٶتكٸر تٸلٸنە, سارقىلماس سايقىمازاق قالجىڭىنا تەنتٸ بولاتىن. جانى جومارت جايساڭنىڭ قولى دا ادام كٶرمەگەن اشىق ەدٸ. ەسٸرەسە, مەسكەۋگە بارعاندا, قاسىندا قالتاي كەلە جاتسا, قارعا ادىم جەرگە جەتە الماي, قارالاي پۇشايمان بولاتىنسىڭ. اتتاساڭ بولدى, الدىڭنان قالاعاڭنىڭ تانىسى شىعا كەلەدٸ. قۇشاعىن ايقارا اشىپ, موينىنا وراتىلادى.
ٶيتكەنٸ, قالاعاڭ بٷكٸل ورتا ازييا مەن تەشكەندە بٸرگە وقىعان. بٷكٸل سوتسياليستە لاگەر, تاياۋ شىعىس, قارا افريكامەن مەسكەۋدە بٸرگە وقىعان. «قالجىڭباس كالتايۋشكانىڭ» باياعىداعى تالاي قىلىقتارى مەن سٶزدەرٸ بەرٸنٸڭ دە ەسٸندە قالعان. سول ەستەلٸكتەر قالتاي اعانى ەدەبيەتشٸلەر, تەاترشىلار, كينوشىلار, سۋرەتشٸلەر, سەۋلەتشٸلەر ٷيلەرٸنە, «ناتسيونالعا», «مەتراپولعا», «يمپەريالعا», «اراگۆيگە», «اراراتقا», «ٶزبەكستانعا» تاعى دا تالاي-تالاي رەستوراندارعا سٷيرەلەيدٸ. جەر بەتٸندە ەلٸ بار ەلگٸلەر تٷگٸلٸ جەر بەتٸندە ەلدەقاشان جويىلىپ كەتكەن «موسكۆا» مەن «روسسييانىڭ» بارلىق زالدارىنىڭ قابىرعالارىن قايتا تۇرعىزسا, كەشەگٸ وداق قانا ەمەس, ەلەمنٸڭ كٶپ ەلدەرٸنٸڭ ەدەبيەت پەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ وتىرىپ, قۇماردان شىققانشا ەمٸن-ەركٸن مەجٸلٸستەسٸپ, ٶزٸ دە مەز بولىپ, ٶزگەلەردٸ دە مەز-مەيرام ەتٸپ, ەندٸ-ەندٸ ٷسي باستاعان كارتوپيياداي قوڭقاق مۇرىنىن اسپانداتا كٶتەرٸپ, قوڭقىلداي سٶيلەپ, كەنەت ەلگٸندەگٸ ەنتەك جوعارىلاپ بارا جاتقان ارىستان جالدى اسقاق باسىن كٷرت تٶمەن تٷسٸرٸپ, كٶزٸلدٸرٸگٸنٸڭ ٷستٸنەن سىعىرايا تەسٸلٸپ, بٸر قاراپ الىپ, سۋ ٸشكەن تٷيەدەي ەرنٸن سالپايتىپ, وسقىرىنا بٸر راحاتتانا قورس ەتٸپ كٷلٸپ جٸبەرەتٸن قايران قالاعاڭنىڭ قوڭىر داۋىسى قايتادان ساڭقىلداپ الا جٶنەلەر ەدٸ-اۋ!..
سول جەر بەتٸنەن جوعالعان «روسسييا» قوناقجايىنىڭ كرەملگە قارايتىن ايلاپات زالىنداعى بٸر وتىرىس ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمدا. جازۋشىلاردىڭ كەزەكتٸ سەزٸ ٶتٸپ جاتقان. بەرٸمٸز بٸرگە تاماقتانامىز. قالامگەرلەردٸڭ اڭقاۋ جاعى كەشكٸ وتىرىستى, اققاپتال جاعى تاڭەرتەڭگٸ وتىرىستى تٶلەۋدٸ ٶز مويىندارىنا العان. كەشەگٸ كەشكٸ وتىرىستى ٶزٸ يەمدەنٸپ, قالتاسى ەبدەن قاعىلعان, ٷستٸڭگٸ قاباتتاعى سٷتتەي اق رويالٸ بار اباجا اپپارتامەنتتە مۇزداتقىشقا تىعار ەشتەڭە تابا الماعاسىن, اياعىنداعى شۇلىعىن شەشٸپ الىپ, تاڭ اتقانشا سالىپ قويىپ, تاڭەرتەڭ سونى بٸر يٸسكەپ, ٷستەلدٸڭ ٷستٸندەگٸ گرافيندەگٸ سۋمەن كەبٸرسٸپ قالعان كەڭٸردەگٸن زورعا جٸبٸتٸپ, سٸركەسٸ سۋ كٶتەرمەي ەزەر وتىرعان قالتاي اعا اققاپتال اعالاردىڭ بٸرەۋٸنٸڭ: «سەرٸلٸك مەنەن بولسىن!» – دەگەنٸن ەستٸگەندە, كٶزٸ وتتاي جانىپ قويا بەردٸ.
داستارقان مەزٸردٸ دەرەۋ قولىنا الىپ, كٶزٸلدٸرٸگٸن كيٸپ, «مۇقتاسار» اقتارىپ وتىرعان بابالارىنداي شۇقشييا قالدى. كەنەت مەكيەن تاۋىقتاي قازديىپ تۇرعان داياشى قىزدى قاسىنا شاقىرىپ, اشىعان قامىرداي جۇپ-جۇمىر بٸلەگٸنەن تاس قىپ ۇستاپ, مىرزالىق قىسىپ بارا جاتقان اعايدى بٸردەن شوشىتىپ الماس ٷشٸن ەۋەلٸ مينەرالدى سۋ مەن سالاتتاردان باستاپ, بٸرتٸندەپ تاپسىرىس بەرە باستادى. اقشالى اعاي قىڭق ەتەر ەمەس. قالتاي اعا دا ەستە-ەستە داۋىسىن كٷشەيتٸپ, ياسين وقىپ, قۇران شىعارىپ وتىرعان مولداداي, بوزداتىپ باعۋدا. قىزدىڭ قولىنداعى تٸزٸم سالا قۇلاشقا اينالدى. ەلدەنەگە ەرەگٸسكەندەي, اقشا تٶلەيمٸن دەگەن اعا تٸپتٸ مٸز باقپايدى. قالاعاڭنىڭ اۋزىنان فرانتسۋز كونياگٸ, شوتلاند ۆيسكيٸ, يسپان رومى, پاتشانىڭ اراعى سىندى ۋداي قىمبات ٸشٸمدٸكتەردٸڭ اتاۋلارى شۇبىرا باستاعاندا بارىپ, ساقي اعايدىڭ سابىرى سىر بەرەيٸن دەدٸ. «سارى الا تاڭنان الا-قۇلانى ساپىرىلىستىرىپ, وسىنشا سٸمٸرگەندە, جينالىستا قايتىپ وتىرامىز?» – دەگەندە, ٸستەرٸن ٸستەپ بولعان قالاعاڭ: «دۇرىس ايتاسىز, كٶكە» – دەپ, قولىن كەۋدەسٸنە باسىپ, يەگٸن يزەپ, باسىن شۇلعىدى.
تاڭەرتەڭگٸ تاماققا بورداقىلاعان باسپاقتارداي تىڭقييا تويىپ العان بٸزدەر سپاسسك قاقپاسىنا قاراي سامارقاۋ اياڭداپ كەلەمٸز. قاقپا اۋىزىنداعى تەكسەرۋشٸلەر قۇجاتتارىمىزدى اسىقپاي اقتارىپ, بٸر-بٸرلەپ ٶتكٸزٸپ جاتىر. قالاعاڭنىڭ الدىنداعى تەكسەرۋشٸ قۇجاتپەن شارۋاسى جوق, پٸسكەن قۇلپىنايداي البىراعان قوڭقاق مۇرىنعا قاراپ, بەدٸرەيگەن دە قالعان. قالاعاڭنىڭ دا بەت-اۋىزى بٷلك ەتپەيدٸ. ەلگٸگە: «نەمەنەگە باجىرايا قالدىڭ, پاتشاعار? ٸشٸپ العان كٸسٸنٸ بٸرٸنشٸ رەت كٶرٸپ تۇرسىڭ با?» – دەگەنٸ. بەدٸرەيگەن نەمە مىرس ەتٸپ كٷلٸپ جٸبەرگەنٸن ٶزٸ دە بايقاماي قالدى. بۇنى كٶرٸپ تۇرعان بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر: «مەسكەۋدە اراق ٸشەمٸز دەنگٸمەنەن, پرەفەرانس وينايمىز كينگٸمەنەن, كٷندە ماس بوپ كٸرەتٸن كرەملگە قانداي قازاق اسىپتى ەندٸ مەنەن?!» – دەپ قالاعاڭ بولىپ شىرقايتىندى شىعاردى. بۇنداي ەندٸ, ەرينە, قالاعاڭ ەمەس, اعامىزعا ەركەلەپ شىعارىپ جٷرگەن بٸزدەر ەدٸك.
بۇعان قاراپ, بٸرەۋلەر جازۋشىنى جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ٶتكەن جامپوز ەكەن دەپ قالۋى دا مٷمكٸن. قالاعاڭدى ٶز تۇسىنداعى قوعامنىڭ قاي قاباتى دا قاتتى قادٸرلەگەنٸ راس. بٸر كٷنٸ ونى دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ كەڭسەسٸنە شاقىرادى. «قالەكە, كٸرٸپ وتىرعان ٷيٸڭٸز تۇرعان جەرگە جاڭا قۇرىلىس تٷسپەك. بۇرىنعى ەكٸنشٸ حاتشىنىڭ پەتەرٸنە كٶشسەڭٸز قايتەدٸ?» – دەيدٸ. قالاعاڭ قيپاقتاپ, جەلكەسٸن سيپايدى. «نەگە ويلانىپ قالدىڭىز, قالەكە?» – دەيدٸ ديمەكەڭ. سوندا قالاعاڭ: «قايدان بٸلەيٸن, ديمەكە! بۇرىن بٸرٸنشٸ حاتشى تۇرعان ٷيدە تۇرىپ ەم. ەندٸ ەكٸنشٸ حاتشى تۇرعان ٷيگە كٶشەدٸ ەكەنبٸز. سٶيتە-سٶيتە تٸپتٸ تٶمەندەپ كەتٸپ جٷرمەسەك, جارادى!» – دەپتٸ. «تۋ, قوجەكە-اي قايداعىنى ايتادى ەكەنسٸز?! ٶيتٸپ, قوبالجيتىن ەشتەڭە جوق, باياعى سول قالتاي قالپىڭدا قالاسىز عوي!» – دەپ ديمەكەڭ دە كەڭك-كەڭك كٷلٸپتٸ.
سول ايتقانى راس بولىپ شىقتى. تٸپتٸ زامان اۋىسىپ, مەملەكەت ٶزگەرسە دە, قالتاي سول قالتاي قالپىندا قالدى. حالىقتىڭ ازاتتىعىن, ازاماتتىڭ ەركٸندٸگٸن اڭساپ ٶتكەن ارداق سۋرەتكەر ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸككە قاتتى قۋاندى. كٶز اشقاننان ەلەۋمەتشٸل بولىپ, قوعام ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاسقان قالامگەر مەملەكەتتٸك دەربەستٸگٸمٸزدٸڭ نىعايۋىنا, رۋحاني سىندارلىلىعىمىزعا ٶلە-ٶلگەنٸنشە ٷلەس قوستى. دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز بەن تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ تاريحي بەكەمدٸلٸگٸ جولىندا قابىرعاسى قايىستى. جاڭا قوعام تۇسىندا دا حالىق ماحابباتىنا بٶلەنٸپ, ۇلتتىڭ ماقتانىشتى تۇلعالارىنىڭ بٸرٸنە اينالدى.
بٸراق, ونى بەرٸبٸر بۇل ٶمٸردەن ايدارىنان جەل ٶسٸپ ٶتتٸ دەي المايمىز. ٶيتكەنٸ, ول بٸر باسىنىڭ تويعانىنا مەز بولاتىن, توزعانىنا زارلاناتىن كٶپ توعىشاردىڭ بٸرٸ ەمەس ەدٸ. «كٶكتٶبەدەگٸ كەزدەسۋدە» كٶپ ايتىلاتىن «قايتكەندە ادام قالادى, ادام بولىپ?» – دەيتٸن قايسار ساۋالدىڭ تٶڭٸرەگٸندە قابىرعاسى قايىسقان قالتقىسىز حالىقشىل سۋرەتكەر ەدٸ. سوندىقتان, بارعا قاناعات ەتە المادى. بارشانىڭ باي-باقۋات بولعانىن قالادى. ارمانىنىڭ بەرٸ-بەرٸنە جەتە المادى. ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن زاماننىڭ شىندىعىن شىعارمالارىندا شىنايى بەينەلەگەنٸندەي, قالاي قابىلداۋىڭا دا كەلە بەرەتٸن تراگيكومەدييالىق قۇبىلىس دەپ سانادى. ودان ٶز تاعدىرىن دا بٶلٸپ-جارا قارامادى. ول ٶزٸنٸڭ بٸر جىلى, بٸر ايدا تۋعان تٷيدەي قۇرداسى, اتىلىپ كەتكەن ارىستاردىڭ ارتىنان جەتٸلگەن تۇياقتارى رەتٸندە تاعدىرلاسى, تۇرعىلاسى شىڭعىس ايتماتوۆتاي ەدەبيەت تاعدىرىنا كٶپ تولعانىپ, كٶپ اپشىدى.
ال ەدەبيەتتٸڭ قازٸرگٸ احۋالى بارشاعا ايان, شىنىندا دا, تراگيكومەدييالىق جاعدايدا عوي. ول جاعداي, راسىندا دا, بٸر كەزدە ەسحيل مەن سوفوكل ەكەۋٸ بٸردەي جارىسا جازعان ەجەلگٸ كاساندرانىڭ تاعدىرىن ەسكە سالار ەدٸ. ترويانىڭ پاديشاسى پريامنىڭ وسى سۇلۋ قىزىنا جەتٸ مۋزانىڭ جارىلقاۋشىسى اپوللون ٶلەردەي عاشىق بولىپ, ونىڭ بويىنا نە بولىپ, نە قوياتىنىن الدىن الا بٸلٸپ وتىرعان سەۋەگەيلٸك دارىتپايتىن با ەدٸ?! بٸراق, ٶزٸن ٶلٸپ-تالىپ سٷيە قويمايتىنىنا كٶزٸ جەتٸپ, اپوللون ونىڭ ايتقان سەۋەگەيلٸگٸنە ەشكٸم سەنبەيتٸن ەتپەيتٸن بە ەدٸ?! سٶيتٸپ, نە بولىپ, نە قوياتىنىن ەلدەن بۇرىن ەسكەرتٸپ, قانشا جەردەن زار يلەسە دە, ايتقانىنا ەلەڭ ەتپەي, قادٸرٸ تٷسكەن مۇڭلىق كٶپتٸڭ باسىنا ورناعالى تۇرعان كەساپاتتىڭ الدىن الار ەش قايران تابا الماي, ٶز بارماعىن ٶزٸ تٸستەپ, قاپالانىپ ٶتپەيتٸن بە ەدٸ?! بٷگٸن دەل سول كەپتٸ بٷكٸل ەلەمدٸك ەدەبيەت كيٸپ وتىرعان جوق پا?! ول ادامزات باسىنا وسىنداي قاۋٸپ تۋاتىنىن ايتىپ قاقساعالى قاشان?! ەدەبيەتتٸڭ باسىنان تايعان باق جازۋشىنىڭ باسىندا قايتىپ بايانداي الماقشى?!
بۇعان قاي قالتقىسىز تالانت يەسٸ قايعىرمايدى?! ونىڭ ٷستٸنە, ەل باسىنا كٷن تۋىپ, جاپپاي ٷرەي بيلەگەن كەزدە دٷنيەگە كەلگەن ەسٸل ەر ەندٸ ەل باسىنداعى قاياۋ تٷگەل جەنە تٷپكٸلٸكتٸ ايىعادى دەپ, جۇرتتىڭ بەرٸ ٷمٸت قۇشاعىندا جٷرگەن كەزدە دٷنيەدەن كەتتٸ. ونىڭ تاعدىرىنداعى تراگيزم ەڭ الدىمەن, مٸنە, وسىندا بولىپ تابىلادى. وسىناۋ شىم-شىتىرىق رۋحاني شەرمەندٸلٸكپەن ٶمٸر باقي ايقاسىپ ٶتكەن قايسار قالامگەر تٸرٸ بولعاندا قازٸر سەكسەنگە تولار ەدٸ. ونىڭ جانىن تەبٸرەنتٸپ باققان تولعاقتى ويلار ەندٸ كٶرەرمەندەرٸن باۋراپ, وقىرماندارىن تەبٸرەنتپەكشٸ. تٸرٸلەردٸ كٷندە ويعا باتىرىپ, كٷندە تولعاندىرا بٸلگەن ساليقالى سانا يەسٸن, اباي ايتقانداي, ٶلدٸ دەۋگە بولار ما?!
قالتاي اعا دا قازاعىمەن بٸرگە بولا بەرمەكشٸ.
ەبٸش كەكٸلباەۆ
