كەز كەلگەن اتاۋدا سيقىر كٷش بار دەسەدٸ. ادام تٷگٸل جان-جانۋار ٶزٸنە باعىشتالعان سٶزدٸ ەستٸگەندە تۇلا بويىن دٸرٸل بيلەپ, قۇلاعىن تٸكٸرەيتٸپ الا قوياتىن كٶرٸنەدٸ. ال سانا يەسٸنٸڭ ٶز اتىن ەر ەستٸگەن سايىن اتا-اناسى مەن اينالاسىنىڭ جارىق دٷنيەگە كەلگەن سەتٸنەن بەرمەن قارايعى ٶزٸنە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسى مەن بٶلەكشە ٷمٸتٸنٸڭ ارعى استارىنا ايرىقشا وي جٷگٸرتٸپ باعارى تٷسٸنٸكتٸ. ەسٸرەسە, سەت سايىن تىلسىم دٷنيەنٸڭ تاعى بٸر توسىن قۇپيياسىن اڭعارىپ قالام با دەپ الابۇرتىپ وتىراتىن اقىنداردىڭ ەلگٸندەي جايتقا ەرەكشە ەلەۋرەپ تۇرارى ەش كٷمەنسٸز.
فاريزا... ەكٸنٸڭ بٸرٸ ەستي قويماعان توسىن سٶز. كەز كەلگەن تال كەرەگەلٸ قارا شاڭىراقتىڭ قارا كەمپٸر, قارا شالدارىنىڭ قييالىنا كەلٸپ, تٸلٸنٸڭ ۇشىنا ورالا قويمايتىن تاڭسىق ۇعىم. رۋزي يراننىڭ ساياباعىنىڭ جۇپارى اڭقىپ, كەۋسار بۇلاعى سىلدىراپ قويا بەرگەندەي سيقىرلى ەستٸلەدٸ. پارسى مەن تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ ناق شەكاراسىندا وسى تاقىلەتتەس جەر اتاۋى دا بار.
كٶككە شاپشىپ, كٷن جەپ تاستاعان جالاڭاش قۇزارتتىڭ ۇشار باسىندا الاقانداي كٶك مايسا القاپتا جان-جاعىنان سۇقتانعان سۇرقييا كٶزدەردەن قورعايمىز دەپ ارپالىسا ايقاس سالعان التى اعاسىنىڭ بەرٸن جاۋ جالماپ, جەلدٸڭ ٶتٸندە, جاۋدىڭ بەتٸندە جالعىز قالعان اياۋلى ارۋ فيريۋزانىڭ كٶز جاسىنداي مٶلدٸر بۇلاق ەلٸ اعىپ جاتىر. التى اعانىڭ موينىنا كەزەك اسىلىپ, سىلاڭ قاعىپ, الاڭسىز ٶسكەن باسى كەنەت قاۋساتا سوققان قايعىدان قانشىرداي قاتىپ, قىرىق بۇرالىپ, بٷكتەتٸلە قۇلاي جازداعان جەتٸ تارماق جەكە شىنار ەلٸ تۇر. ەلجٸرەتە ەسكەن تاۋ سامالىنا جاۋدىراعان جاپىراقتارىن جابىلا ساۋدىراتىپ, قولاڭ شاشىن جايىپ سالىپ, ىڭىرسىپ جىلاپ قويا بەرەتٸندەي.
كٶنە كٶپەت-داگتىڭ قىرىق قاتپار قىرتىستارى شىرق اينالدىرا تٷكسيە تٶنٸپ باققانمەن ەرٸ ەسەم, ەرٸ مۇڭلى وسى بٸر پەيٸش قويناۋدىڭ تٶمەنشٸك نازارى مەن تٶتەنشە اجارىن بىلايعى دٷنيەدەن بٸرجولاتا كٶلكەشتەپ قالا الماعانداي. اڭىزعا اينالىپ, اۋىزدان اۋىزعا, ەلدەن ەلگە تارالىپ كەتكەندەي. تٸپتٸ سول بٸر حيكمەتتٸ حيكايا ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ ەڭ باتىس قييان تٷپكٸردەگٸ اششى تەڭٸز اياۋسىز شايىپ تاستاعان ايدىن سور مەن شيماي-شيماي قۇم شاعىلداردىڭ اراسىنا قيسىنسىز قىستىرىلعان سيىقسىزداۋ قىستاقتىڭ جەرمەن-جەكسەن باسپانالارىنا دا كەلٸپ جەتكەندەي.
بۇل, ەرينە, تاڭعالدىرماي قويمايتىنداي جۇمباق. ونىڭ ٷستٸنە ەلگٸ قىستاقتىڭ ٶز اتى دا ويىڭدى ون ساققا, قييالىڭدى قىرىق ساققا جٷگٸرتەتٸندەي – ماناشى. باياعىدا قوبىلاندى باتىر قاراسپاننان قازاننىڭ سىرلى قالاسىن شاۋىپ الۋعا بارا جاتقانىنداعى: “اتاسۋ مەن ماناشى, مال وتتاۋعا وتى اششى, ٸشەيٸن دەسە سۋى اششى, مۇنانداعى جول شەكتٸ” – دەيتٸن ەجەلگٸ قونىس. ماناشى... ماناش... ماناس... ماڭعۇس. بۇنىڭ ار جاعىندا تەك ورفوەپييالىق قۇبىلۋلار ەمەس, تاريحي قۇبىلىستار جاتىر. بٸر ەسٸم ەر زامان, ەر عاسىردا ەرقيلى داۋىستالىپ قانا تۇرعان جوق, ەرقيلى ۇلىقتالىپ تا تۇر. اق قالپاقتى, التىن ومىراۋلى, جاسىل شاپاندى التاي مەن الاتاۋدا جٷرگەندە “ايبىندى ماناس, اي ماناس”, سىردارييا مەن جيدەلٸ بايسىندا اسپاننىڭ استى مەن جەردٸڭ ٷستٸن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستايتىنداي الىپ ماناس (الپامىش) اتانعان باتىر بابا جايداق دالا, جاعالتاق سورعا جەتكەن سوڭ ارۋاعىنان ايىرىلىپ, ماڭقا تارتىپ, ماناشىعا اينالىپ كەتكەندەي. ەجەلگٸ تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ قۇلاعىن ەرەكشە ەلەڭدەتكەن ەرەن ەسٸم يەلەنگەن جەر اتاۋلارىنىڭ ەۋرازييا شەتٸندەگٸ ەڭ اقىرعى شاشىراندىسى ٶتكەن زامان مەن قايتقان باقىتتىڭ قايداعى بٸر قۇپيياسىنان سىر اڭعارتىپ تۇرعانداي.
جاۋگەرشٸلٸكتٸڭ دەۋرەن قۇرعان تۇسىندا باھادٷر, پاديشا, پٸر سانالعان ايبىندى تۇلعالار زامان وزىپ, زاڭ توزىپ, ارۋاق قاشىپ, دٸن ورناپ, ەجەلگٸ دەستٷر, ەسكٸ ٷردٸسپەن جٷرگەن تايپالار قۇقاي كٶرٸپ, ەل اۋىپ, جەر اۋىپ, باتىسقا ىعىسىپ, كەپٸر سانالىپ, شەتقاقپايلىق كٶرگەندە كٷندەي كٷركٸرەگەن الىپ ماناستار مانسۇقتالىپ, دييۋ, پەرٸ, مالعۇن ماڭعۇس اتانعانى ايان. ولاردىڭ تەك ٶزدەرٸ عانا ەمەس, كٷللٸ ەلدەرٸ يت مٸنٸپ, يرەك قامشىلاپ, سٶلەكەتتەنٸپ كەتكەندەر دەپ سٶكەتتەلگەندەرٸ دە بەلگٸلٸ.
قايداعى بٸر قادىم زامانداردا ەمەس, كٷنٸ كەشەگٸ ٸح-ح عاسىرلاردا سىردارييانىڭ تٶمەنگٸ ساعاسىنداعى بۇرىنعى قاڭعا (حورەزم) پاديشالىعىنا قاراعان تٷرٸك تايپالارى, شىعىستان كەلٸپ كيلٸككەن تەكتەستەرٸمەن تەكەتٸرەسٸپ قالىسادى. ەسٸرەسە بايىرعى پەشەنەلەر مەن كەيٸنگٸ سالىرلار جەتٸ اتا بويىنا دەيٸن جاۋلاسىپ ٶتەدٸ. باستاپقى كەزدە پەشەنەلەر كٶپ يىق كٶتەرٸپ, كٶپ تٶمپەش كٶرسەتكەندٸكتەن, سالىرلار ٶلەردەي جەك كٶرٸپ, ولاردى يە پەشەنە اتاندىرىپ جٸبەرەدٸ. سول پەشەنەلەردٸڭ كٶسەمٸنٸڭ شىن اتى تويمادىق بولعانىمەن, ەجەلگٸ داستاندارعا كٶبٸكتٸ دەگەن اتپەن ەنگەن. ول سالىر بەگٸ ەڭكەش ٷلكەن ۇلى قازان بەكپەن بٸرگە قازىعۇرتقا ساياتقا اتتانعان كەزٸندە اۋىلىن شاۋىپ, بەيبٸشەسٸ شاشاقتىنى الىپ كەتپەك بولادى. شاشاقتى جەلماياعا مٸنٸپ, كٷيەۋٸ بەت العان جاققا بەزە جٶنەلەدٸ. كٶبٸكتٸ ونى قۋىپ جەتٸپ, كٷلگە اۋناتىپ, قورلاپ, اتىنا ٶڭگەرٸپ الىپ كەتەدٸ. ەڭكەش اراعا ٷش جىل سالىپ, كٶپ مال بەرٸپ, ەيەلٸن قايتارىپ الادى. تۇتقىنداعى ەيەل ەكٸ جاستاعى ەمٸزۋلٸ بالامەن ەلٸنە ورالادى. وعان ارلانعان قازان بەك ٶگەي ٸنٸسٸن “يت پەشەنەنٸڭ يرەك قامشىلاۋىنان جارالعان” دەپ يرەك اتاپ كەتەدٸ. ودان ايراق دەگەن ۇل تۋادى. ايراقتان ٶربيتٸندەر رۋلى ەلگە اينالىپ, ماڭعىستاۋداعى يٸر ويىن جايلاپ, سول ماڭايداعى تاۋدى ٶز رۋىنىڭ اتىمەن ايراقتى اتاندىرادى. قازان بەكتٸڭ تۇسىندا سالىرلار ەبدەن كٷشەيٸپ, پەشەنەلەردٸ ەۋەلٸ ماڭعىستاۋعا, سودان جايىققا, ودان ەدٸلگە قۋىپ سالادى. وندا پەشەنەلەر بٸر-بٸرٸمەن سىيىسپاي, كاۆكاز, بالقان, ۇرىم اسىپ كەتەدٸ. ەڭكەشپەن شايقاساتىن تويمادىق (كٶبٸكتٸ) دٸنسٸز مەجۋسي ەكەن. ول وتقا تابىنۋشى (زورواستريزم) دٸنٸندەگٸ پەشەنەلەردٸ بيلەيتٸن ماناش (ماڭعۇس) باتىردى مەرت قىلادى. ماناش باسقارعان كەردەرٸ, جاعالبايلى تايپالارى كەيٸن قازاق, ٶزبەك, باشقۇرت قۇرامىنا كٸرەدٸ, شٶكٸلٸ ەلمٷشتٸڭ قاراۋىنداعىلار شەكتٸ, ەلٸمدەردٸ تٷزەدٸ. قالدار پەشەنەلەردٸڭ كەدەن باستاعان توبى ۆيزانتيياعا, ارپاد باستاعان توبى ۆەنگريياعا ٶتٸپ, حريستيان بولىپ كەتەدٸ. قارامان باسقاراتىن يۋدەي دٸنٸندەگٸ افشار (اۋسارى) پەشەنەلەر بٸراز ۋاقىت ماڭعىستاۋدى جايلاپ, ودان حازارييا قۇرامىنا كٸرٸپ, نارىن, كاۆكاز, دون بويىن مەكەندەپ, اقىر اياعىندا, انادولى اسىپ, مۇسىلماندانىپ تىنادى.
مەجۋسي كٶبٸكتٸ وتقا تابىنۋشى ماناشتى ەجەلگٸ حازارييانىڭ تابان قونىسى نارىندا ٶلتٸرٸپ كەتسە كەرەك. دەل سول ناقاق قان تٶگٸلگەن نالىڭقى پۇشپاقتا كەيٸن فاريزا تۋادى. ول ماڭايداعى جەر اتاۋلارىنىڭ ار جاعىندا بٸر-بٸر تولاعاي تۇلعا, بٸر-بٸر تولعاۋ داستان تۇر. تارعىن ٶزەنٸ مەن اق جٷنٸس (اقجوناس) تاۋىنىڭ نەگە ولاي اتالعانى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. جانباي اتتى جول – توقتامىسپەن سيىسپاي, ەدٸل اسىپ قاشقان ەدٸگەنٸڭ سوڭىنان قۋىپ جەتٸپ, بٸتۋاجا ايتاتىن كەنەگەس بيٸنٸڭ مەكەنٸ. مانسۇر, وراق, ماماي, قوساي, ورمانبەت جايلاعان ەدٸل, نەرٸك پەن شورا جايلاعان نارىن, جٷسٸپ جايلاعان جايىق, جاڭبىرشى جايلاعان بوقساق بويىنىڭ كەز كەلگەن بۇتاسىنىڭ تٷبٸندە اتا دۇشپاننىڭ باسى قۋراپ, شەيٸت باھادٷرٸنٸڭ قانى تامعان. تٸپتٸ مارتىشي مۇناي كەنٸشٸنٸڭ ٶزٸ مۇسا بيدٸڭ وراق, ماماي باستاعان ون ەكٸ ۇلىنا ون ٷشٸنشٸ بولىپ تەلٸنگەن ورىس كٷڭٸنەن تۋعان ماترەشكا اتتى كٶردەمشە ۇلىن ەسكە سالادى. زامانىندا ول دا اۋىزدىعا سٶز, اياقتىعا جول بەرمەگەن وراق, مامايلاردىڭ قولىنا تٸزگٸن تيگٸزبەي, نوعايلىنى بيلەپ-تٶستەگەن. قىسقاسى, فاريزا تۋىپ-ٶسكەن ماناشىنىڭ ماڭى تۇنىپ تۇرعان تاريح ەدٸ. ەسٸڭە الساڭ, ەسەڭگٸرەتٸپ جٸبەرەردەي ەرٸ ەسكٸ, ەرٸ اششى شىندىقتاردىڭ شىرعالاڭ شەجٸرەسٸ ەدٸ. ونى فاريزاعا ەل كەزٸپ, جەر كەزٸپ, قاعاز اقتارىپ, تٸمٸسكٸلەتە ٸزدەۋدٸڭ ەش قاجەتٸ جوق ەدٸ. تابالدىرىقتان اتتاپ شىقسا بولدى-اق, جان-جاعىنان جاۋدىراي قاراپ تۇرعان باياعى تاريحقا سٷرٸنەر ەدٸ.
باعزىداعىنى بىلاي قويعاندا ودان بەرگٸ يساتاي-ماحامبەت كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ٶزٸ تاپ وسى ماناشىدان باستالعان-دى. 1836 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا جەڭگٸر پەرمەنٸمەن قاراۋىلقوجانىڭ التى جٷزدەي ادامدى باستاپ كەلە جاتقانىن ەستٸپ, وسى ماناشىنى قىستاپ وتىرعان يساتاي قاسىنا ەكٸ جٷزدەي جٸگٸت جيىپ, اۋىلىن شىر اينالدىرا ور قازىپ, قورشاپ, جان-جاعىنا توپىراق ٷيٸپ, جاۋعا الدىرماس بەكٸنٸس جاساعان-دى. بٸراق, شيەتتەي قاتىن-بالانى وق نٶسەرٸنٸڭ استىندا قالدىرۋعا اياپ, سول ماڭايداعى قۇم اراسىنداعى كيەلٸ مولاعا بارىپ, قارۋلى قولمەن ايدالادا شايقاسقان-دى.
سەبي فاريزانىڭ بەسٸگٸن سول وقيعالاردى تٸكەلەي باستان كەشكەن ەۋلەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ تەربەتتٸ. ولار نوعايلى زامانىن ول تاراپتا ەلٸ اۋىزدان تٷسە قويماعان قازتۋعان مەن شالكيٸز, جەڭگٸر زامانىن ماحامبەت پەن مۇرات جىرلارىنان بٸلە قويسىن دەيٸك. ال جەر تٷبٸندەگٸ رۋزي يرانمەن جاقپارلاس فيريۋزا اڭىزىن قايدان ەستٸپ بٸلٸپ جٷر ەكەن? بۇنىڭ جاۋابى دا بٸزدٸ تىم ەرٸگە اپارىپ تاستايدى. دەل باياعى ۇشان دالاعا يسلام دٸنٸ ەندٸ تارالىپ جاتقان ەكٸۇداي كەزەڭگە ورالتادى. جاڭا دٸنگە يلٸكپەگەن كٶشپەندٸ تٷركٸ تايپالارىنىڭ الدى ۇرىم اسىپ كەتٸپ جاتسا, ارتى جايىلحان ەلٸ اتانىپ, قۇبا تٷزدەرگە شىعىنىپ كەتتٸ. كەيٸن وعىزدارمەن بٸرگە مۇسىلمان دٸنٸن قابىلداۋعا مەجبٷر بولدى. يسلام دٸنٸن تاراتۋشى ارابتاردى ٸرگەلەس جاتقان پارسىلار ەۋەلدە تەجٸكتەر دەپ اتاعانى مەلٸم. سولاردى كٶرگەن تٷركٸلەر دە ارابتاردى تەزٸكتەر دەپ كەتكەن سىڭايلى. كەيٸن بۇل اتاۋ قىتايلاردىڭ دا اۋزىنا ٸلٸككەن. تەزٸك, تەجٸك اتاۋلارى ەۋ باستا ەتنيكالىق ۇعىمدى ەمەس, ارابتار سيياقتى دٸن ۇستانىپ, ساۋدا-ساتتىق جاسايتىن كەسٸبي ۇعىمدى بٸلدٸرسە كەرەك. كەيٸن بۇل سٶز ەلگٸ كەسٸپتەرمەن بٸرىڭعاي اينالىسىپ كەتكەن ورتا ازييا پارسىلارىنا باسىبايلى تەلٸنٸپ, تەجٸك ەتنونيمٸ پايدا بولعان سيياقتى. اراب ساياحاتشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلگٸ ەتنوس ەلٸ قالىپتاسپاي تۇرعان كەزدە تۇراندا اراب تٸلٸن ٷيرەنٸپ, اراب ٷردٸسٸن ۇستانىپ, دٸن تاراتۋمەن شۇعىلدانعانداردىڭ بەرٸن دە تەزٸك دەپ اتاعان سەكٸلدٸ. ولاردىڭ اراسىندا ەجەلگٸ قاڭعا (حورەزم) مەملەكەتٸ اۋماعىنداعى پارسىلارمەن قوسا, تٷرٸك تايپالارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە از بولماعان تٷرٸ بار. حورەزمنەن سوناۋ ەدٸل بويىنا بارىپ جاسالاتىن ساۋدا سولاردىڭ قولىندا بولعانعا ۇقسايدى. تٸپتٸ, ەدٸل بويىنداعى بۇلعار قالالارىندا تەزٸكتەردٸڭ تۇتاس كٶشەلەرٸ مەن ورالىمدارى بولعانى ايتىلادى. بۇرىن نوعاي ورداسىندا بولعان الشىن وداعىنداعى تەزٸكە ەۋلەتٸ دە سول كٶنە سٷرلەۋدٸڭ بٸر سورابى بولسا كەرەك. قونىستارى دا ەجەلگٸ ساۋدا جولىنىڭ بويىندا ارال, جەم, جايىق, ەدٸل ارالىعىندا جاتىپتى. تەزٸكەمەن تٷپتەس, قوسايدىڭ اۋىلى سىر اياعىندا سۋعا كەتٸپ, تٷرٸكپەننٸڭ سٷيٸن حانىنىڭ قىزىنا ٷيلەنٸپ, قايتادان ۇرپاق ٶربٸتٸپ, تٷرٸكپەناداي اتانىپتى دەسەدٸ. بۇنىڭ ٶزٸ تەزٸكە, قوسايلاردىڭ قانعا زامانى ەتنوستارىمەن تامىرلاستىعىن اڭعارتقانداي. ولاردىڭ ەكەۋٸ بٸرٸگٸپ, قۇدايكە وداعىن قۇراۋى دا دٸن تاراتۋعا بايلانىستى ابىزدىق قىزمەتتەرٸنە مەڭزەگەندەي. بٸز كٶرگەن شالدار: “كٶكتەن تٷسكەن قۇران ەۋەلٸ قارا قالپاقتار مەن قۇدايكە بالالارىنىڭ قولىنا ٸلٸگٸپتٸ”, – دەپ وتىرار-دى. شاماسى, ەجەلدە ەكەۋٸ دە ارال مەن سىردى جايلاپ, شاريعاتپەن بۇرىن اۋىزدانعاندارىن ايتسا كەرەك. فاريزانىڭ ەكەسٸ وڭعارسىن سول ەۋلەتتەن تاراسا, اناسى قاليما – ەرلٸگٸمەن اتى شىققان ەسەنقۇل بەرٸشتٸڭ قىزى. نارىن بويىنا تەك كەشەگٸ اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراپ, ساۋران اينالعان سوڭ عانا ەمەس, باياعى حازار, نوعايلى زامانىندا دا قونىس قۇرعان ەجەلگٸ تايپالاردىڭ جۇرناقتارى. “كٶن تارتىلسا قالىبىنا” دەگەندەي زامان ەر اۋناقشىعان سايىن ەجەلگٸ قونىستارىنا بارىپ تٸرەلٸپ وتىرعان ەۋلەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ.
بەسٸگٸن ەل اراسىندا “مۇحتاسار اشىپ, مٷبەرەك كٶرگەن تۇقىم” سانالعان دەگدار ەۋلەت پەن اتى ۇرانعا شىققان ەرجٷرەك ەۋلەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸ قوسىلا تەربەتكەن سەبيگە ەجەلگٸ كٸتاپتاردا ۇشىراسار ەسٸمنٸڭ بەرٸلۋٸنٸڭ دە سىرىنا ەندٸ تٷسٸنە بەرۋگە بولاتىن سيياقتى.
سەبي فاريزا بەسٸكتە جاتىپ-اق قايىم زامانداردىڭ قامىرىقتى گٶي-گٶيٸن ەستٸپ جاتقانداي. اياعىنا مٸنە سالا, اينالا انتالاي مويىن سوزعان اڭىزداردىڭ قورشاۋىندا قالعانداي. باسقانى بىلاي قويعاندا, تۋماي جاتىپ قۇلاعىنا تيگەن فاريزا, ماناش, قۇدايكە, تەزٸكە اتاۋلارىنىڭ ٶزٸ-اق تابيعاتىنان ايرىقشا دارىن, قابٸلەت, تٷسٸنٸك ارقالاپ تۋعان تالانتتى جاندى ارعى-بەرگٸنٸڭ استارىنا بويلاتىپ, تۇڭعيىعىنا ٷڭٸلتپەۋٸ ەش مٷمكٸن ەمەس. ٷڭٸلتسە – تەك بٸر پەندە, بٸر ەۋلەتتٸڭ عانا ەمەس, بەرٸسٸ اتام قازاق, ەرٸسٸ ادام سافي ۇرپاعىنىڭ تاعدىرىنا قانىقتىرىپ, تالاي قۇپييانىڭ بەتٸن اشىپ بەرەرٸ سٶزسٸز. ونىڭ ٷستٸنە ەس بٸلٸپ, ەسەپكە كٸرگەلٸ قىرىق قۇبىلىپ, قۇيقىلجىپ باققان جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ٶتكەلەكتەرٸنٸڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەندەي. سونىڭ بەرٸ ايرىقشا دارىن يەسٸنٸڭ كٶكٸرەگٸنە كٸم كٶرٸنگەن اڭعارا الماس ايرىقشا سىر بولىپ تۇنىپ, جٷرە كەلە ارناسىنان اسىپ, اق قاعازدىڭ بەتٸنە جىر بولىپ تٶگٸلگەندەي.
بۇنىڭ بەرٸن قازبالاي ايتۋىمىز دا تەگٸننەن تەگٸن ەمەس. بىلتىر كٶكتەمدە نارىن قۇمىن ارالاپ, اتىراۋعا قايتىپ كەلە جاتىپ, ايدالادا ايدىنعا قونعان اق شاعالالارداي بٸر ٷيٸر اق شاڭقان ەسكەرتكٸشتەرگە تاپ بولدىق. بابا قونىستىڭ اق مەرمەر تاستارىنان قاشالىنعان زەۋلٸم قۇلپىتاستار شەتسٸز-شەكسٸز كەڭٸستٸكتە اداستىرماي جول سٸلتەپ تۇرعان الىپ سامالا شىراقتارداي كٷن نۇرىنا شاعىلىسىپ جارىسا جارقىرايدى. بەرٸنٸڭ دە باسىنا بارىپ, باس يٸپ باتا جاسادىق. جازۋلى ۋاقىت مٶلشەرٸنە قاراعاندا سوڭعى ەكٸ عاسىردى تٷگەل قامتيتىن ۋاقىت اۋماعىندا تٸرشٸلٸك كەشكەن اتا-بابا تۋعان توپىراقتىڭ بٸر پۇشپاعىنا جارىسا جايعاسىپتى. فاريزا تۋعان شاڭىراقتىڭ كيەلٸ تٷپ تامىرلارى. ٷيەلمەلٸ-سٷيەلمەلٸ قۇلپىتاسقا اينالىپ قاتار تۇر. ولاردىڭ اراسىنان كٶزٸم كٶرگەنٸ – جالعىز اناسى عانا ەكەن.
ەلگٸ حاتىنىڭ اياق جاعىنا فاريزا ٶزٸنە مەكتەپتە ورىس ەدەبيەتٸنەن ساباق بەرگەن مۇعاليماسىنان ماڭعىستاۋعا قىزمەتكە اۋىسقالى حابارسىز ەكەنٸن, مٷمكٸندٸك بولسا, سوعان جولىعىپ, سەلەمٸن ايتۋىمدى ٶتٸنٸپتٸ. ونىڭ رەتٸ سول جىلعى جاز باسىندا تٷستٸ. مەسكەۋدەگٸ دٷنيەجٷزٸلٸك جاستار فەستيۆالٸنٸڭ قارساڭىندا وبلىستىق فەستيۆالعا كەتٸپ بارا جاتىپ, جەم ساعاسىنداعى قاراقۇم اراسىنداعى شاعىن اۋىلعا توقتاپ, ساۋىق جاسادىق. تال شىبىقتاي بۇرالعان تالدىرماش بويجەتكەن كەلٸپ جولىقتى: “ەبٸش, سەن فاريزانى بٸلەسٸڭ بە?” – دەپ سۇرادى. سٶيتسەم, ەلگٸ سەلەم ايتىپ جٷرگەن مۇعاليماسى ەكەن. فاريزانىڭ ٶلەڭٸمەن تانىس, ٶزٸمەن بەيتانىس ەكەنٸمدٸ ايتتىم. “تانىسسايشى. تالانتتى قىز. دوس بولىپ كەتەسٸڭدەر”, – دەدٸ مۇعاليما.
اتىراۋ باسى ابىر-سابىر. جاستارعا لىق تولى. قورىتىندى كونتسەرتكە ەزٸرلٸك كەزٸندە بەرٸمٸز كٶپداۋىستى حور قۇرامىندا ەن ايتاتىن بولدىق. اۆتورى – ارسالاڭداعان البىرت جٸگٸت. الماتىدان كەلگەن جاس كومپوزيتور نۇرعيسا تٸلەنديەۆ. ديريجەر پۋلتٸندە تۇرىپ, ول كەزدەگٸ “ستالين جولى”, كەيٸنگٸ “قازاقستان ەيەلدەرٸنە” ٷڭٸلٸپ قويادى. سٶيتسە, وعان فاريزانىڭ ماحاببات تاقىرىبىنداعى ٶلەڭٸ جارييالانىپتى. اتىراۋعا بارعان نۇرعيسا سول ٶلەڭدٸ ەنگە اينالدىرىپتى. “ەي, ٶزٸڭ بۇعا بەرمەي, بەرٸ شىعىپ, جۇرتقا كٶرٸنسەيشٸ”, – دەيدٸ ەلدەكٸمگە. جۇرت الدىنا باياعىدا مەنٸڭ قاسىمدا ٷن-تٷنسٸز وتىرعان مٶلت قارا تورى مونتانى قىز شىعىپ, باسىن يدٸ. سٶيتسەم, فاريزا سول قىز بولىپ شىقتى. بۇدان كەيٸن دە بٸرٸ-بٸرٸمٸزدٸ سىرتتاي بٸلٸپ جٷرگەنٸمٸزبەن ەتەنە تانىسىپ كەتە قويعان جوقپىز. مارقۇم مەڭدەكەش ساتىبالديەۆ قانا كٶرگەن سايىن: “ەي, قارا بالا, سەن سول قارا قىزدىڭ ٶلەڭدەرٸن دۇرىستاپ وقىپ جٷرگەن جوقسىڭ. پەلٸ, ول سۇمدىق قوي!” – دەپ جٷرەتٸن.
سول “سۇمدىق ٶلەڭدەرمەن” قانىعا تانىسۋدىڭ سەتٸ كەيٸن تٷستٸ. جەتپٸسٸنشٸ جىلدىڭ اياعىندا ەكٸ جىل ەسكەر قاتارىندا بولىپ, الماتىعا ورالسام, اتىراۋدان كەلگەن اقىن قىز فاريزانىڭ جىرلارى استانانى ەبدەن شۋلاتىپ جاتىر ەكەن. “جۇلدىزدىڭ” رەداكتورى تاحاۋي احتانوۆ “قازاقفيلم” كينوستۋديياسىندا باس رەداكتور بولىپ جٷرگەن ماعان “پٸكٸرٸڭدٸ ايتىپ, جازىپ بەر” دەپ قولقا سالىپ, بٸر قاپشىق ٶلەڭ بەرٸپ جٸبەرٸپتٸ. سٶيتسەم, فاريزانىڭ “مازاسىز شاق” اتتى جىر كٸتابىنىڭ قولجازباسى ەكەن. “دارا كٷندەرٸمنٸڭ, نالا تٷندەرٸمنٸڭ سەرٸگٸ بولعانىڭ ٷشٸن, سەنٸمٸ بولعانىڭ ٷشٸن مەن سەنٸ ايالايمىن; بٸرەۋدٸڭ پاسىقتىعىنان, بٸرەۋدٸڭ جاسىپ مۇڭىنان جٷرەگٸم سىزداعان كەزدە, جانىم مۇزداعان كەزدە مەن سەنٸ سايالايمىن; بٸرەۋدٸڭ كٷلكٸسٸن كٶرٸپ, باقىتىنىڭ تٷر-تٷسٸن كٶرٸپ, قۋانىشتان دٸرٸلدەپ دەنەم, الدىڭا كٷلٸمدەپ كەلەم; اجالمەن ايقاسكان سەتتە كىرشىن جاس كٶز ٸلگەنٸن كٶرٸپ, ٶتكٸنشٸ سەزٸمدەردٸ كٶرٸپ, كەشەگٸ دوسپىن دەگەننٸڭ مينۋتتا جەرٸنگەنٸن كٶرٸپ, كٸمنەن ٶشٸمدٸ الارىمدى بٸلمەي, كٸمدەرگە كٸنە تاعارىمدى بٸلمەي, الدىڭا لاپىلداپ كەلەم, جارىلۋعا جاقىنداپ كەلەم; ٶمٸردٸڭ ٶتكەلدەرٸنەن قيىندىق كٶپ كٶرگەنٸممەن, ٶرتەنٸپ وت باسقانىممەن, ٶزٸڭمەن قوشتاسپادىم مەن; كٷلكٸمدٸ, جايلى كٷنٸمدٸ, ازاپتى, قايعى-مۇڭىمدى ٶزٸممەن بٶلٸسكەنٸڭ ٷشٸن, قاتەم مەن جەڭٸستەرٸم ٷشٸن, مەنٸڭ مىناۋ قيىنداۋ تاعدىرىم بولىپ, و باستا كٶرٸسكەنٸڭ ٷشٸن, ٶلەڭ, مەن سەنٸ ايالاپ ٶتەم!” – دەپ ٶزەكتٸ ٶرتەپ باستالاتىن كٸتاپ ەلدەبٸر سيقىرىمەن بٸردەن باۋراپ الدى. قاشان بٸتٸرگەنشە, باسىمدى كٶتەرە المادىم. وقي بەردٸم. وقي بەردٸم. بۇعان دەيٸن باستان-اياق ٶڭكەي مٸنسٸز ٶلەڭدەردەن تۇراتىن جىر كٸتابى دا بولاتىنىن العاش رەت مۇقاعاليدىڭ “قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?” دەگەن جيناعىن وقىعاندا سەزٸنگەنٸمدٸ شينەلٸمدٸ سٷيرەتە جٷرٸپ, “لەنينشٸل جاسقا” جولداعان “جٷرەكتەن-جٷرەككە” دەگەن ماقالامدا ايتىپ ەدٸم. ماقاتاەۆتىڭ اسقار تاۋداي داڭقى سول كٸتاپتان باستالىپ ەدٸ. ول ماقالاعا مۇقاعاليدىڭ قانداي قۋانعانىن, ارتىنشا دەمالىس الىپ كەلگەنٸمدە اسقار سٷلەيمەنوۆ دوسىم ەكٸ ٷيٸمٸزدٸ جاباعى سويىپ, قوناققا شاقىرعانىن, سول وتىرىستا ەشكٸمگە كٶرسەتە قويماعان جاڭا جىر دەپتەرٸن وقىپ بەرٸپ, اسقار ەكەۋٸمٸزدٸڭ سول كٷنٸ تٷن بويى جەلتوقسان كٶشەسٸن: “قازاققا تاعى بٸر ۇلى اقىن تۋدى” – دەپ الابۇرتا كەزگەنٸمٸزدٸ قالاي ۇمىتارسىڭ?!
اراعا ەكٸ جىل سالىپ, تاعدىر مەنٸ تاعى دا سونداي اسقارالى جىر تۋىندىسىمەن جولىقتىردى. تىنىش تاۋىپ وتىرا المادىم. مەڭدەكەشپەن تٸلدەستٸم. فاريزاعا ەرتەڭ جۇمىس ورىنىما كەلٸپ كەتۋٸن ٶتٸنەتٸنٸمدٸ جەتكٸزۋدٸ سۇرادىم. ەرتەڭٸنە سەسكەدە “قازاقفيلمنٸڭ” الاتاۋ ەتەگٸندەگٸ جاڭا عيماراتىنىڭ اۋلاسىنا سىلاڭداعان جىلتىراق قارا “ۆولگا” كەلٸپ كٸردٸ. الدىنان شىقتىم. سول باياعى فاريزا. بٸردەن جارقىلداپ كەتە قويعان جوق. سىپايى امانداسىپ, سىرباز سٶيلەسٸپ وتىرمىز. ٶزٸ ەشتەڭە ايتپادى. مەنٸ مۇقييات تىڭداپ باقتى. ٷستٸمٸزگە, ال تاڭعالماي كٶر, نۇرعيسا تٸلەنديەۆ كٸرٸپ كەلسٸن. باياعىسىنشا سامپىلداپ سٶيلەپ, ساڭقىلداپ كٷلٸپ تۇر. ەكەۋٸمٸزدٸ بەتٸمٸزدەن سٷيٸپ, فاريزانىڭ ارقاسىنان قاقتى: “ەي, قارا قىز, باياعىدا العاشقى ٶلەڭٸڭە ەن شىعارعانىم ەسٸڭدە مە?” فاريزا: “ەسٸمدە عوي, اعا!” – دەپ موماقان تٸل قاتتى.
“مازاسىز شاقتىڭ” سول مەن وقىعان قولجازباسىن تاحاۋي احتانوۆ تٷگەلٸمەن جارييالاپ جٸبەردٸ. سول بويدا-اق: “باس رەداكتور جەرلەستٸككە سالىنىپ, ەندٸ شىعىپ كەلە جاتقان جاس اقىننىڭ بٷكٸل جىر كٸتابىن جۋرنالدىڭ بٸر سانىندا تٷگەل جارييالاپ جٸبەردٸ” دەگەن دابىل جوعارى جاقتاردى جاعالاپ كەتتٸ. ونىڭ ەسەسٸنە, وقىرمان قاۋىم اسپاننان مەرۋەرت جاۋعانداي ەدەمٸ جىرعا بٸر كەنەلٸپ قالدى. اقىن فاريزانىڭ داڭقى اسپانداي تٷستٸ.
بۇرىنعى بۇيىعى مٸنەزٸن تاستاپ باتىلدانا تٷستٸ. بٸزدەرگە ەركٸنسٸپ, ەركەلەي سٶيلەيتٸن بولدى. ەۋەلٸ: “ەنەبٸر اعايدىڭ ٶلەڭدەرٸ قانداي? مىنا بٸر ارسالاڭداعان جٸگٸت نەمەنە ٶزٸ?” دەپ اۋىل اراسى اتاقتىلارىن سىرتتاي تارازىلاپ وتىراتىندى شىعاردى. كەيٸن: “ەبٸش, وسى جۇرت ەۆتۋشەنكوعا نەگە ٶلٸپ ٶشەدٸ? اننا احماتوۆانى نەگە ەز ەۋليە كٶرەدٸ? مارينا تسۆەتاەۆاعا نەگە تالىپ جىعىلادى?” – دەپ سۇراي باستادى. كٶپ ۇزاماي: “وسى ۋيتمەندٸ نە ٷشٸن ماقتايسىڭدار? ۆەرحارننان قانداي ات باسىنداي التىن تاۋىپ جٷرسٸڭدەر? اسقار سٷلەيمەنوۆ ەكەۋٸڭ پول ەليۋار مەن شارل بودلەرگە ەۋەلٸ ٶزدەرٸڭ تٷسٸنەسٸڭدەر مە, ەلدە جۇرتتىڭ باسىن قاتىرۋ ٷشٸن ەدەيٸ ماقتايسىڭدار ما?” – دەپ تيٸسەتٸندٸ كٶبەيتتٸ. بٸردە ازييا-افريكا جازۋشىلارى جيىنى تۇسىندا ەيگٸلٸ جاپون جازۋشىلارىمەن تانىسقانىمىزدا كٶڭٸلدەرٸ بٸتپەي, اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا ەكەۋٸ مەنٸ قىسپاققا الدى. “سەن ەكەۋٸڭنٸڭ ماكسيماليزمدەرٸڭە ادام شىداۋى مٷمكٸن ەمەس”, – دەپ تاكسيدٸڭ ەسٸگٸن تارس جاۋىپ كەتٸپ قالعانىمدى ايتىپ, كٶپكە دەيٸن مازاقتاسىپ جٷردٸ. مەن دە ەسەمدٸ جٸبەرگٸم كەلمەي: “فاريزاعا ەشكٸم ۇنامايدى. قۇدايدىڭ ٶزٸنە تٷسكە دەيٸن كٶڭٸلٸ بٸتٸپ وتىرسا, تٷستەن كەيٸن كٶڭٸلٸ بٸتپەي قالادى”, – دەپ قالجىڭداپ باقتىم. فاريزا وعان اپشىعان جوق, بٸراق كٶرگەن سايىن ەلگٸندەي قيياڭقى سۇراقتارىن كٶبەيتە تٷستٸ.
فاريزانىڭ بۇل “قيياڭقىلىعى” مەنٸڭ انام ايسەۋلەگە قاتتى ۇنايدى. بٸردە تٷسكٸ تاماق كەزٸندە ٷيگە كەلسەم, ەكەۋٸ وڭاشا وتىر ەكەن. انام: “اپىراي, ەلگٸ كلارا قۇرعىر دا كەشٸگٸپ جاتىر. ەبٸش جۇمىسىنا تالقى شاي ٸشٸپ قايتاتىن بولدى-اۋ!” – دەپ كٷيگەلەكتەپ قالدى. ونى ەستٸگەن فاريزا: “وسى جٸگٸتتەر باپتارىن تاۋىپ ٷيدە وتىراتىن كەلٸنشەك الماي, قايداعىعا قايدان ٷيٸر بولادى?” دەپ كٶزٸن بٸر قىسىپ, ەڭگٸمەنٸ تۇزدىقتاي جٶنەلدٸ. انام بايعۇس ودان سايىن كٷيزەلە تٷسەدٸ. “ماما, ەيەل زاتىنىڭ ەۋەلدەن شاشىن ۇزىن, اقىلىن قىسقا جاراتقان دەپ ٶزٸڭٸز ايتاسىز. جاراتقاننىڭ ەيەلدەرگە ارناپ بٶلگەن ازعانتاي اقىلىنىڭ بەرٸن فاريزا ەكەۋٸڭٸز يەمدەنٸپ كەتٸپسٸزدەر. سوندا ەلگٸندەي بەرٸنٸڭ بابىن تاۋىپ وتىراتىن سۇڭعىلا كەلٸنشەكتٸ قايدان تابامىز?!” – دەپ, باسۋ ايتامىن. ەكەۋٸ دە كٶڭٸلدەرٸ جايلانىپ, قويۋ شايدى قۇشىرلانا باپتاپ باعادى.
فاريزانىڭ بٸر شۋماعىن وقىماسا دا, ايتقان سٶزٸ مەن جٷرٸس-تۇرىسىنا قارالاي كٶڭٸلٸ بٸتٸپ جٷرەتٸن انام: “وسى قىزىمدى قانداي ەيەل تاپتى ەكەن?” دەپ وتىراتىن. بٸردە اتىراۋدان فاريزانىڭ اناسى كەلە قالدى. ەكەۋٸ بٸرٸن بٸرٸ كٶرٸپ, مەز بولىستى. فاريزانىڭ ٶلەڭٸ مەن ٶزٸنٸڭ كٶپ قاسيەتٸنە سوندا قانىقتىم. اناسى قالاي شيىرساڭ دا, الشى تٷسەتٸن قورعاسىن ساقاداي شىپ-شيراق كٸسٸ ەكەن. قاۋىپ ايتسا دا, تاۋىپ ايتادى. جاڭساق سٶيلەمەيدٸ. ول كٸسٸ دٷنيەدەن اۋعاندا فاريزانىڭ قانداي كٷيزەلگەنٸن كٶرگەن انام كەلگەن سايىن ونى: “ەگٸزٸمنٸڭ سىڭارى” دەپ قۇشاقتاپ سٷيەتٸن. فاريزا دا باۋىرىنا كٸرٸپ: “ماما!” دەگەنٸنەن بٸر تانبايتىن.
جاستىق پەن تالانت بٸردەي جارقىلداپ تۇرعان سول بٸر جۇلدىزدى دەۋرەنٸندە فاريزا ەركەلٸگٸمەن قوسا ەرلٸگٸن دە ەبدەن تانىتىپ باقتى. باياعىدا مەن ٶمٸردە كٶرە قالعان مٶلدٸرەگەن مونتانى قىزدان ٶلەڭٸندەگٸ ەر سٶزٸنەن شوق شاشىراپ, وت لاپىلداپ تۇراتىن ٶر دە ٶجەت فاريزاعا اينالا تٷستٸ. بٸر-بٸرٸنە كٶپ مەيٸرلەنە بەرمەيتٸن ەدەبيەت ادامدارىنىڭ ٶزٸ ونى كٶرگەندە ىڭعايىن باعىپ, ىقتاي قاراپ, ىلعي باستارىن شۇلعىپ, قۇپتاي سٶيلەيتٸندٸ شىعاردى. ٶلەڭٸنٸڭ مٸنەزٸنە, مٸنەزٸنٸڭ ٶلەڭٸنە اۋماي ۇقسايتىنىن الدىمەن اۋىزعا الىپ جٷردٸ.
بٸردە بەرليننٸڭ “فولك ۋند ۆەلت” باسپاسىنان يلزا چەرتنەر دەگەن قىز كەلدٸ. ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ تالاي اتاقتىسىن اۋدارعان تالانتتى اۋدارماشى ەكەن. مەنەن: “فاريزامەن تانىستىر”, – دەپ ٶتٸندٸ. ۋەدەلەسكەن كٷنٸ كلارا ەكەۋٸمٸز ٷيٸنە الىپ باردىق. قاسىمىزدا “سوۆەتسكيي سويۋز” جۋرنالىنىڭ بٶلٸم باسشىسى نينا حاريتونوۆا دەگەن ەگدە ەيەل بار. ەمەن-جارقىن مەجٸلٸس قۇردىق. فاريزانىڭ جەكەلەگەن ٶلەڭدەرٸنٸڭ ماعىناسىن اۋىزشا اۋدارىپ جەتكٸزٸپ وتىردىق. يلزا سونىڭ ٶزٸندە باسىن شايقاپ قايران قالىپ وتىردى. بٸر كەزدە داستارقانعا تاباق كەلدٸ. فارفور ىدىسقا بٶلەك سالىنىپ قويدىڭ باسى كەلدٸ. ول الىستان كەلگەن مەيمان يلزا چەرتنەردٸڭ الدىنا قويىلدى. مەز-مەيرام بوپ وتىرعان قوناق قىزدىڭ كٶزٸ اتىزداي بولدى. قولىنا پىشاق الۋدان تايسالىپ, تەلمٸرٸپ وتىرىپ قالدى. بٸز جٶن-جوسىعىن ايتىپ تٷسٸندٸرە باستادىق. ابدىراپ قالعان قىز قىسىلعاننان كٷلٸپ جٸبەردٸ. سول-اق ەكەن, فاريزا بۇلقان-تالقان بولدى. بٸلمەيتٸنٸن بٸلٸپ الۋدىڭ ورنىنا, تاڭىرقاۋ مەن كٷلۋدٸڭ ەدەپسٸزدٸك ەكەنٸن ايتىپ, داستارقاندى تاستاپ, تۇرىپ كەتتٸ. بٶلمەسٸنە بارىپ, شىقپاي قويدى. قالعاندارىمىز بارىپ, قانشا جالىنساق تا كٶنبەدٸ. يلزا بەيشارا اياعىنا جىعىلىپ, قانشا جالبارىنسا دا, يلٸكپەدٸ. اعىل-تەگٸل جىلاپ, ٶلەردەگٸ سٶزٸن ايتتى. فاريزانىڭ قۇلاعىنا كٸرمەدٸ. يلزا چەرتنەر الماتىدان قاتتى كٷيزەلٸپ اتتاندى. مەسكەۋدەن تەلەفون سوعىپ, كەشٸرٸم سۇرادى. قىڭىر فاريزا قيسايعان جاعىنا جاتىپ الدى. “ەلٸمنٸڭ دەپ-دەستٷرٸن سونشا توسىرقاپ وتىرعان ادام ٶلەڭٸمدٸ اۋدارىپ قايدان قارىق قىلسىن!” – دەپ قاسارىسىپ وتىرىپ الدى. ارتىنان بەرلينگە بارعانىمدا دا يلزا مەنٸ ٸزدەپ كەلٸپ, ەلگٸ قولاپايسىزدىعىن قينالا ەسكە الىپ وتىردى. “نە – سوستوياۆشاياسيا ليۋبوۆ” – دەپ ٶزٸن-ٶزٸ جۇباتتى. سٶيتٸپ, فاريزانىڭ جوسپاردا تۇرعان نەمٸسشە كٸتابى شىقپاي قالدى. جولى بولماعان اۋدارماشى: “اپىرماي, گرانيتتەن دە قاتتى نەتكەن قايسار جان?!” – دەپ قينالا تاڭدانۋمەن بولدى.
الايدا, سونداي قايسار ادامنىڭ جٷرەگٸنٸڭ قانداي جۇمساق ەكەنٸنە كەيٸن كٶزٸمٸز جەتە تٷستٸ. قاسىمىزداعى فاريزانىڭ اڭىزداعى فيريۋزاداي التى اعاسى جوق ەدٸ. بٸراق, التى اعاعا بەرگٸسٸز, جانىنداي جاقسى كٶرەتٸن جالعىز اعاسى بار ەدٸ. بەرٸمٸز “مەكە” دەيتٸن ماحيز ەرتە دٷنيەدەن ٶتتٸ. ناۋقاس اعاسىن كٶرۋگە توماعاسىن سىپىرعان قارشىعاداي شيرىعا اتتانعان فاريزا مارقۇم باۋىرىن جەرلەپ ورالعاندا ۇشاقتان شٷيكەدەي بولىپ ەزەر تٷستٸ. قارسى الۋعا بارعاندار تٸلٸمٸزدٸ جۇتىپ قويعانداي, ەشتەڭە دەي الماي, تۇرعان-تۇرعان جەرلەرٸمٸزدە بورداي ٷگٸتٸلٸپ, سٸلەيدٸك تە قالدىق.
فاريزا شىن باتىرلىعى مەن شىن قايسارلىعىن سوسىن كٶرسەتتٸ. مەكەڭنەن قالعان جەتٸ-سەگٸز بالانى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن وقىتىپ, ٷلپەرشەكتەي ۇل, قىزعالداقتاي قىز قىلىپ ٶسٸردٸ. بەرٸنە جوعارى بٸلٸم الىپ بەرٸپ, ەرقايسىسىن ٶز الدىنا ٷي ەتتٸ. ەندٸ ولاردان ٶربٸگەن ۇل مەن قىزدى جەتٸلدٸرۋگە كٸرٸستٸ. ەشقايسىسىنىڭ بەتٸنەن قاعىپ, كٶڭٸلدەرٸن جىعىپ كٶرگەن ەمەس. قاشان بارساڭ دا, ٷلبٸرەگەن گٷلدٸ باپتاعانداي ٷپەك قاعىپ جٷرگەنٸ. بالالارىنا اينالىپ كەتكەن باۋىرلارى دا بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتكەن ەسەم, ەدەپتٸ, تەربيەلٸ بولىپ ٶستٸ. فاريزانىڭ بۇل ەرلٸگٸ تالايلاردىڭ جىر-داستاندارىنىڭ ٶزەگٸنە اينالدى. ول ناعىز باياعى اقىنداردىڭ: “تاۋدا بولار تارعىل تاس, تارىقسا شىعار كٶزدەن جاس, تار قولتىقتان وق تيسە, شىعادى سٷيەپ قارىنداس” – دەپ جىرلاعانىنداي اسىل باۋىر ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. وعان تالاي جەردە ٶزٸمٸزدٸڭ دە كٶزٸمٸز جەتتٸ. تٸرشٸلٸكتٸڭ تالاي قيياناتى مەن قييامەتٸ تۇسىندا وپىرىلىپ كەتكەلٸ تۇرعان جاردىڭ باسىنداعى جالعىزداي جابىعىپ, قاتتى قامىققان دا, قامىرىققان دا سەتتەردە باسقالار بولماسا دا, فاريزا قاسىمنان تابىلىپ, قولتىقتان سٷيەپ قالىپ جٷردٸ. ەنشەيٸندە ەشكٸمگە “بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار دەمەي, تٸكە ايتىپ سالادى” دەيتٸن فاريزا ٶز باسىمىزعا ونداي مٸنەز تانىتىپ كٶرگەن ەمەس. ول ەر كەلگەن سايىن باياعى ەشكٸم بەتٸمنەن قاقپايتىن ەكٸ aپa, بٸر انا, بٸر قارىنداس ورتاسىنداعى باعلان دەۋرەنٸمە قايتا ورالعانداي بولامىن. اناسىنان باسقا ايايتىندارى قالمايتىن ەگدە جاستارعا ەر كٸسٸلەر دە جاعدايىن ايتپاي بٸلٸپ, سۇراماي تٷسٸنٸپ وتىراتىن ەلگەزەك جاناشىرعا ەرەكشە زەرۋ عوي. ونداي قاتار-قۇربى تابىلىپ جاتسا, قانداي ادام ونى قۇدايىنداي سىيلاماس?!
مەن دە ماڭدايىما فاريزاداي زامانداس, قۇرداس, دوس, باۋىر تاپ قىلعانىنا ماساتتانامىن دا, ماقتانامىن دا. ٶمٸر مەن ٶنەردٸڭ تالاي ٶرٸنە بٸرگە ۇمتىلىپ, بٸرگە كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىرمىز. سودان قالىپتاسقان قيماستىعىمىزدان جۇرتشىلىقتىڭ دا حاباردار ەكەنٸن تالاي اڭعاردىق. قازاق دالاسىنىڭ قاي پۇشپاعىنا بارساق تا, ەل مەنەن فاريزانىڭ, فاريزادان مەنٸڭ جاعدايىمدى سۇراپ جاتادى. باياعىدا مەسكەۋگە بارعانىمىزدا دا وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى قالامداس دوستارىمىز سولاي ەتٸپ جاتاتىن. ەكەۋٸمٸزدٸڭ دوستارىمىز دا ورتاق بولاتىن. بٸردە جىڭعىلدى دەگەن اۋىلعا بارعانىمىزدا فاريزانىڭ موينىنا بٸر بٷلدٸرشٸن قىز, مەنٸڭ موينىما بٸر بٷلدٸرشٸن ۇل قىزىل شارقات بايلاپ, گٷل ۇسىندى. سٶيتسە, ەكەۋٸنٸڭ دە اتى فاريزا مەن ەبٸش ەكەن. انالارى دا, ەكەلەرٸ دە مۇعالٸمدەر ەكەن. دٷنيەگە ەگٸز سەبيلەرٸ كەلگەندە ەكەۋٸنە فاريزا ەكەۋٸمٸزدٸڭ اتىمىزدى قويىپتى. انام بايعۇستىڭ ەكەۋٸمٸزگە “ەگٸزٸم” دەپ ەمٸرەنەتٸندٸگٸ دە الىس-جاقىننىڭ وسىنداي بٸر-بٸرٸمٸزدٸ بٶلٸپ جارمايتىن, بٸردەي ىقىلاستىلىعىنان شىعار.
بٸز بٸر كەزدە ورىس تٸلٸ مەن ەدەبيەتتەن ماناشى مەكتەبٸندە ساباق بەرگەن مۇعاليما كورەي قىزىنىڭ “تانىسساڭدارشى, دوس بولساڭدارشى” دەگەن ٶسيەتٸن دە ورىندادىق. ەكەۋمٸز دە بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ تۋعان جەرٸمٸزدٸ تالاي رەت بٸرگە بارىپ, بٸرگە ارالادىق. فاريزانىڭ مٷشەل تويلارىنىڭ بٸرەۋٸنٸڭ تۇسىندا اتىراۋدا, جايىق بويىندا, نارىندا ول تۋىپ, ول ەرجەتكەن مەكەندەردٸ ارالاپ, ول ٶسكەن ورتامەن ەتەنە تانىسقانىم ەسٸمنەن كەتپەيدٸ. فاريزامەن مەكتەپتە, ينستيتۋتتا بٸرگە وقىعانداردىڭ وتىرماعىندا دا بٸرگە بولدىم. بالىقشى كەنتٸندەگٸ سونداي بٸر زييالى جيىندا اقىننىڭ قۇرداس-قۇربىلارى تٷگەل جۋىق جينالدى. بەرٸ دە فاريزانىڭ اۋزىنا قارايدى. الدىن كەسٸپ ٶتپەيدٸ. شىعارعا جاندارى باسقا بولىپ, شىن مەيٸرلەنٸپ وتىر. فاريزا ولارعا ەركەلەي سٶيلەيدٸ. ولار فاريزانى ەركەلەتە تىڭدايدى. ەسٸرەسە, ٶندٸردەي جٸگٸت باۋىرلارىمىز قىز اۋزىنان شٶپ الماي, تويعان قوزىداي تومپيىسا قالىپتى. باياعى فاريزا ورتالارىندا جٷرگەن كەزدە دە تاپ وسىلاي تٶبەگە كٶتەرٸپ, ٶزدەرٸ تٶمەنشٸك تارتىپ, جاپپاي تەلمٸرٸسٸپ وتىرعان شىعار. بەيتەرەك باسىنداعى فاريزا ەتەكتەن مويىن سوزعان تٸلەۋقور ۇيالاستارىنا ەركەلٸگٸن اسىرىپ, جەتٸ قات اسپانعا سامعاپ ۇشىپ جٶنەلگەن شىعار. تٷلەگەن مەكەنٸنە ساعىنىپ, قايتا ورالعاندا دا, ەندٸ مٸنە, سول باياعى بٸرگە ٶسكەن تٷلەكتەر سول باياعى بەيتەرەك تٷبٸنە جينالىپ, اسپاننان سامعاپ تٷسٸپ, بۇتاققا قونعان فاريزاعا بەز-باياعىلارىنشا شٶلدەگەن شٶجەلەردەي تىم ەتەكتەن ٶندٸرشەكتەرٸن سوزىپ, ەمەشەكتەرٸ قۇرىپ, ەلجٸرەي قاراسادى. تالايىنىڭ شىن تالانت, شىن ٶنەرپاز ەكەنٸ سول جيىندا ەبدەن كٶرٸندٸ. سٶيتە تۇرا, فاريزانىڭ بالا كەزدەن پىسى باسىپ كەتسە كەرەك. اناداي جەردە مەن: “ەي, يمەنشەك باۋىرلارىم-اي, وسىلاي ەدەپ ساقتايمىز دەپ, ارالارىڭىزداعى جانعالى تۇرعان باعىن جاندىرا الماي قالعان اشىق اۋىز ساباز قايسىڭىز ەكەن?” – دەپ ەرقايسىسىنىڭ بەتٸنە بٸر-بٸر ٷڭٸلٸپ, قامىعىپ وتىردىم. كٶمەيگە ٸركٸلگەن قالجىڭىمدى كٶڭٸلدەرٸنە تيٸپ قالمايىن دەپ, ايتا الماي كەتتٸم.
سول بٸر كٷندەرٸ قۇم شەتٸندەگٸ ماناشىنىڭ قۋاڭ, تەڭٸز جيەگٸندەگٸ زابۋرىننىڭ شەلدەگەن تەرٸدەي كٶك شىڭىلتىر الابىنا قىزعالداق تولعانداي قۇلپىرىپ كەتتٸ. ەسٸرەسە, اۋىل ادامدارىنىڭ قۋانعاندارىن ايتساڭىزشى! بٸردە فاريزا كٸلەڭ ەگدە تارتقان اق جاۋلىقتى ەيەلدەردٸڭ اراسىندا قالدى. جاعالاي قۇشاقتاپ, موينىنا اسىلىپ جاتىر. كەيبٸرەۋٸن كٶرگەندە كٶزٸنە جاس الىپ قويادى. “دەۋ دە بولسا, جەڭگەلەرٸ شىعار. كٶز كٶرگەن دەگەن وسى عوي. كٶڭٸلدەرٸ بوساپ كەتتٸ-اۋ”, – دەپ قويامىن ٸشٸمنەن. سٶيتسەم, بٸرگە وقىعان پارتالاس قىزدارى ەكەن. اڭىزاق قاعىپ, اپتاپ قاقتاپ تاستاعان قىر ادامىنىڭ بەت-ەلپەتٸ ەرتە ەگدەرٸپ كەتەدٸ عوي. كٶڭٸلٸم ودان بەتەر قوبالجىپ كەتتٸ. الماتىدا عازيزا, بيبٸگٷل, فاريدا, روزالارمەن, مەسكەۋدە زۋلفييا, سيلۆا, گٷلرۋحسور, تاتيانالارمەن مايلى قاسىقتاي ارالاسىپ جٷرەتٸن فاريزانىڭ تۋعان اۋىلىندا باياعىدا بٸرگە ٶسكەن قۇربىلارىمەن بٸر ۇيانىڭ بالاپاندارىنداي قايتا شٷيٸركەلەسە قالعانى قانداي ادامگەرشٸلٸك دەپ, ەبدەن ريزا بولىپ تۇردىم. ال اۋىلداس قۇربىلارىنىڭ ارالارىنان جىر ەلەمٸندەگٸ داڭق اسقار تاۋىنىڭ ەڭ بيٸك شىڭىنا بارىپ قوناتىنداي تٷلەك ۇشىرعاندارىنا ٶزدەرٸنٸڭ تٶبەلەرٸ كٶككە جەتكەندەي قۋانعاندارى بەرٸنەن دە اسقان ادامگەرشٸلٸك ەدٸ.
فاريزانىڭ تەك بٸر ەۋلەت, بٸر اۋىلدىڭ ەمەس, ەمبەنٸڭ ماقتانىشىنا اينالدىرعانداي سيرەك باقىتقا يە بولۋىنىڭ ەڭ باستىسى دا تاريحپەن تامىرلاس, حالىقپەن تاعدىرلاس جانداردىڭ عانا نەسٸبەسٸنە بۇيىراتىن ادامگەرشٸلٸك شالقارىنان باستاۋ الىپ جاتقان جان مٶلدٸرلٸگٸنە لاي تٷسٸرمەي جٷرە الا بٸلگەندٸگٸندە شىعار.
ونىڭ جىرلارىنداعى تۇڭعيىق تەرەڭدٸك پەن اينا كٶلدەي ايقىندىقتىڭ قوس قاينارى – ٶتكەننٸڭ ٶزەك ٶرتەر ٶكٸنٸشتەرٸ مەن كەلەر كٷننٸڭ ٷمٸتتٸ ٷزدٸكتٸرەر پەك ارمانى بولسا كەرەك. فاريزا جىرى – ايدىن كٶل, شالقار تەڭٸز ەمەس, تىلسىم مۇحيت. كٶكٸرەككە سونشا سىر, كٶڭٸلگە سونشا جىر تۇندىرا بٸلۋگە بٸر عۇمىردىڭ باستان كەشكەندەرٸ ازدىق قىلارى داۋسىز. ۇلى سۋرەتكەر تەك ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸردٸڭ عانا ەمەس, ٶزٸنەن بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن جەنە ٶزٸنەن كەيٸن ٶمٸر سٷرەتٸن بٸرنەشە بۋىننىڭ شىنى مەن سىرىن, قايعىسى مەن مۇڭىن تٷگەل قامتي الادى دەسەدٸ. شاماسى, سول راس شىعار, فاريزا دا سول ساناتتان بولسا كەرەك.
ول مۇنداي سالقار مازمۇندى ٶزٸنە جاراتقان توپىراقتىڭ جەتٸ قات تەرەڭٸنە, ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن زامانىنىڭ سان تاراپ قيىرىنا, ٶزٸمەن بٸرگە عۇمىر كەشٸپ جاتقانداردىڭ توقسان تولعاقتى كٶڭٸلٸنە جەتە زەر سالعاندىقتان يگەرٸپ جٷرگەن سىڭايلى.
تۋا سالا قۇلاعىنا تيگەن جۇمباق سٶز, سيقىر ات ونىڭ قييالىن الىسقا جەتەلەپ, ويىن تۇڭعيىققا بويلاتقانداي.
فاريزا جىرلارىن وقىعان سايىن مەنٸڭ كٶز الدىما قۇزارت شىڭنىڭ باسىنا بارىپ قوناقتاعان جاننات القاپتاعى مۇڭلى شىنار مەن كەۋسار بۇلاقتىڭ سۇلۋلىعى مەن مٶلدٸرلٸگٸ كەلەدٸ.
ال فيريۋزاعا ەر بارعان سايىن ول ارادان اتىمەن الىستا تۋعان قازاقتىڭ اقىن قىزىنىڭ جىرلارىنان ەسٸپ تۇراتىن تۇڭعيىق سىر, تۇنجىر مۇڭ, ٶجەت ارمان, ٶر رۋح ەسكە ورالىپ تۇرادى.
فاريزا... كٶپ قازاقتىڭ قۇلاعىنا بۇل سٶز پاريزا بولىپ شالىنادى. ونىڭ كٶلٸگٸنەن تٷسٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, اعىلىپ الدىنان شىققان اعايىننىڭ: “پەريزامىز كەلٸپ قالىپتى عوي!” – دەپ ەمٸرەنگەندەرٸن تالاي ەستٸدٸم. پەريزا... پەريزامىز... “پەلٸ, ريزامىز” دەگەندەي بولىپ ەستٸلەدٸ.
ييا, فاريزانىڭ ٶزٸ مەن ٶلەڭٸنە جۇرتتىڭ بەرٸ قالتقىسىز ريزا ەكەندٸگٸ راس.
ريياسىز كٶڭٸلدەن شىققان اقيقات سٶز عانا ەمبەنٸ تٷگەل ريزا ەتە الماقشى.
فاريزانىڭ كٶكٸرەگٸندە دە سونداي قايسار اقيقات ورناپ, قاھارمان رۋح اتوي سالىپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ, ول تۋعان ورتا – جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەلٸمساقتان بەرمەن قاراي ىلعي سور قاۋىپ, زاپى شەگٸپ, زار يلەپ كەلە جاتقان شەرمەندە قاۋىمنىڭ اراسى. ارسى-گٷرسٸ تەڭٸزدەي دەيٸم بۋىرقانىپ-بۇرسانىپ شىعا كەلەتٸن ەرەۋٸلدٸ ٶلكەنٸڭ تاعى بٸر جالى جىعىلىپ, تاعى بٸر اۋزى كٷيگەن اۋىر كەزەڭٸندە دٷنيەگە كەلدٸ. دىمىڭدى ٸشٸڭە قۋىپ تىعىپ, تىنىسىڭدى تارىلتىپ, تۇنشىقتىرا جازداعان تىمىرسىق زاماندا ەسەيٸپ ەرجەتتٸ. ول ٶسكەن دالانىڭ جەل ەكەش جەلٸ دە تەبٸنگٸسٸن تەپكٸلەگەن تەنتەك capدارداي تەپسٸنە ۋٸلدەيتٸن. ول جارالعان توپىراقتان قازاق جىرىنىڭ ساردارى بولماي, ساربازى بولىپ تۋۋ اقىلعا سىيماس ەدٸ.
فاريزانىڭ ٶلەڭٸ دە وسىنداي دٷبٸرلٸ دالا كٶكٸرەگٸندەگٸ بٸر سەت تىنشىپ كٶرمەگەن دٷلەي سەزٸمنەن ٶربٸپ جاتىر. قىرىق جىل بويىنا بەس قارۋىن بەلدەن شەشپەي, تەپسٸنٸپ كەلگەندە تەبٸرەنتپەي قويمايتىن تەگەۋرٸندٸ سىر اقتارىپ كەلەدٸ. ەر شۋماعىنان قىناپتان سۋىرعان الماس قىلىشتاي قايسار شابىت جارق ەتە قالادى. ەر جولىنان سارت-سۇرت نايزاعايداي سورعالاي شانشىلار ٶجەت نامىس ٶرەكپٸپ تۇرادى.
قاھارلانسا قاۋسىراتىپ كەتەتٸن, قايعىرسا قالجىراتىپ تاستايتىن قۇدٸرەتتٸ وي ويقاستايدى.
قالامدى قانجارعا ەمەس, ناعىز ناركەسكەن سەمسەرگە بالاي الاتىنداي سەزٸم بەت شارپيدى.
فاريزا – اسپانعا الاۋ اتىپ, شوق شاشىراتىپ جاتقان رۋح جانارتاۋى. ٶشپەيتٸن دە سٶنبەيتٸن ٶجەتتٸك قاينارى.
ەكٸۇداي دەۋرەن كەشٸپ جاتقان بٷگٸنگٸ قاۋىمىمىزعا ەڭ كەرەك اقىن. قايتا قالعىپ كەتپەۋٸمٸز ٷشٸن, اسقاق ارمان ٷلەسٸنەن شىققانىمىزشا الاۋىمىزدى ەلسٸرەتپەي, لاپىلداپ مازداي بەرۋٸمٸز ٷشٸن قاجەت ٶلەڭ.
دٷنيە شەكسٸز. ٶمٸر شەكتٸ. بۇل تٷپ قيياناتتىڭ تٷبەگەيلٸ ەسەسٸنە كەلتە دەۋرەن سٷرٸپ, كەسكەكتٸ عۇمىر كەشەتٸن تەك وسىنداي ەرەسەن تالانتپەن, ەرەن ٶنەرمەن عانا قايتارا الماقشىمىز.
ەندەشە, فاريزا ەرٸكسٸز باس يدٸرەدٸ.
بار بول, باھادٷر سٶز!
ەبٸش كەكٸلبايۇلى, 2004 جىل
