Kez kelgen ataýda siqyr kúsh bar desedi. Adam túgil jan-janýar ózine baǵyshtalǵan sózdi estigende tula boiyn diril bilep, qulaǵyn tikireitip ala qoiatyn kórinedi. Al sana iesiniń óz atyn ár estigen saiyn ata-anasy men ainalasynyń jaryq dúniege kelgen sátinen bermen qaraiǵy ózine degen erekshe yqylasy men bólekshe úmitiniń arǵy astaryna airyqsha oi júgirtip baǵary túsinikti. Ásirese, sát saiyn tylsym dúnieniń taǵy bir tosyn qupiiasyn ańǵaryp qalam ba dep alaburtyp otyratyn aqyndardyń álgindei jaitqa erekshe eleýrep turary esh kúmánsiz.
Fariza... Ekiniń biri esti qoimaǵan tosyn sóz. Kez kelgen tal keregeli qara shańyraqtyń qara kempir, qara shaldarynyń qiialyna kelip, tiliniń ushyna orala qoimaityn tańsyq uǵym. Rýzi Irannyń saiabaǵynyń jupary ańqyp, káýsar bulaǵy syldyrap qoia bergendei siqyrly estiledi. Parsy men túrki dúniesiniń naq shekarasynda osy taqylettes jer ataýy da bar.
Kókke shapshyp, kún jep tastaǵan jalańash quzarttyń ushar basynda alaqandai kók maisa alqapta jan-jaǵynan suqtanǵan surqiia kózderden qorǵaimyz dep arpalysa aiqas salǵan alty aǵasynyń bárin jaý jalmap, jeldiń ótinde, jaýdyń betinde jalǵyz qalǵan aiaýly arý Firiýzanyń kóz jasyndai móldir bulaq áli aǵyp jatyr. Alty aǵanyń moinyna kezek asylyp, sylań qaǵyp, alańsyz ósken basy kenet qaýsata soqqan qaiǵydan qanshyrdai qatyp, qyryq buralyp, búktetile qulai jazdaǵan jeti tarmaq jeke shynar áli tur. Eljirete esken taý samalyna jaýdyraǵan japyraqtaryn jabyla saýdyratyp, qolań shashyn jaiyp salyp, yńyrsyp jylap qoia beretindei.
Kóne Kópet-Dagtyń qyryq qatpar qyrtystary shyrq ainaldyra túksie tónip baqqanmen ári ásem, ári muńly osy bir peiish qoinaýdyń tómenshik nazary men tótenshe ajaryn bylaiǵy dúnieden birjolata kólkeshtep qala almaǵandai. Ańyzǵa ainalyp, aýyzdan aýyzǵa, elden elge taralyp ketkendei. Tipti sol bir hikmetti hikaia ulan-ǵaiyr qazaq dalasynyń eń batys qiian túpkirdegi ashy teńiz aiaýsyz shaiyp tastaǵan aidyn sor men shimai-shimai qum shaǵyldardyń arasyna qisynsyz qystyrylǵan siyqsyzdaý qystaqtyń jermen-jeksen baspanalaryna da kelip jetkendei.
Bul, árine, tańǵaldyrmai qoimaityndai jumbaq. Onyń ústine álgi qystaqtyń óz aty da oiyńdy on saqqa, qiialyńdy qyryq saqqa júgirtetindei – Manashy. Baiaǵyda Qobylandy batyr Qaraspannan Qazannyń syrly qalasyn shaýyp alýǵa bara jatqanyndaǵy: “Atasý men Manashy, mal ottaýǵa oty ashy, isheiin dese sýy ashy, munandaǵy jol shekti” – deitin ejelgi qonys. Manashy... Manash... Manas... Mańǵus. Bunyń ar jaǵynda tek orfoepiialyq qubylýlar emes, tarihi qubylystar jatyr. Bir esim ár zaman, ár ǵasyrda árqily daýystalyp qana turǵan joq, árqily ulyqtalyp ta tur. Aq qalpaqty, altyn omyraýly, jasyl shapandy Altai men Alataýda júrgende “aibyndy Manas, ai Manas”, Syrdariia men Jideli Baisynda aspannyń asty men jerdiń ústin ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaityndai Alyp Manas (Alpamysh) atanǵan batyr baba jaidaq dala, jaǵaltaq sorǵa jetken soń arýaǵynan aiyrylyp, mańqa tartyp, Manashyǵa ainalyp ketkendei. Ejelgi túrki dúniesiniń qulaǵyn erekshe eleńdetken eren esim ielengen jer ataýlarynyń Eýraziia shetindegi eń aqyrǵy shashyrandysy ótken zaman men qaitqan baqyttyń qaidaǵy bir qupiiasynan syr ańǵartyp turǵandai.
Jaýgershiliktiń dáýren qurǵan tusynda bahadúr, padisha, pir sanalǵan aibyndy tulǵalar zaman ozyp, zań tozyp, arýaq qashyp, din ornap, ejelgi dástúr, eski úrdispen júrgen taipalar quqai kórip, el aýyp, jer aýyp, batysqa yǵysyp, kápir sanalyp, shetqaqpailyq kórgende kúndei kúrkiregen alyp Manastar mansuqtalyp, diiý, peri, malǵun Mańǵus atanǵany aian. Olardyń tek ózderi ǵana emes, kúlli elderi it minip, irek qamshylap, sólekettenip ketkender dep sókettelgenderi de belgili.
Qaidaǵy bir qadym zamandarda emes, kúni keshegi IH-H ǵasyrlarda Syrdariianyń tómengi saǵasyndaǵy burynǵy Qańǵa (Horezm) padishalyǵyna qaraǵan túrik taipalary, shyǵystan kelip kilikken tektesterimen teketiresip qalysady. Ásirese baiyrǵy pesheneler men keiingi salyrlar jeti ata boiyna deiin jaýlasyp ótedi. Bastapqy kezde pesheneler kóp iyq kóterip, kóp tómpesh kórsetkendikten, salyrlar ólerdei jek kórip, olardy ie peshene atandyryp jiberedi. Sol peshenelerdiń kóseminiń shyn aty Toimadyq bolǵanymen, ejelgi dastandarǵa Kóbikti degen atpen engen. Ol salyr begi Eńkesh úlken uly Qazan bekpen birge Qazyǵurtqa saiatqa attanǵan kezinde aýylyn shaýyp, báibishesi Shashaqtyny alyp ketpek bolady. Shashaqty jelmaiaǵa minip, kúieýi bet alǵan jaqqa beze jóneledi. Kóbikti ony qýyp jetip, kúlge aýnatyp, qorlap, atyna óńgerip alyp ketedi. Eńkesh araǵa úsh jyl salyp, kóp mal berip, áielin qaitaryp alady. Tutqyndaǵy áiel eki jastaǵy emizýli balamen eline oralady. Oǵan arlanǵan Qazan bek ógei inisin “it pesheneniń irek qamshylaýynan jaralǵan” dep Irek atap ketedi. Odan Airaq degen ul týady. Airaqtan órbitinder rýly elge ainalyp, Mańǵystaýdaǵy Iir oiyn jailap, sol mańaidaǵy taýdy óz rýynyń atymen Airaqty atandyrady. Qazan bektiń tusynda salyrlar ábden kúsheiip, peshenelerdi áýeli Mańǵystaýǵa, sodan Jaiyqqa, odan Edilge qýyp salady. Onda pesheneler bir-birimen syiyspai, Kavkaz, Balqan, Urym asyp ketedi. Eńkeshpen shaiqasatyn Toimadyq (Kóbikti) dinsiz májýsi eken. Ol otqa tabynýshy (zoroastrizm) dinindegi peshenelerdi bileitin Manash (Mańǵus) batyrdy mert qylady. Manash basqarǵan kerderi, jaǵalbaily taipalary keiin qazaq, ózbek, bashqurt quramyna kiredi, Shókili Álmúshtiń qaraýyndaǵylar shekti, álimderdi túzedi. Qaldar peshenelerdiń Keden bastaǵan toby Vizantiiaǵa, Arpad bastaǵan toby Vengriiaǵa ótip, hristian bolyp ketedi. Qaraman basqaratyn iýdei dinindegi afshar (aýsary) pesheneler biraz ýaqyt Mańǵystaýdy jailap, odan Hazariia quramyna kirip, Naryn, Kavkaz, Don boiyn mekendep, aqyr aiaǵynda, Anadoly asyp, musylmandanyp tynady.
Májýsi Kóbikti otqa tabynýshy Manashty ejelgi Hazariianyń taban qonysy Narynda óltirip ketse kerek. Dál sol naqaq qan tógilgen nalyńqy pushpaqta keiin Fariza týady. Ol mańaidaǵy jer ataýlarynyń ar jaǵynda bir-bir tolaǵai tulǵa, bir-bir tolǵaý dastan tur. Tarǵyn ózeni men Aq Júnis (Aqjonas) taýynyń nege olai atalǵany aitpasa da túsinikti. Janbai atty jol – Toqtamyspen siyspai, Edil asyp qashqan Edigeniń sońynan qýyp jetip, bitýaja aitatyn keneges biiniń mekeni. Mansur, Oraq, Mamai, Qosai, Ormanbet jailaǵan Edil, Nárik pen Shora jailaǵan Naryn, Júsip jailaǵan Jaiyq, Jańbyrshy jailaǵan Boqsaq boiynyń kez kelgen butasynyń túbinde ata dushpannyń basy qýrap, sháiit bahadúriniń qany tamǵan. Tipti Martyshi munai kenishiniń ózi Musa bidiń Oraq, Mamai bastaǵan on eki ulyna on úshinshi bolyp telingen orys kúńinen týǵan Matreshka atty kórdemshe ulyn eske salady. Zamanynda ol da aýyzdyǵa sóz, aiaqtyǵa jol bermegen Oraq, Mamailardyń qolyna tizgin tigizbei, noǵailyny bilep-tóstegen. Qysqasy, Fariza týyp-ósken Manashynyń mańy tunyp turǵan tarih edi. Esińe alsań, eseńgiretip jibererdei ári eski, ári ashy shyndyqtardyń shyrǵalań shejiresi edi. Ony Farizaǵa el kezip, jer kezip, qaǵaz aqtaryp, timiskilete izdeýdiń esh qajeti joq edi. Tabaldyryqtan attap shyqsa boldy-aq, jan-jaǵynan jaýdyrai qarap turǵan baiaǵy tarihqa súriner edi.
Baǵzydaǵyny bylai qoiǵanda odan bergi Isatai-Mahambet kóterilisiniń ózi tap osy Manashydan bastalǵan-dy. 1836 jyldyń 18 naýryzynda Jáńgir pármenimen Qaraýylqojanyń alty júzdei adamdy bastap kele jatqanyn estip, osy Manashyny qystap otyrǵan Isatai qasyna eki júzdei jigit jiyp, aýylyn shyr ainaldyra or qazyp, qorshap, jan-jaǵyna topyraq úiip, jaýǵa aldyrmas bekinis jasaǵan-dy. Biraq, shiettei qatyn-balany oq nóseriniń astynda qaldyrýǵa aiap, sol mańaidaǵy qum arasyndaǵy Kieli molaǵa baryp, qarýly qolmen aidalada shaiqasqan-dy.
Sábi Farizanyń besigin sol oqiǵalardy tikelei bastan keshken áýletterdiń ókilderi terbetti. Olar noǵaily zamanyn ol tarapta áli aýyzdan túse qoimaǵan Qaztýǵan men Shalkiiz, Jáńgir zamanyn Mahambet pen Murat jyrlarynan bile qoisyn deiik. Al jer túbindegi Rýzi Iranmen jaqparlas Firiýza ańyzyn qaidan estip bilip júr eken? Bunyń jaýaby da bizdi tym árige aparyp tastaidy. Dál baiaǵy ushan dalaǵa islam dini endi taralyp jatqan ekiudai kezeńge oraltady. Jańa dinge ilikpegen kóshpendi túrki taipalarynyń aldy Urym asyp ketip jatsa, arty Jaiylhan eli atanyp, quba túzderge shyǵynyp ketti. Keiin oǵyzdarmen birge musylman dinin qabyldaýǵa májbúr boldy. Islam dinin taratýshy arabtardy irgeles jatqan parsylar áýelde tájikter dep ataǵany málim. Solardy kórgen túrkiler de arabtardy tázikter dep ketken syńaily. Keiin bul ataý qytailardyń da aýzyna ilikken. Tázik, tájik ataýlary áý basta etnikalyq uǵymdy emes, arabtar siiaqty din ustanyp, saýda-sattyq jasaityn kásibi uǵymdy bildirse kerek. Keiin bul sóz álgi kásiptermen biryńǵai ainalysyp ketken Orta Aziia parsylaryna basybaily telinip, tájik etnonimi paida bolǵan siiaqty. Arab saiahatshylarynyń aitýynsha, álgi etnos áli qalyptaspai turǵan kezde Turanda arab tilin úirenip, arab úrdisin ustanyp, din taratýmen shuǵyldanǵandardyń bárin de tázik dep ataǵan sekildi. Olardyń arasynda ejelgi Qańǵa (Horezm) memleketi aýmaǵyndaǵy parsylarmen qosa, túrik taipalarynyń ókilderi de az bolmaǵan túri bar. Horezmnen sonaý Edil boiyna baryp jasalatyn saýda solardyń qolynda bolǵanǵa uqsaidy. Tipti, Edil boiyndaǵy bulǵar qalalarynda tázikterdiń tutas kósheleri men oralymdary bolǵany aitylady. Buryn Noǵai Ordasynda bolǵan alshyn odaǵyndaǵy tázike áýleti de sol kóne súrleýdiń bir soraby bolsa kerek. Qonystary da ejelgi saýda jolynyń boiynda Aral, Jem, Jaiyq, Edil aralyǵynda jatypty. Tázikemen túptes, Qosaidyń aýyly Syr aiaǵynda sýǵa ketip, túrikpenniń Súiin hanynyń qyzyna úilenip, qaitadan urpaq órbitip, túrikpenadai atanypty desedi. Bunyń ózi tázike, qosailardyń Qanǵa zamany etnostarymen tamyrlastyǵyn ańǵartqandai. Olardyń ekeýi birigip, Qudaike odaǵyn quraýy da din taratýǵa bailanysty abyzdyq qyzmetterine meńzegendei. Biz kórgen shaldar: “Kókten túsken Quran áýeli qara qalpaqtar men Qudaike balalarynyń qolyna iligipti”, – dep otyrar-dy. Shamasy, ejelde ekeýi de Aral men Syrdy jailap, shariǵatpen buryn aýyzdanǵandaryn aitsa kerek. Farizanyń ákesi Ońǵarsyn sol áýletten tarasa, anasy Qalima – erligimen aty shyqqan Esenqul berishtiń qyzy. Naryn boiyna tek keshegi aqtaban shubyryndyǵa ushyrap, Saýran ainalǵan soń ǵana emes, baiaǵy hazar, noǵaily zamanynda da qonys qurǵan ejelgi taipalardyń jurnaqtary. “Kón tartylsa qalybyna” degendei zaman ár aýnaqshyǵan saiyn ejelgi qonystaryna baryp tirelip otyrǵan áýletterdiń ókilderi.
Besigin el arasynda “muhtasar ashyp, múbárák kórgen tuqym” sanalǵan degdar áýlet pen aty uranǵa shyqqan erjúrek áýlettiń ókilderi qosyla terbetken sábige ejelgi kitaptarda ushyrasar esimniń berilýiniń de syryna endi túsine berýge bolatyn siiaqty.
Sábi Fariza besikte jatyp-aq qaiym zamandardyń qamyryqty gói-góiin estip jatqandai. Aiaǵyna mine sala, ainala antalai moiyn sozǵan ańyzdardyń qorshaýynda qalǵandai. Basqany bylai qoiǵanda, týmai jatyp qulaǵyna tigen Fariza, Manash, Qudaike, Tázike ataýlarynyń ózi-aq tabiǵatynan airyqsha daryn, qabilet, túsinik arqalap týǵan talantty jandy arǵy-berginiń astaryna boilatyp, tuńǵiyǵyna úńiltpeýi esh múmkin emes. Úńiltse – tek bir pende, bir áýlettiń ǵana emes, berisi atam qazaq, árisi adam safi urpaǵynyń taǵdyryna qanyqtyryp, talai qupiianyń betin ashyp bereri sózsiz. Onyń ústine es bilip, esepke kirgeli qyryq qubylyp, quiqyljyp baqqan jiyrmasynshy ǵasyrdyń ótkelekteriniń bel ortasynda júrgendei. Sonyń bári airyqsha daryn iesiniń kókiregine kim kóringen ańǵara almas airyqsha syr bolyp tunyp, júre kele arnasynan asyp, aq qaǵazdyń betine jyr bolyp tógilgendei.
Bunyń bárin qazbalai aitýymyz da teginnen tegin emes. Byltyr kóktemde Naryn qumyn aralap, Atyraýǵa qaityp kele jatyp, aidalada aidynǵa qonǵan aq shaǵalalardai bir úiir aq shańqan eskertkishterge tap boldyq. Baba qonystyń aq mármár tastarynan qashalynǵan záýlim qulpytastar shetsiz-sheksiz keńistikte adastyrmai jol siltep turǵan alyp samala shyraqtardai kún nuryna shaǵylysyp jarysa jarqyraidy. Báriniń de basyna baryp, bas iip bata jasadyq. Jazýly ýaqyt mólsherine qaraǵanda sońǵy eki ǵasyrdy túgel qamtityn ýaqyt aýmaǵynda tirshilik keshken ata-baba týǵan topyraqtyń bir pushpaǵyna jarysa jaiǵasypty. Fariza týǵan shańyraqtyń kieli túp tamyrlary. Úielmeli-súielmeli qulpytasqa ainalyp qatar tur. Olardyń arasynan kózim kórgeni – jalǵyz anasy ǵana eken.
Álgi hatynyń aiaq jaǵyna Fariza ózine mektepte orys ádebietinen sabaq bergen muǵalimasynan Mańǵystaýǵa qyzmetke aýysqaly habarsyz ekenin, múmkindik bolsa, soǵan jolyǵyp, sálemin aitýymdy ótinipti. Onyń reti sol jylǵy jaz basynda tústi. Máskeýdegi dúniejúzilik jastar festivaliniń qarsańynda oblystyq festivalǵa ketip bara jatyp, Jem saǵasyndaǵy Qaraqum arasyndaǵy shaǵyn aýylǵa toqtap, saýyq jasadyq. Tal shybyqtai buralǵan taldyrmash boijetken kelip jolyqty: “Ábish, sen Farizany bilesiń be?” – dep surady. Sóitsem, álgi sálem aityp júrgen muǵalimasy eken. Farizanyń óleńimen tanys, ózimen beitanys ekenimdi aittym. “Tanyssaishy. Talantty qyz. Dos bolyp ketesińder”, – dedi muǵalima.
Atyraý basy abyr-sabyr. Jastarǵa lyq toly. Qorytyndy kontsertke ázirlik kezinde bárimiz kópdaýysty hor quramynda án aitatyn boldyq. Avtory – arsalańdaǵan albyrt jigit. Almatydan kelgen jas kompozitor Nurǵisa Tilendiev. Dirijer pýltinde turyp, ol kezdegi “Stalin joly”, keiingi “Qazaqstan áielderine” úńilip qoiady. Sóitse, oǵan Farizanyń mahabbat taqyrybyndaǵy óleńi jariialanypty. Atyraýǵa barǵan Nurǵisa sol óleńdi ánge ainaldyrypty. “Ái, óziń buǵa bermei, beri shyǵyp, jurtqa kórinseishi”, – deidi áldekimge. Jurt aldyna baiaǵyda meniń qasymda ún-túnsiz otyrǵan mólt qara tory montany qyz shyǵyp, basyn idi. Sóitsem, Fariza sol qyz bolyp shyqty. Budan keiin de biri-birimizdi syrttai bilip júrgenimizben etene tanysyp kete qoiǵan joqpyz. Marqum Meńdekesh Satybaldiev qana kórgen saiyn: “Ái, qara bala, sen sol qara qyzdyń óleńderin durystap oqyp júrgen joqsyń. Páli, ol sumdyq qoi!” – dep júretin.
Sol “sumdyq óleńdermen” qanyǵa tanysýdyń sáti keiin tústi. Jetpisinshi jyldyń aiaǵynda eki jyl ásker qatarynda bolyp, Almatyǵa oralsam, Atyraýdan kelgen aqyn qyz Farizanyń jyrlary astanany ábden shýlatyp jatyr eken. “Juldyzdyń” redaktory Tahaýi Ahtanov “Qazaqfilm” kinostýdiiasynda bas redaktor bolyp júrgen maǵan “pikirińdi aityp, jazyp ber” dep qolqa salyp, bir qapshyq óleń berip jiberipti. Sóitsem, Farizanyń “Mazasyz shaq” atty jyr kitabynyń qoljazbasy eken. “Dara kúnderimniń, nala túnderimniń serigi bolǵanyń úshin, senimi bolǵanyń úshin men seni aialaimyn; bireýdiń pasyqtyǵynan, bireýdiń jasyp muńynan júregim syzdaǵan kezde, janym muzdaǵan kezde men seni saialaimyn; bireýdiń kúlkisin kórip, baqytynyń túr-túsin kórip, qýanyshtan dirildep denem, aldyńa kúlimdep kelem; ajalmen aiqaskan sátte kyrshyn jas kóz ilgenin kórip, ótkinshi sezimderdi kórip, keshegi dospyn degenniń minýtta jeringenin kórip, kimnen óshimdi alarymdy bilmei, kimderge kiná taǵarymdy bilmei, aldyńa lapyldap kelem, jarylýǵa jaqyndap kelem; ómirdiń ótkelderinen qiyndyq kóp kórgenimmen, órtenip ot basqanymmen, ózińmen qoshtaspadym men; kúlkimdi, jaily kúnimdi, azapty, qaiǵy-muńymdy ózimmen bóliskeniń úshin, qatem men jeńisterim úshin, meniń mynaý qiyndaý taǵdyrym bolyp, o basta kóriskeniń úshin, Óleń, men seni aialap ótem!” – dep ózekti órtep bastalatyn kitap áldebir siqyrymen birden baýrap aldy. Qashan bitirgenshe, basymdy kótere almadym. Oqi berdim. Oqi berdim. Buǵan deiin bastan-aiaq óńkei minsiz óleńderden turatyn jyr kitaby da bolatynyn alǵash ret Muqaǵalidyń “Qarlyǵashym, keldiń be?” degen jinaǵyn oqyǵanda sezingenimdi shinelimdi súirete júrip, “Leninshil jasqa” joldaǵan “Júrekten-júrekke” degen maqalamda aityp edim. Maqataevtyń asqar taýdai dańqy sol kitaptan bastalyp edi. Ol maqalaǵa Muqaǵalidyń qandai qýanǵanyn, artynsha demalys alyp kelgenimde Asqar Súleimenov dosym eki úiimizdi jabaǵy soiyp, qonaqqa shaqyrǵanyn, sol otyrysta eshkimge kórsete qoimaǵan jańa jyr dápterin oqyp berip, Asqar ekeýimizdiń sol kúni tún boiy Jeltoqsan kóshesin: “Qazaqqa taǵy bir uly aqyn týdy” – dep alaburta kezgenimizdi qalai umytarsyń?!
Araǵa eki jyl salyp, taǵdyr meni taǵy da sondai asqaraly jyr týyndysymen jolyqtyrdy. Tynysh taýyp otyra almadym. Meńdekeshpen tildestim. Farizaǵa erteń jumys orynyma kelip ketýin ótinetinimdi jetkizýdi suradym. Erteńine sáskede “Qazaqfilmniń” Alataý etegindegi jańa ǵimaratynyń aýlasyna sylańdaǵan jyltyraq qara “Volga” kelip kirdi. Aldynan shyqtym. Sol baiaǵy Fariza. Birden jarqyldap kete qoiǵan joq. Sypaiy amandasyp, syrbaz sóilesip otyrmyz. Ózi eshteńe aitpady. Meni muqiiat tyńdap baqty. Ústimizge, al tańǵalmai kór, Nurǵisa Tilendiev kirip kelsin. Baiaǵysynsha sampyldap sóilep, sańqyldap kúlip tur. Ekeýimizdi betimizden súiip, Farizanyń arqasynan qaqty: “Ái, qara qyz, baiaǵyda alǵashqy óleńińe án shyǵarǵanym esińde me?” Fariza: “Esimde ǵoi, aǵa!” – dep momaqan til qatty.
“Mazasyz shaqtyń” sol men oqyǵan qoljazbasyn Tahaýi Ahtanov túgelimen jariialap jiberdi. Sol boida-aq: “Bas redaktor jerlestikke salynyp, endi shyǵyp kele jatqan jas aqynnyń búkil jyr kitabyn jýrnaldyń bir sanynda túgel jariialap jiberdi” degen dabyl joǵary jaqtardy jaǵalap ketti. Onyń esesine, oqyrman qaýym aspannan merýert jaýǵandai ádemi jyrǵa bir kenelip qaldy. Aqyn Farizanyń dańqy aspandai tústi.
Burynǵy buiyǵy minezin tastap batyldana tústi. Bizderge erkinsip, erkelei sóileitin boldy. Áýeli: “Ánebir aǵaidyń óleńderi qandai? Myna bir arsalańdaǵan jigit nemene ózi?” dep aýyl arasy ataqtylaryn syrttai tarazylap otyratyndy shyǵardy. Keiin: “Ábish, osy jurt Evtýshenkoǵa nege ólip óshedi? Anna Ahmatovany nege áz áýlie kóredi? Marina Tsvetaevaǵa nege talyp jyǵylady?” – dep surai bastady. Kóp uzamai: “Osy Ýitmendi ne úshin maqtaisyńdar? Verharnnan qandai at basyndai altyn taýyp júrsińder? Asqar Súleimenov ekeýiń Pol Eliýar men Sharl Bodlerge áýeli ózderiń túsinesińder me, álde jurttyń basyn qatyrý úshin ádeii maqtaisyńdar ma?” – dep tiisetindi kóbeitti. Birde Aziia-Afrika jazýshylary jiyny tusynda áigili japon jazýshylarymen tanysqanymyzda kóńilderi bitpei, Aqushtap Baqtygereeva ekeýi meni qyspaqqa aldy. “Sen ekeýińniń maksimalizmderińe adam shydaýy múmkin emes”, – dep taksidiń esigin tars jaýyp ketip qalǵanymdy aityp, kópke deiin mazaqtasyp júrdi. Men de esemdi jibergim kelmei: “Farizaǵa eshkim unamaidy. Qudaidyń ózine túske deiin kóńili bitip otyrsa, tústen keiin kóńili bitpei qalady”, – dep qaljyńdap baqtym. Fariza oǵan apshyǵan joq, biraq kórgen saiyn álgindei qiiańqy suraqtaryn kóbeite tústi.
Farizanyń bul “qiiańqylyǵy” meniń anam Aisáýlege qatty unaidy. Birde túski tamaq kezinde úige kelsem, ekeýi ońasha otyr eken. Anam: “Apyrai, álgi Klara qurǵyr da keshigip jatyr. Ábish jumysyna talqy shai iship qaitatyn boldy-aý!” – dep kúigelektep qaldy. Ony estigen Fariza: “Osy jigitter baptaryn taýyp úide otyratyn kelinshek almai, qaidaǵyǵa qaidan úiir bolady?” dep kózin bir qysyp, áńgimeni tuzdyqtai jóneldi. Anam baiǵus odan saiyn kúizele túsedi. “Mama, áiel zatynyń áýelden shashyn uzyn, aqylyn qysqa jaratqan dep ózińiz aitasyz. Jaratqannyń áielderge arnap bólgen azǵantai aqylynyń bárin Fariza ekeýińiz iemdenip ketipsizder. Sonda álgindei báriniń babyn taýyp otyratyn suńǵyla kelinshekti qaidan tabamyz?!” – dep, basý aitamyn. Ekeýi de kóńilderi jailanyp, qoiý shaidy qushyrlana baptap baǵady.
Farizanyń bir shýmaǵyn oqymasa da, aitqan sózi men júris-turysyna qaralai kóńili bitip júretin anam: “Osy qyzymdy qandai áiel tapty eken?” dep otyratyn. Birde Atyraýdan Farizanyń anasy kele qaldy. Ekeýi birin biri kórip, máz bolysty. Farizanyń óleńi men óziniń kóp qasietine sonda qanyqtym. Anasy qalai shiyrsań da, alshy túsetin qorǵasyn saqadai shyp-shiraq kisi eken. Qaýyp aitsa da, taýyp aitady. Jańsaq sóilemeidi. Ol kisi dúnieden aýǵanda Farizanyń qandai kúizelgenin kórgen anam kelgen saiyn ony: “Egizimniń syńary” dep qushaqtap súietin. Fariza da baýyryna kirip: “Mama!” degeninen bir tanbaityn.
Jastyq pen talant birdei jarqyldap turǵan sol bir juldyzdy dáýreninde Fariza erkeligimen qosa erligin de ábden tanytyp baqty. Baiaǵyda men ómirde kóre qalǵan móldiregen montany qyzdan óleńindegi ár sózinen shoq shashyrap, ot lapyldap turatyn ór de ójet Farizaǵa ainala tústi. Bir-birine kóp meiirlene bermeitin ádebiet adamdarynyń ózi ony kórgende yńǵaiyn baǵyp, yqtai qarap, ylǵi bastaryn shulǵyp, quptai sóileitindi shyǵardy. Óleńiniń minezine, mineziniń óleńine aýmai uqsaitynyn aldymen aýyzǵa alyp júrdi.
Birde Berlinniń “Folk ýnd velt” baspasynan Ilza Chertner degen qyz keldi. Orys ádebietiniń talai ataqtysyn aýdarǵan talantty aýdarmashy eken. Menen: “Farizamen tanystyr”, – dep ótindi. Ýádelesken kúni Klara ekeýimiz úiine alyp bardyq. Qasymyzda “Sovetskii Soiýz” jýrnalynyń bólim basshysy Nina Haritonova degen egde áiel bar. Emen-jarqyn májilis qurdyq. Farizanyń jekelegen óleńderiniń maǵynasyn aýyzsha aýdaryp jetkizip otyrdyq. Ilza sonyń ózinde basyn shaiqap qairan qalyp otyrdy. Bir kezde dastarqanǵa tabaq keldi. Farfor ydysqa bólek salynyp qoidyń basy keldi. Ol alystan kelgen meiman Ilza Chertnerdiń aldyna qoiyldy. Máz-máiram bop otyrǵan qonaq qyzdyń kózi atyzdai boldy. Qolyna pyshaq alýdan taisalyp, telmirip otyryp qaldy. Biz jón-josyǵyn aityp túsindire bastadyq. Abdyrap qalǵan qyz qysylǵannan kúlip jiberdi. Sol-aq eken, Fariza bulqan-talqan boldy. Bilmeitinin bilip alýdyń ornyna, tańyrqaý men kúlýdiń ádepsizdik ekenin aityp, dastarqandy tastap, turyp ketti. Bólmesine baryp, shyqpai qoidy. Qalǵandarymyz baryp, qansha jalynsaq ta kónbedi. Ilza beishara aiaǵyna jyǵylyp, qansha jalbarynsa da, ilikpedi. Aǵyl-tegil jylap, ólerdegi sózin aitty. Farizanyń qulaǵyna kirmedi. Ilza Chertner Almatydan qatty kúizelip attandy. Máskeýden telefon soǵyp, keshirim surady. Qyńyr Fariza qisaiǵan jaǵyna jatyp aldy. “Elimniń dáp-dástúrin sonsha tosyrqap otyrǵan adam óleńimdi aýdaryp qaidan qaryq qylsyn!” – dep qasarysyp otyryp aldy. Artynan Berlinge barǵanymda da Ilza meni izdep kelip, álgi qolapaisyzdyǵyn qinala eske alyp otyrdy. “Ne – sostoiavshaiasia liýbov” – dep ózin-ózi jubatty. Sóitip, Farizanyń josparda turǵan nemisshe kitaby shyqpai qaldy. Joly bolmaǵan aýdarmashy: “Apyrmai, granitten de qatty netken qaisar jan?!” – dep qinala tańdanýmen boldy.
Alaida, sondai qaisar adamnyń júreginiń qandai jumsaq ekenine keiin kózimiz jete tústi. Qasymyzdaǵy Farizanyń ańyzdaǵy Firiýzadai alty aǵasy joq edi. Biraq, alty aǵaǵa bergisiz, janyndai jaqsy kóretin jalǵyz aǵasy bar edi. Bárimiz “Máke” deitin Mahiz erte dúnieden ótti. Naýqas aǵasyn kórýge tomaǵasyn sypyrǵan qarshyǵadai shiryǵa attanǵan Fariza marqum baýyryn jerlep oralǵanda ushaqtan shúikedei bolyp ázer tústi. Qarsy alýǵa barǵandar tilimizdi jutyp qoiǵandai, eshteńe dei almai, turǵan-turǵan jerlerimizde bordai úgitilip, sileidik te qaldyq.
Fariza shyn batyrlyǵy men shyn qaisarlyǵyn sosyn kórsetti. Mákeńnen qalǵan jeti-segiz balany birinen soń birin oqytyp, úlpershektei ul, qyzǵaldaqtai qyz qylyp ósirdi. Bárine joǵary bilim alyp berip, árqaisysyn óz aldyna úi etti. Endi olardan órbigen ul men qyzdy jetildirýge kiristi. Eshqaisysynyń betinen qaǵyp, kóńilderin jyǵyp kórgen emes. Qashan barsań da, úlbiregen gúldi baptaǵandai úpek qaǵyp júrgeni. Balalaryna ainalyp ketken baýyrlary da birinen biri ótken ásem, ádepti, tárbieli bolyp ósti. Farizanyń bul erligi talailardyń jyr-dastandarynyń ózegine ainaldy. Ol naǵyz baiaǵy aqyndardyń: “taýda bolar tarǵyl tas, taryqsa shyǵar kózden jas, tar qoltyqtan oq tise, shyǵady súiep qaryndas” – dep jyrlaǵanyndai asyl baýyr ekendigin kórsetti. Oǵan talai jerde ózimizdiń de kózimiz jetti. Tirshiliktiń talai qiianaty men qiiameti tusynda opyrylyp ketkeli turǵan jardyń basyndaǵy jalǵyzdai jabyǵyp, qatty qamyqqan da, qamyryqqan da sátterde basqalar bolmasa da, Fariza qasymnan tabylyp, qoltyqtan súiep qalyp júrdi. Ánsheiinde eshkimge “betiń bar, júziń bar demei, tike aityp salady” deitin Fariza óz basymyzǵa ondai minez tanytyp kórgen emes. Ol ár kelgen saiyn baiaǵy eshkim betimnen qaqpaityn eki apa, bir ana, bir qaryndas ortasyndaǵy baǵlan dáýrenime qaita oralǵandai bolamyn. Anasynan basqa aiaityndary qalmaityn egde jastarǵa er kisiler de jaǵdaiyn aitpai bilip, suramai túsinip otyratyn elgezek janashyrǵa erekshe zárý ǵoi. Ondai qatar-qurby tabylyp jatsa, qandai adam ony qudaiyndai syilamas?!
Men de mańdaiyma Farizadai zamandas, qurdas, dos, baýyr tap qylǵanyna masattanamyn da, maqtanamyn da. Ómir men ónerdiń talai órine birge umtylyp, birge kóterilip kele jatyrmyz. Sodan qalyptasqan qimastyǵymyzdan jurtshylyqtyń da habardar ekenin talai ańǵardyq. Qazaq dalasynyń qai pushpaǵyna barsaq ta, el menen Farizanyń, Farizadan meniń jaǵdaiymdy surap jatady. Baiaǵyda Máskeýge barǵanymyzda da odaqtas respýblikalardaǵy qalamdas dostarymyz solai etip jatatyn. Ekeýimizdiń dostarymyz da ortaq bolatyn. Birde Jyńǵyldy degen aýylǵa barǵanymyzda Farizanyń moinyna bir búldirshin qyz, meniń moinyma bir búldirshin ul qyzyl sharqat bailap, gúl usyndy. Sóitse, ekeýiniń de aty Fariza men Ábish eken. Analary da, ákeleri de muǵalimder eken. Dúniege egiz sábileri kelgende ekeýine Fariza ekeýimizdiń atymyzdy qoiypty. Anam baiǵustyń ekeýimizge “egizim” dep emirenetindigi de alys-jaqynnyń osyndai bir-birimizdi bólip jarmaityn, birdei yqylastylyǵynan shyǵar.
Biz bir kezde orys tili men ádebietten Manashy mektebinde sabaq bergen muǵalima korei qyzynyń “tanyssańdarshy, dos bolsańdarshy” degen ósietin de oryndadyq. Ekeýmiz de bir-birimizdiń týǵan jerimizdi talai ret birge baryp, birge araladyq. Farizanyń múshel toilarynyń bireýiniń tusynda Atyraýda, Jaiyq boiynda, Narynda ol týyp, ol erjetken mekenderdi aralap, ol ósken ortamen etene tanysqanym esimnen ketpeidi. Farizamen mektepte, institýtta birge oqyǵandardyń otyrmaǵynda da birge boldym. Balyqshy kentindegi sondai bir ziialy jiynda aqynnyń qurdas-qurbylary túgel jýyq jinaldy. Bári de Farizanyń aýzyna qaraidy. Aldyn kesip ótpeidi. Shyǵarǵa jandary basqa bolyp, shyn meiirlenip otyr. Fariza olarǵa erkelei sóileidi. Olar Farizany erkelete tyńdaidy. Ásirese, óndirdei jigit baýyrlarymyz qyz aýzynan shóp almai, toiǵan qozydai tompiysa qalypty. Baiaǵy Fariza ortalarynda júrgen kezde de tap osylai tóbege kóterip, ózderi tómenshik tartyp, jappai telmirisip otyrǵan shyǵar. Báiterek basyndaǵy Fariza etekten moiyn sozǵan tileýqor uialastaryna erkeligin asyryp, jeti qat aspanǵa samǵap ushyp jónelgen shyǵar. Túlegen mekenine saǵynyp, qaita oralǵanda da, endi mine, sol baiaǵy birge ósken túlekter sol baiaǵy báiterek túbine jinalyp, aspannan samǵap túsip, butaqqa qonǵan Farizaǵa báz-baiaǵylarynsha shóldegen shójelerdei tym etekten óndirshekterin sozyp, emeshekteri quryp, eljirei qarasady. Talaiynyń shyn talant, shyn ónerpaz ekeni sol jiynda ábden kórindi. Sóite tura, Farizanyń bala kezden pysy basyp ketse kerek. Anadai jerde men: “Ái, imenshek baýyrlarym-ai, osylai ádep saqtaimyz dep, aralaryńyzdaǵy janǵaly turǵan baǵyn jandyra almai qalǵan ashyq aýyz sabaz qaisyńyz eken?” – dep árqaisysynyń betine bir-bir úńilip, qamyǵyp otyrdym. Kómeige irkilgen qaljyńymdy kóńilderine tiip qalmaiyn dep, aita almai kettim.
Sol bir kúnderi qum shetindegi Manashynyń qýań, teńiz jiegindegi Zabýrynnyń sheldegen teridei kók shyńyltyr alabyna qyzǵaldaq tolǵandai qulpyryp ketti. Ásirese, aýyl adamdarynyń qýanǵandaryn aitsańyzshy! Birde Fariza kileń egde tartqan aq jaýlyqty áielderdiń arasynda qaldy. Jaǵalai qushaqtap, moinyna asylyp jatyr. Keibireýin kórgende kózine jas alyp qoiady. “Dáý de bolsa, jeńgeleri shyǵar. Kóz kórgen degen osy ǵoi. Kóńilderi bosap ketti-aý”, – dep qoiamyn ishimnen. Sóitsem, birge oqyǵan partalas qyzdary eken. Ańyzaq qaǵyp, aptap qaqtap tastaǵan qyr adamynyń bet-álpeti erte egderip ketedi ǵoi. Kóńilim odan beter qobaljyp ketti. Almatyda Ǵaziza, Bibigúl, Farida, Rozalarmen, Máskeýde Zýlfiia, Silva, Gúlrýhsor, Tatianalarmen maily qasyqtai aralasyp júretin Farizanyń týǵan aýylynda baiaǵyda birge ósken qurbylarymen bir uianyń balapandaryndai qaita shúiirkelese qalǵany qandai adamgershilik dep, ábden riza bolyp turdym. Al aýyldas qurbylarynyń aralarynan jyr álemindegi dańq asqar taýynyń eń biik shyńyna baryp qonatyndai túlek ushyrǵandaryna ózderiniń tóbeleri kókke jetkendei qýanǵandary bárinen de asqan adamgershilik edi.
Farizanyń tek bir áýlet, bir aýyldyń emes, ámbeniń maqtanyshyna ainaldyrǵandai sirek baqytqa ie bolýynyń eń bastysy da tarihpen tamyrlas, halyqpen taǵdyrlas jandardyń ǵana nesibesine buiyratyn adamgershilik shalqarynan bastaý alyp jatqan jan móldirligine lai túsirmei júre ala bilgendiginde shyǵar.
Onyń jyrlaryndaǵy tuńǵiyq tereńdik pen aina kóldei aiqyndyqtyń qos qainary – ótkenniń ózek órter ókinishteri men keler kúnniń úmitti úzdiktirer pák armany bolsa kerek. Fariza jyry – aidyn kól, shalqar teńiz emes, tylsym muhit. Kókirekke sonsha syr, kóńilge sonsha jyr tundyra bilýge bir ǵumyrdyń bastan keshkenderi azdyq qylary daýsyz. Uly sýretker tek ózi ómir súrgen dáýirdiń ǵana emes, ózinen buryn ómir súrgen jáne ózinen keiin ómir súretin birneshe býynnyń shyny men syryn, qaiǵysy men muńyn túgel qamti alady desedi. Shamasy, sol ras shyǵar, Fariza da sol sanattan bolsa kerek.
Ol mundai salqar mazmundy ózine jaratqan topyraqtyń jeti qat tereńine, ózi ómir súrgen zamanynyń san tarap qiyryna, ózimen birge ǵumyr keship jatqandardyń toqsan tolǵaqty kóńiline jete zer salǵandyqtan igerip júrgen syńaily.
Týa sala qulaǵyna tigen jumbaq sóz, siqyr at onyń qiialyn alysqa jetelep, oiyn tuńǵiyqqa boilatqandai.
Fariza jyrlaryn oqyǵan saiyn meniń kóz aldyma quzart shyńnyń basyna baryp qonaqtaǵan jannat alqaptaǵy muńly shynar men káýsar bulaqtyń sulýlyǵy men móldirligi keledi.
Al Firiýzaǵa ár barǵan saiyn ol aradan atymen alysta týǵan qazaqtyń aqyn qyzynyń jyrlarynan esip turatyn tuńǵiyq syr, tunjyr muń, ójet arman, ór rýh eske oralyp turady.
Fariza... Kóp qazaqtyń qulaǵyna bul sóz Pariza bolyp shalynady. Onyń kóliginen túsip jatqanyn kórip, aǵylyp aldynan shyqqan aǵaiynnyń: “Párizamyz kelip qalypty ǵoi!” – dep emirengenderin talai estidim. Páriza... Párizamyz... “Páli, rizamyz” degendei bolyp estiledi.
Iia, Farizanyń ózi men óleńine jurttyń bári qaltqysyz riza ekendigi ras.
Riiasyz kóńilden shyqqan aqiqat sóz ǵana ámbeni túgel riza ete almaqshy.
Farizanyń kókireginde de sondai qaisar aqiqat ornap, qaharman rýh atoi salyp turady. Óitkeni, ol týǵan orta – joǵaryda aitqanymyzdai, álimsaqtan bermen qarai ylǵi sor qaýyp, zapy shegip, zar ilep kele jatqan shermende qaýymnyń arasy. Arsy-gúrsi teńizdei dáiim býyrqanyp-bursanyp shyǵa keletin ereýildi ólkeniń taǵy bir jaly jyǵylyp, taǵy bir aýzy kúigen aýyr kezeńinde dúniege keldi. Dymyńdy ishińe qýyp tyǵyp, tynysyńdy taryltyp, tunshyqtyra jazdaǵan tymyrsyq zamanda eseiip erjetti. Ol ósken dalanyń jel ekesh jeli de tebingisin tepkilegen tentek capdardai tepsine ýildeitin. Ol jaralǵan topyraqtan qazaq jyrynyń sardary bolmai, sarbazy bolyp týý aqylǵa syimas edi.
Farizanyń óleńi de osyndai dúbirli dala kókiregindegi bir sát tynshyp kórmegen dúlei sezimnen órbip jatyr. Qyryq jyl boiyna bes qarýyn belden sheshpei, tepsinip kelgende tebirentpei qoimaityn tegeýrindi syr aqtaryp keledi. Ár shýmaǵynan qynaptan sýyrǵan almas qylyshtai qaisar shabyt jarq ete qalady. Ár jolynan sart-surt naizaǵaidai sorǵalai shanshylar ójet namys órekpip turady.
Qaharlansa qaýsyratyp ketetin, qaiǵyrsa qaljyratyp tastaityn qudiretti oi oiqastaidy.
Qalamdy qanjarǵa emes, naǵyz narkesken semserge balai alatyndai sezim bet sharpidy.
Fariza – aspanǵa alaý atyp, shoq shashyratyp jatqan rýh janartaýy. Óshpeitin de sónbeitin ójettik qainary.
Ekiudai dáýren keship jatqan búgingi qaýymymyzǵa eń kerek aqyn. Qaita qalǵyp ketpeýimiz úshin, asqaq arman úlesinen shyqqanymyzsha alaýymyzdy álsiretpei, lapyldap mazdai berýimiz úshin qajet óleń.
Dúnie sheksiz. Ómir shekti. Bul túp qiianattyń túbegeili esesine kelte dáýren súrip, keskekti ǵumyr keshetin tek osyndai eresen talantpen, eren ónermen ǵana qaitara almaqshymyz.
Endeshe, Fariza eriksiz bas idiredi.
Bar bol, bahadúr sóz!
Ábish Kekilbaiuly, 2004 jyl
