Ádette ishinde jaqsy óleńi kóp kitap kóp te, ishinde birde-bir jaman óleńi joq jyr kitaptary asa sirek ushyrasady. M.Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» jinaǵy - sondai aida-jylda bir ushyrasatyn asa sirektiń biri.
Aqyn Muqaǵali Maqataev oqýshy qaýymǵa áýeli lirik retinde kórindi. Sosyn birshama ýaqyt Maqataev – liriktiń izinen adasyp qaldy; ony kóbine-kóp Marks, Lenin týraly poemalar jazǵanyn, tarihi alyp tulǵalardyń poetikalyq portretterin jasaǵan úlken epikalyq tynystyń iesi retinde bildi.
Ras, Maqataev - birneshe poemanyń avtory. Biraq sol poemalardyń ózinde onyń liriktigi jeńip ketip otyrýshy edi. Aqynnyń uzaq-uzaq tolǵaýlarynda ara-tura shalqymalary, ómir jaily, azattyq jaily, mahabbat jaily tebirenisteri oqýshy kóńilin mol áserge bólep, tebirentip ketetin. Alaida, aqyn Marks pen Leninniń qazaq poeziiasy topyraǵynda esten shyqpastai eńseli beinesin jasap berdi dep aitý qiyn.
M.Maqataev bul salada uzaq izdendi, uzaq eńbektendi. Ashyq boiaýly, anyq úndi irgeli talant ekeni daýsyz. Biraq, osynshama orasan eńbektiń nátijesi nege bulai?
Men M.Maqataevtyń ár poemasyn oqyǵan saiyn osyndai oiǵa qalýshy edim. Sol saýaldyń jaýabyn aqynnyń keiingi eki lirika kitabynan taptym.
Poeziia – adam janyn tebirentken, aitylmai, beinelenbei tynbaityn óktem rýhtyń beinesi; aqynnyń ózge jurttan artyqshylyǵy – búkil bolmyspen, tabiǵatpen tabysyp, kez kelgen kisi áserlene bermeitin qubylysqa tebirenetini, kez kelgen kisi áserlene bermeitin nárseden áserlenetini.
Bul – aqynnyń tabiǵaty. Óleń eń áýeli tap osyndai tabiǵattan jaratylýy kerek. Ol sonda ǵana tabiǵi; áitpese, jazyp otyrǵan kisiniń ózin-ózi kúshteýinen týǵan shyǵarma oqýshyny da tebirentpeidi. Bizde uzaq ýaqyt poeziianyń tabiǵatyn, aqynnyń mindetin bulai túsinbeitin qisyq qisyndar da oryn aldy. Kóbine-kóp aqyndy kez kelgen oi men sezimdi bylaiǵy jurttyń qolynan kele bermeitin poetikalyq túrge túsire qoiǵysh kisi dep túsindik. Bul qate túsinik áli alastalyp bolǵan joq. Qazirgi poeziiada jasandy óleń nege kóp deitin saýaldyń da eń túp jaýaby osy. Biraq, ondai odaǵai túsinikti óleń tóńirektegen kóldeneń adamdar iemdenip júrse bir jón ǵoi, ara-tura mundai ańǵal qaǵidaǵa talantty-talantty degen aqyndarymyzdyń da ilanatyny bar.
Ádette, bir kitaptyń ishinde talantty, sezim baýrai alatyn táp-táýir óleńderdi oqyp otyryp, kenet keneýi joq qurǵaq sózderdiń qubylmaly uiqasqa, yrǵaqqa túsken tirkes-tizbesine bir-aq sekiretinimiz de sondyqtan.
Synshylar mundai alaqulalyqty, alaqoldylyqty aqyndardyń áli de bolsa poetikalyq sheberliginiń jetispei jatqandyǵymen túsindirmekshi bolady. Rasynda da, bar pále sheberliktiń jetispeýinen shyǵyp jatsa kónýge, shydap kórýge bolar edi. Ómirsheń talant óspei turmaidy, sheberligi de jetiser. Biraq, talantty-talantty degen aqyndarymyz qansha kitap shyǵarsa da, ishinde belgili mólsherde aqyn rýhynan meiirim tappaǵan álgindei ógei óleń júredi. Ondai óleń oqýshy tarapynan da peiil tappaidy. Biraq, bir ǵajaby, kitaptan oryn tabady. Jaraidy, ol óz aldyna másele… Bundai alaqulalyq, alaqoldylyq sheberliktiń jetispeýinen emes, kóptegen aqyndarymyzdyń óz talantynyń syryn jete zerttep bolmaǵandyǵynan, óz tvorchestvosyna, óz shyǵarmasyna degen qatań talaptyń jetispeýinen: túptep kelgende aqyn qyzmetine degen álgindei qate túsinikten. Bul túsinik aqyn taqyryp tańdaǵanda da, óz shyǵarmasyna ómirlik matarial izdegende de yqpal ete qoimaidy. Budan 200 jyl buryn Gete Germaniiada poetikalyq mádeniettiń óskeni sonsha, eshkim jaman óleń jazbaidy, bári de maqtaýdy talap etedi, biraq, eshqaisysyn maqtamaý kerek dep jazyp edi, óitkeni, óner sanǵa emes, sańlaqqa zárý. Álgindei ushqary uǵymdy iemdenetinder óleńdi jasaýǵa bolady dep oilaityndar, qazirgi qazaq óleńiniń barsha tehnikalyq jetistigin bes saýsaǵyndai bilip bolǵan, búgin Ábdildasha jazsa, erteń Hamitshe, arǵy kúni Qadyrsha, endi bir kúni Tólegenshe jazyp shyǵa keledi.
«Proza jazý úshin, – dedi Gete Ekkermanǵa, – aitatyn birdeńe bolý kerek; al endi aitatyn eshteńesi joq kisi óleń men uiqasqa umtylady; bir sóz artynan bir sózdi súirelep, aqyr aiaǵynda, rasynda eshteńesi joq bolsa da, áldenege uqsaityn birdeńe shyǵady». Bizdegi kóp óleńniń óleń bolmai birdeńe bop shyǵatynynyń syryn endi túsinýge bolady. Birdeńe jazǵyshtardyń qazir, qudaiǵa shúkir, qai-qaisysynda da saýat jetedi. Olardyń budan da az ýaqyt burynǵy áriptesteriniń kalendardy baǵyp, qai kúnniń kimge arnalǵanyn bilip alyp, soǵan arnap jaza qoiatyn aýrýynan «aiyqty». Endi olar ádebiet tabiǵatyn burynǵydan góri «tereńirek» túsinetin boldy: qazir qai taqyryptyń, qandai óleńniń bazarda narqy túsip ketpei turǵanda bir shetinen nápaqa kórip qalýǵa asyǵady. Qazirgi poeziiaǵa «modashyldyq» syrqaty osylai keldi. Keshe «raketany» jazǵyshtar búgin «arǵymaqty» kóp jazyp júr, erteń olar Tólegenniń arýana jaily jaqsy óleńin oqyp alyp, bota-tailaq, muryndyq pen buida jaiynda kóp jazyp ketpeitinine kim kepil?
Mundai óleń jasaǵyshtardyń aqyldylaý jaǵy ótimdi taqyryptyń, ómirli taqyryptyń iisin jer túbinen sezip, aldymen bas qoiatyndy shyǵardy. Biraq, ondai qomaǵailardyń ótimdiniń narqyn túsirip, ómirsheńdi ómirsizdendirip jatqannan basqa bitirip júrgenderi shamaly. Alaida, álem ádebietinde nebir jaisań taqyryp áldeneshe jyldar, tipti ǵasyrlar boiy sarǵaiyp ózin jazar óreli talantty kútse, bizdiń jappai saýatty tusymyzda taqyryp aramdaǵyshtardyń óte-móte kóbeiip bara jatqany amalsyz qynjyltady. Jaraidy, jaman aqyn, jaman jazýshy jaqsy taqyryptyń, jaqsy materialdyń qunyn ýaqytsha túsirgenmen, birjolata qunsyzdandyryp kete almaidy. Biraq, taqyryp tańdaýdaǵy tapshy talanttardyń basyndaǵy osy qomaǵailyq talantty degen aqyn-jazýshylardyń basyndaǵy taqyryp tańdaýdaǵy jaýapkershiliktiń kemdigimen ushtasyp jatatyny myqtap oilantatyn jait. Bizde talantty degen aqyn-jazýshylarymyzdyń ózderiniń de áli jete meńgerip, jete uǵynyp bolmaǵan taqyrybyna, óz jany, óz rýhymen áli bite qainasyp, sińisip bolyp kete qoimaǵan ómirlik materialǵa asyǵys kilige salatyndary bar. Ondai minez ádebiette jasandy shyǵarmany kóbeitpese, jaqsy shyǵarmany kóbeitpeidi, ondai shyǵarma oqýshy qaýym aldynda avtordyń bedelin túsirmese, abyroiyn asyrmaidy.
Bul jaǵdai - kóbine kóp óz tvorchestvosynyń azamattyq únin, áleýmettik mán-mańyzyn kóterýdiń syryn qate túsinýden oryn alyp júrgen kemshilik. Jas jazýshyǵa álgi tektes syn aitylýy-aq muń eken, óresi jetsin-jetpesin, ázirligi bolsyn-bolmasyn úlken taqyryptyń bireýiniń etegine jarmasa salady. Ondai asyǵystyqpen úlken taqyrypqa barýyn barǵanmen úlken nárse aita almai, ol jazbai turǵanda da belgili jalpy uǵym, jalpylama oilardy qaita aityp shyǵa keledi. Muqaǵali Maqataevtyń uly kósemder jaily poemalarynyń oqýshy kókiregine tereńdep dari almaýynyń sebebi de jurttyń bárine belgili. Jalpylama oi, jalpylama jailardy qaitalap, odan arǵyǵa tereńdep bara óner jasai almaityndyǵyn ásirese, bul aqyn sońǵy lirika kitabynyń ústinde jaqsy uǵypty.
Azamattyq – aqynǵa, óleńge syrttan tańylatyn janama qasiet, janama sipat emes. Azamattyqty syrttan izdep, syrttan qarastyratyn aqyn shynaiy azamattyq órege de ie bola almaidy, shynaiy óleń de jaza almaidy. Onda óleń jazý protsesi ónerge atymen jat óleń jasaý protsesine ainalady. Azamattyq – óleńniń, ónerdiń tabiǵi bolmysy. Azamattyq – aqyndyqtyń eń túp tabiǵaty. Sýretkerdiń bylaiǵy jurttan alabóten airyqsha qasieti de – onyń ainalaǵa, ómir qubylystaryna ózge jurttan alabóten elgezektigi, ózge jurttan alabóten sezimtaldyǵy, airyqsha azamattyq qushtarlyǵy men rýhani belsendiligi. Kúlli dúnie muńyn muń qylyp, kúlli dúnie qýanyshyn qýanysh qylý – tek sýretkerlerdiń, aqyndardyń ǵana qolynan keletin qasiet. Sondyqtan da óreli taqyryptardy igerý sýretkerdiń boiyndaǵy álgindei óreli ósýdiń zańdy nátijesi bolǵanda ǵana tabysqa jetpek.
Gorkiidiń sýretkerge jeke óz basyndaǵy jeke ózine tán sýbektivtik jaǵdailardan kúlli adamzattyq máni bar obektivti sipat taba alatyn adam dep anyqtama berýiniń maǵynasy da osynda jatsa kerek. Sýretker neǵurlym kúlli qoǵamdyq, kúlli adamzattyq muń-múddege kóterile alsa, soǵurlym úlken sýretkerge ainalmaqshy da, al sol kúlli adamzattyq, kúlli qoǵamdyq muń-múdde sýretkerdiń óz muń-múddesinen neǵurlym tabysa, qabysa túsken saiyn shyǵarma da soǵurlym shynaiy, soǵurlym tabiǵi, soǵurlym óreli bola túspekshi.
Osy arada Olga Berggoltstiń «Glavnaia kniga pisatelia – vo vsiakom slýchae moia glavnaia kniga – risýetsia mne knigoi, kotoraia nasyshena peredelnoi pravdoi nashego obshego bytiia, proshedshego cherez moe serdtse» degen sózi oiǵa oralady. Demek, óz júregiń arqyly… aqynnyń aqiqatqa barar tek jalǵyz-aq joly bar, ol óz júreginiń ústimen ótedi. Oǵan soqpai bultaryp ótetin joldyń bári aqiqattyń da aýylyna soqpaidy. Aqyn jyrynyń eń aldymen tek óz júreginiń tereń tebirenisinen týýy – óleńge qoiylar eń basty talap, óleńniń eń tereń tabiǵaty. Onsyz jerde, aqyn qanshama uly oi, uly ideialardy óleńge túsirsin meili, ol birden kókeiińe qonyp, kóńilińdi baýrar jan syry bolmai, ánsheiin uiqastyrylǵan ýaǵyz bolyp shyǵady. Ras, ómirdegi mándi-mańyzdy oilar men ideialardy ýaǵyzdaý da kerek. Biraq kez kelgen lepirme ýaǵyz jaqsy óleńniń ornyna júre almaidy da, al shynaiy óleń nebir uly ideiany nasihattaityn mándi ýaǵyz, mánerli ósiettiń qyzmetin qashanda atqara alady. Olai bolsa aqynnyń jan syry – óleń arqyly aqiqat tabýdyń, qoǵamnyń óreli shyndyǵyn ashýdyń eń bir utymdy joly. Muqaǵali Maqataevtyń lirikasy osyǵan qurylǵan.
35 jyl,
Otyz besinshi shýaǵym.
35 jyl kúldim,
35 jyl jyladym.
Kim biledi,
Endi qansha turamyn?
35 kóktem.
35 kúz, 35 qys, 35 jaz,
Osal ómir emes-aý otyz bes jas...
Ras, 35 jas kópti kórip, kópti taýysatyn ai mańdai, aq bas ǵasyr emes. Biraq, 35 jastyń osal ómir emes ekeni taǵy ras. Muqaǵalidyń ómirbaiany da óziniń daryndy dostary Qadyr men Jumeken taqylettes.
Bala bola almadyq,
Áke bolsaq eken tek.
Q.Myrzaliev.
Sharýa bilip áýeli,
Oinadyq qoi sodan soń.
J.Nájimedenov.
Esimde joq.
Bala bop ósip pe edim?!
Bolsam nege jyly sóz esitpedim?!
Esimde tek,
Bilemin jeńis-qustyń
Bizdiń jaqqa bir apta keshikkenin.
Osylai óskemin.
Men – soldattyń jandyryp ketken jalyny,
Sónbedim de óshpedim,
Men otyz bestemin.
Bul talantty aqyndardyń birin biri qaitalaǵany emes, bárine de ortaq ómirbaian. Qiyn kezeńde týǵandar eń aldymen ýaqyt máni men ýaqyt syryna qanyǵatyn bolsa kerek. Qadyr da, Jumeken de, Muqaǵali da ýaqytty jyrlaidy. Úsheýin de ýaqyt asyqtyrady. Muqaǵali da ýaqytty úzilmes máńgilik, oralmas ómir, taýsylmas oi dep uǵady. Sondyqtan da, ótken soǵys tusynda, ainalasy tórt jarym jyl ishinde, ómir men ólimniń, erlik pen ezdiktiń, baqyt pen qasirettiń barsha syr-syqpytyn kórip alǵan oǵan 35 jas tym kóp bop kórinedi. Bul jerde aqyn arifmetikany aityp otyrǵan joq, «otyz bes jyl kúlý» men «otyz bes jyl jylaýdy» aityp otyr. «Aqyn óziniń ómirbaianyn ǵana emes, óz janynyń shejiresin jazady» deidi Potebnia. Endeshe, 35 jyl ómirdi aqyn bop, sýretker bop súrseń az ǵumyr, az ómir emes ekeni ábden daýsyz. 35 jyl adamǵa talai syr uqtyryp, aqynǵa talai jyr uqtyrady.
Ońashada oilaryn tynym etken,
Bizdeilerdiń myńy kep, myńy ketken.
Aqyndar bar amalsyz buǵyp ótken,
Aqyndar bar ishinen tynyp ótken.
Bizdeilerdiń myńy kep, myńy ketken.
Bizdi olardyń balama birine de,
Ulyǵa da sanama, irige de,
Qalam tartqan qazaqtyń bári de aqyn,
Abai, biraq, qaitadan tirile me...
Oily jas!
Óleń meniń syrlasymdai,
Syrlassam da qumarym júr basylmai.
Aityp ótken aqynda arman bar ma,
Júreginiń túbine kir jasyrmai...
Aqynnyń shyny da, syry da osy; bul – onyń azamattyq arynyń sózi, sýretkerlik kredosy. Kúlli bolmysqa osy kredomen úńilgen aqyn, shynynda da, tek óz ómirbaianyn jazyp qoimai, bizdiń óreli turǵylasymyzdyń, zor adamgershilik iesi zamandasymyzdyń rýhani shejiresin jasaǵan. Poemalarynda kesek tulǵa, eresen qubylystarǵa bólekshe yjdahat tanytatyn jas aqyn lirikasynda ómirdegi eń bir eleýsiz, eń bir úirenshikti qubylys pen qulyqqa úiir; ol lirikasynda úirenshiktiden úlken mán, eleýsizdikten eren erlik tanityn sýretkerlik zerektigin jaqsy tanytty. Maqataev lirik «ómir deitin ózgermes mekemeniń aldynda ájem meni qabyldaǵan» deitin sátinen bastap óz tusyn, ásirese, jaýtańdaǵan balǵyn shaǵyn kóbirek jyrlaidy.
Ras, qaiǵy-qasireti bar qaptaǵan,
Ǵumyrlar bar batqan jáne batpaǵan.
Ákelgenmen ár adamǵa bir qaiǵy,
Sol jyldarǵa qarǵys aitý jat maǵan...
Ańyzdardan tere júrip masaqty,
Ras, ras, kózimizden jas aqty.
Biraq so bir daýyl jyldar, ot jyldar,
Bárimizden bir-bir batyr jasapty.
Ol Uly Otan soǵysyn adamdarymyzdyń kúsh-qýatyna, turmysyna ǵana emes, eń aldymen rýhani dúniesine túsken úlken syn dep biledi. Ol sol qiyn-qystaý rýhani shaiqastarda jeńip shyqqan jeńimpaz sezimderdi jyrǵa qosady. Olar – meiirimdilik, adamdarǵa degen biik mahabbat. Maqataev jyrlaryndaǵy maida qońyr saz ben jarq-jurq etip kózge urmaityn jumsaq nurdyń ózi de, onyń tereń tebirenisti gýmanistik mánin aiqyndai túsedi. Jas aqyn zor adamgershilikti, biik gýmanizmdi elden erek tóten erlikterden emes, adamdardyń bir-birine degen meiir-peiilinen izdeidi. Onyń óleńindegi adamdar shetinen júzi igi, júregi jumsaq jandar. Biraq, aqyn ómirdi mai tońǵysyz idilliia qylyp sýretteýden aýlaq. Ol áreketshil meiirimdi, ózgeniń baqyty men qýanyshyna tek tilektes bolyp qana qoimai, sol úshin bel sheship kúresetin belsendi qaiyrymdy jyrlaidy. Ol sonaý uly shaiqas, uly jeńis jyldarynda jarqyrap kóringen moraldyq sapany dáiim biikte ustaýǵa úndeidi. Ol qazirgi qylyǵymyz ben qulyǵymyzdy da sol jyldardaǵy moraldyq biigimizdiń deńgeiimen ólsheidi.
Sonaý bir jazda, jailaýda,
Soǵystyń kezi, qoi baqqan.
Kóńilim kelmei bailamǵa,
Kóp nárseni oilantqan...
Júgirgen tómen quldyrap,
Kórdim de taýdyń bulaǵyn.
Kózimniń aldy buldyrap,
Qalqaiyp eki qulaǵym,
Qabarjyp, únsiz jyladym.
Sondaǵy kózdiń jasynan,
Lázzat alǵam, nansańyz.
Surańyz árbir tasynan
Elime meniń barsańyz.
Surapyl, surǵylt, ashýly,
Surańyz taýdan, asqardan.
Sondaǵy tamshy jasymdy
Kem kórmen uly dastannan.
Bulaqtan baryp surańyz,
Kórdi eken, kimdi bildi eken...
Buǵynyp qalǵan bir ańyz
Buiyǵyp taǵy júr me eken.
Jartastyń jonyn urǵylap,
Keýdesin saidyń tepkilep,
Surar ma eken sum bulaq,
Sol bala qaida ketti dep?!
Kózden móldirep tamǵan kóz jasyna qandai senseńiz, dál sol kóz jasyndai qaǵaz betine móldirep túse qalǵan osy óleńge de sondai senińiz! Onyń aqiqat ekenin jalǵyz Muqaǵali emes, búkil bir urpaq qol qoiyp rastai alady. Óitkeni, bul – búkil urpaqtyń shyny, búkil bir urpaqtyń syry. Sondaǵy kóz jasy – bizdiń búkil bolmysymyzdyń ainasy. Sondaǵy kóz jasy eshqashan esten shyqpaýǵa tiisti. Aqyn bolaiyq, ákim bolaiyq, kosmonavt bolyp jeti qat kókti sharlaiyq, meili, sondaǵy kóz jasynyń bir tamshysy kókirektiń tý sonaý túp tórinde jatý kerek. Ol bizdi ózinen basqaǵa ózegi jibimeitin enjarlyqtan, samarqaýlyqtan, basqa qumarlyqtan saqtaidy. Biz qazir ne istep, ne qoisaq ta, onyń eń ádil synshysy – sol jyldarda kózi jaýtańdaǵan qara bala, sary bala. Ol balalardy biz júregimizden bir mysqal jyraq jibermeýge tiispiz; bizdiń sol jyldardaǵy kóz jasymyzdai rýhani tazalyǵymyz, oiymyzdyń anyqtyǵy, sezimimizdiń móldirligi sonda saqtalady. M.Maqataev jyrlaryndaǵy azamattyq pen adamgershiliktiń túp bastaýy da «sondaǵy kóz jasy». Ol oǵan ainalasyna adal qaraýdy, aq qaraýdy úiretedi.
Sizder sezesizder me?
Túsinesizder me?
Senesizder me kisige sizder?
Sizder – kótergish kransyzdar:
Shyǵarasyzdar da, túsiresizder de.
Zamannyń júgi alaqandaryńyzda,
Alaqandaryńyzda, jotalaryńyzda.
Aitsańyzdar boldy balapandaryńyzǵa,
Laýlaimyz órttei ot alamyz da.
Dáýirge – ottyq, shyrpy da – sizder,
Tutanasyzdar da silkinesizder.
Qupiia sandyq qulpy da – sizder.
Qulpynyń ashar kilti de – sizder.
Qatygez maidan, qandy japanda
Belgisiz bolyp joǵalǵansyzdar,
Jigit bop baryp erlik saparǵa,
Shal bolyp qaita oralǵansyzdar.
Atadan qalǵan asyldansyzdar,
Daýyldansyzdar, jasynnansyzdar.
Ózen bop kólge qosylǵansyzdar,
Dán bolyp jerge shashylǵansyzdar.
Atannan da jotalysyzdar,
Jotalysyzdar, botalysyzdar,
Botalaryńyzdyń Otanysyzdar.
Júrektiń bir dúrsilinen, bir demnen týǵan osy bir óleń qan maidannan qaitqandar men qaitpaǵandarǵa arnalǵan. Aǵa býynǵa, áke býynǵa arnalǵan talai óleń oqyp júrsek te, júrekti túbine deiin aqtara salǵan, kólgirsýden atymen ada, mundai adal óleńdi oqyp otyrǵanymyz osy. Eger aqyn:
Ońai sóz ǵoi «Otandy súiem» degen,
Ne tyndyrdyń «basymdy iemmenen?»
Ońai sóz ǵoi, qurbym-aý, ońai sóz ǵoi,
«Otan úshin ólemin, kúiem» degen.
Ólim degen erliktiń qoregi me?
Ólmei-aq qoi, bos sózdiń keregi ne?!
...Eger Otan syńsyǵan orman bolsa,
Japyraq bop jarmasqyn teregine.
...Ońai sóz ǵoi «Otandy súiem» degen,
Is tynbaidy «janamyn, kúiemmenen»...
Ógei áke emes qoi Otan degen,
Otandy men atamdai iemdenem, –
dese oǵan eshkim qarsylyq aitpaidy, onyń aldyna kóldeneń tartar kýáligi – sonaý bir jyldardaǵy kóz jasy. M.Maqataev azamattyqty, eń aldymen adamgershilik dep uǵady. Sodan bolar onyń jyrlary adam bolmysynyń san sátterin jiti zerttep, dál baiqaǵan sýretkerlik tolǵamdarǵa toly. Onyń adamdar jaily jyrlary quddy tiri kletkadai úzip-julǵandy kótermeidi. Al kitapta adamdyq jyry kóp. Bár-bárin túgel keltirip jatý tipti múmkin emes, sondyqtan aqyn júreginiń nury men talantynyń qýatyna kóz jetkizý úshin bir-eki óleńin oqyp kórelikshi.
Bulqynyp jatyr
Kelmeidi-aý qurǵyr shamasy,
Bulqynyp jatyr
Taýsyldy-aý aila-sharasy.
Sáýlemniń meniń aiaq pen qolyn matamai,
Bostandyq bershi, bostandyq bershi, mamasy.
Tumshalap qoidyń nesine sonsha qaýsyryp,
Shandýdan bólek qalǵan ba sharań taýsylyp.
Aiaq pen qolyn matamai bos qoi, mamasy,
Kishkentai adam kórsetip jatyr qarsylyq...
Kókemdi bosat, aiaq pen qolyn matama,
Kóterip júrem, kóterip ótem jotama.
Basymdy tigem, barmaqtai meniń sábiim,
Búldire qoimas...
Bostandyq bershi botama!
Mamasy, bosat, erkimen óssin tal shybyq!
Aýa men kúnge, Ai menen nurǵa malshynyp.
Bulqynyp jatyr, umtylyp jatyr, qarashy,
Kishkentai júrek kórsetip jatyr qarsylyq...
Nemese:
Qalaqtai ediń, qabirińde endi qalaq tur,
Týǵanyńdy, ólgenińdi sanap tur.
Seniń ańqaý qulaǵyńdai qalqiyp,
Qyr basynan qala jaqqa qarap tur.
Qyzym meniń,
Gúlim meniń,
Aiaýlym!
Jatyr molań jotasyndai qoiannyń.
Qulpytastyń quny maǵan bes tiyn,
Biraq taspen qalai janshyp qoiarmyn.
Qoiman, botam!
Keregi ne kók tastyń?!
Qysta aq qar, jazda shalǵyn shóp bassyn.
Óziń kelgen mai aiynda aq nóser,
Aǵyl-tegil bizben birge joqtassyn,
Keregi ne kók tastyń?
Ákelik mahabattyń eki sáti – ákelik baqyt pen ákelik qaiǵy. M.Maqataev súiegińdi úgitip, júregińdi ezip shyǵatyn tylsym sezimdi dál sol qalpy, dál sol jaratylysynda jetkizgen. Bul tek sezimmen uǵar, júrekpen túsiner syrlar. Adam bolmysynń sanasy shabandap, tili kúrmelgen kúizelis sáti men esten adasardai qýanysh sátinde, jaidaǵy sózden keneý tabylmai, syrly sóz, siqyrly sóz izdegende, júike-júikeniń bárin diril jailap kómeiden emes rýhyń men sezimińniń buǵan deiin baiqalmaǵan bir tuńǵiyq túbinen shymyrlap shyǵa keletin naǵyz aqyndyq sóz degen osyndai bolar-dy.
Jamylyp saǵynyshtyń sal shekpenin,
Sarǵaiyp seniń úshin zar shekkemin.
Zaryqtyr, o táńirim, jalyqtyrma,
Máńgilik ǵashyqpyn men, ant etkenmin!
Kózime kórinbeseń, kórinbe sen,
Kúnim bop tura bergin kógimde sen.
Óldi dep oilai bergin sonda meni,
Bult bolyp shýaǵyńdy tutyp alyp,
Nóser bop seldetip men tógilmesem.
Kókke emes, jerge sonda qulaidy arman,
Sel bolyp aǵar, múmkin, lailanǵan.
Sen sol kez kezbe bultqa bir qarap qoi,
Sol – menmin kóktiń júzin shyr ainalǵan.
Bilem saǵan jete alman, ǵaryshtasyń,
Belgili máńgilikke tabyspasym.
Dert te emes, kúiik te emes, jar da emessiń,
Sen maǵan saǵynysh bop jabysqansyń...
Qaitsem eken seni ustap qalý úshin?!
Sen maǵan sheksiz dala saǵymysyń.
Men ótermin, ótermin, ótermin men,
Máńgilik sen qalasyń, saǵynyshym!!!
Sońǵy jyldary mahabbat jyrlary kóp jazyldy; olardyń egilgeni de, tógilgeni de, oilysy da, oinaqysy da mol; al biraq, tap mynandai móldir kólge túsken qanttai túk qalmai túgel erip ketken qaiaýsyz adal sezimniń qudiretti jyryna tipten tapshymyz. Mahabbattyń ózindei qudiretti, mahabbattyń ózindei ystyq, ózindei tuńǵiyq shyqpasa, ol jaiynda jyr jazyp ta qajeti joq. M.Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» kitabyndaǵy mahabbat jyrlary sezim jalańdyǵynan, paryqsyzdyqtan atymen aýlaq, ózek órterdei ottylyqtan, shynaiylyqtan turatyn shyǵarmalar.
Olar tek bir kisiniń oqshaý kúńirenis-tebirenisi emes, bizdiń zamandastarymyzdyń rýhani óresin, sezim bailyǵyn, izgi tileý, aq nietin jarqyrata ashqan jalyndy jyrlar. Olar, eń aldymen, asqan adamgershilikti, biik azamattyq óreni tanytady. M.Maqataevtyń mahabbat lirikasyn onyń jalpy sýretkerlik tendentsiiasynan, bylaiǵy tvorchestvosynan bóle qaraý oryndy bolmas edi. Olar da – shyn mánindegi asqaq azamattyq daýysqa ie jyrlar.
M.Maqataev – adamdar arasyndaǵy, ómirdegi, tabiǵattaǵy jarastyq pen kelisimniń jyrshysy. Onyń týǵan aýylyna, Alataý tabiǵatyna, súigen jaryna, aiaýly ájesine, balalaryna, dostaryna, saǵynyshty mahabbatyna – barshasyna arnalǵan óleńderi de shyn tebirenisten, shyn shabyttan, shyn kúizelis pen shyn qýanyshtan, shyn saǵynyshtan týǵan jyrlar. Olardyń boiaý álemi men áýen-sazyn da aqyn kókireginiń tolǵanys-tebirenisi jasaǵan; bári de adamnyń óz dem, óz tynysyndai shynaiy, tabiǵi. Munda ákki qasapshynyń pyshaǵyndai jalańdaǵan jalań tehnika joq, ómir men soǵan eltigen kóńildiń qas-qabaǵyn baqqan úilesimdi sheberlik bar. Ádette ishinde jaqsy óleńi kóp kitap kóp te, ishinde birde-bir jaman óleńi joq jyr kitaptary asa sirek ushyrasady. M.Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» jinaǵy sondai aida-jylda bir ushyrasatyn asa sirektiń biri.
«Dáýirmen betpe-bet kitabynan». 1972 jyl
