ەدەتتە ٸشٸندە جاقسى ٶلەڭٸ كٶپ كٸتاپ كٶپ تە, ٸشٸندە بٸردە-بٸر جامان ٶلەڭٸ جوق جىر كٸتاپتارى اسا سيرەك ۇشىراسادى. م.ماقاتاەۆتىڭ «قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?» جيناعى - سونداي ايدا-جىلدا بٸر ۇشىراساتىن اسا سيرەكتٸڭ بٸرٸ.
اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ وقۋشى قاۋىمعا ەۋەلٸ ليريك رەتٸندە كٶرٸندٸ. سوسىن بٸرشاما ۋاقىت ماقاتاەۆ – ليريكتٸڭ ٸزٸنەن اداسىپ قالدى; ونى كٶبٸنە-كٶپ ماركس, لەنين تۋرالى پوەمالار جازعانىن, تاريحي الىپ تۇلعالاردىڭ پوەتيكالىق پورترەتتەرٸن جاساعان ٷلكەن ەپيكالىق تىنىستىڭ يەسٸ رەتٸندە بٸلدٸ.
راس, ماقاتاەۆ - بٸرنەشە پوەمانىڭ اۆتورى. بٸراق سول پوەمالاردىڭ ٶزٸندە ونىڭ ليريكتٸگٸ جەڭٸپ كەتٸپ وتىرۋشى ەدٸ. اقىننىڭ ۇزاق-ۇزاق تولعاۋلارىندا ارا-تۇرا شالقىمالارى, ٶمٸر جايلى, ازاتتىق جايلى, ماحاببات جايلى تەبٸرەنٸستەرٸ وقۋشى كٶڭٸلٸن مول ەسەرگە بٶلەپ, تەبٸرەنتٸپ كەتەتٸن. الايدا, اقىن ماركس پەن لەنيننٸڭ قازاق پوەزيياسى توپىراعىندا ەستەن شىقپاستاي ەڭسەلٸ بەينەسٸن جاساپ بەردٸ دەپ ايتۋ قيىن.
م.ماقاتاەۆ بۇل سالادا ۇزاق ٸزدەندٸ, ۇزاق ەڭبەكتەندٸ. اشىق بوياۋلى, انىق ٷندٸ ٸرگەلٸ تالانت ەكەنٸ داۋسىز. بٸراق, وسىنشاما وراسان ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸ نەگە بۇلاي?
مەن م.ماقاتاەۆتىڭ ەر پوەماسىن وقىعان سايىن وسىنداي ويعا قالۋشى ەدٸم. سول ساۋالدىڭ جاۋابىن اقىننىڭ كەيٸنگٸ ەكٸ ليريكا كٸتابىنان تاپتىم.
پوەزييا – ادام جانىن تەبٸرەنتكەن, ايتىلماي, بەينەلەنبەي تىنبايتىن ٶكتەم رۋحتىڭ بەينەسٸ; اقىننىڭ ٶزگە جۇرتتان ارتىقشىلىعى – بٷكٸل بولمىسپەن, تابيعاتپەن تابىسىپ, كەز كەلگەن كٸسٸ ەسەرلەنە بەرمەيتٸن قۇبىلىسقا تەبٸرەنەتٸنٸ, كەز كەلگەن كٸسٸ ەسەرلەنە بەرمەيتٸن نەرسەدەن ەسەرلەنەتٸنٸ.
بۇل – اقىننىڭ تابيعاتى. ٶلەڭ ەڭ ەۋەلٸ تاپ وسىنداي تابيعاتتان جاراتىلۋى كەرەك. ول سوندا عانا تابيعي; ەيتپەسە, جازىپ وتىرعان كٸسٸنٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ كٷشتەۋٸنەن تۋعان شىعارما وقۋشىنى دا تەبٸرەنتپەيدٸ. بٸزدە ۇزاق ۋاقىت پوەزييانىڭ تابيعاتىن, اقىننىڭ مٸندەتٸن بۇلاي تٷسٸنبەيتٸن قيسىق قيسىندار دا ورىن الدى. كٶبٸنە-كٶپ اقىندى كەز كەلگەن وي مەن سەزٸمدٸ بىلايعى جۇرتتىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن پوەتيكالىق تٷرگە تٷسٸرە قويعىش كٸسٸ دەپ تٷسٸندٸك. بۇل قاتە تٷسٸنٸك ەلٸ الاستالىپ بولعان جوق. قازٸرگٸ پوەزييادا جاساندى ٶلەڭ نەگە كٶپ دەيتٸن ساۋالدىڭ دا ەڭ تٷپ جاۋابى وسى. بٸراق, ونداي وداعاي تٷسٸنٸكتٸ ٶلەڭ تٶڭٸرەكتەگەن كٶلدەنەڭ ادامدار يەمدەنٸپ جٷرسە بٸر جٶن عوي, ارا-تۇرا مۇنداي اڭعال قاعيداعا تالانتتى-تالانتتى دەگەن اقىندارىمىزدىڭ دا يلاناتىنى بار.
ەدەتتە, بٸر كٸتاپتىڭ ٸشٸندە تالانتتى, سەزٸم باۋراي الاتىن تەپ-تەۋٸر ٶلەڭدەردٸ وقىپ وتىرىپ, كەنەت كەنەۋٸ جوق قۇرعاق سٶزدەردٸڭ قۇبىلمالى ۇيقاسقا, ىرعاققا تٷسكەن تٸركەس-تٸزبەسٸنە بٸر-اق سەكٸرەتٸنٸمٸز دە سوندىقتان.
سىنشىلار مۇنداي الاقۇلالىقتى, الاقولدىلىقتى اقىنداردىڭ ەلٸ دە بولسا پوەتيكالىق شەبەرلٸگٸنٸڭ جەتٸسپەي جاتقاندىعىمەن تٷسٸندٸرمەكشٸ بولادى. راسىندا دا, بار پەلە شەبەرلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن شىعىپ جاتسا كٶنۋگە, شىداپ كٶرۋگە بولار ەدٸ. ٶمٸرشەڭ تالانت ٶسپەي تۇرمايدى, شەبەرلٸگٸ دە جەتٸسەر. بٸراق, تالانتتى-تالانتتى دەگەن اقىندارىمىز قانشا كٸتاپ شىعارسا دا, ٸشٸندە بەلگٸلٸ مٶلشەردە اقىن رۋحىنان مەيٸرٸم تاپپاعان ەلگٸندەي ٶگەي ٶلەڭ جٷرەدٸ. ونداي ٶلەڭ وقۋشى تاراپىنان دا پەيٸل تاپپايدى. بٸراق, بٸر عاجابى, كٸتاپتان ورىن تابادى. جارايدى, ول ٶز الدىنا مەسەلە… بۇنداي الاقۇلالىق, الاقولدىلىق شەبەرلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن ەمەس, كٶپتەگەن اقىندارىمىزدىڭ ٶز تالانتىنىڭ سىرىن جەتە زەرتتەپ بولماعاندىعىنان, ٶز تۆورچەستۆوسىنا, ٶز شىعارماسىنا دەگەن قاتاڭ تالاپتىڭ جەتٸسپەۋٸنەن: تٷپتەپ كەلگەندە اقىن قىزمەتٸنە دەگەن ەلگٸندەي قاتە تٷسٸنٸكتەن. بۇل تٷسٸنٸك اقىن تاقىرىپ تاڭداعاندا دا, ٶز شىعارماسىنا ٶمٸرلٸك ماتاريال ٸزدەگەندە دە ىقپال ەتە قويمايدى. بۇدان 200 جىل بۇرىن گەتە گەرمانييادا پوەتيكالىق مەدەنيەتتٸڭ ٶسكەنٸ سونشا, ەشكٸم جامان ٶلەڭ جازبايدى, بەرٸ دە ماقتاۋدى تالاپ ەتەدٸ, بٸراق, ەشقايسىسىن ماقتاماۋ كەرەك دەپ جازىپ ەدٸ, ٶيتكەنٸ, ٶنەر سانعا ەمەس, ساڭلاققا زەرۋ. ەلگٸندەي ۇشقارى ۇعىمدى يەمدەنەتٸندەر ٶلەڭدٸ جاساۋعا بولادى دەپ ويلايتىندار, قازٸرگٸ قازاق ٶلەڭٸنٸڭ بارشا تەحنيكالىق جەتٸستٸگٸن بەس ساۋساعىنداي بٸلٸپ بولعان, بٷگٸن ەبدٸلداشا جازسا, ەرتەڭ حاميتشە, ارعى كٷنٸ قادىرشا, ەندٸ بٸر كٷنٸ تٶلەگەنشە جازىپ شىعا كەلەدٸ.
«پروزا جازۋ ٷشٸن, – دەدٸ گەتە ەككەرمانعا, – ايتاتىن بٸردەڭە بولۋ كەرەك; ال ەندٸ ايتاتىن ەشتەڭەسٸ جوق كٸسٸ ٶلەڭ مەن ۇيقاسقا ۇمتىلادى; بٸر سٶز ارتىنان بٸر سٶزدٸ سٷيرەلەپ, اقىر اياعىندا, راسىندا ەشتەڭەسٸ جوق بولسا دا, ەلدەنەگە ۇقسايتىن بٸردەڭە شىعادى». بٸزدەگٸ كٶپ ٶلەڭنٸڭ ٶلەڭ بولماي بٸردەڭە بوپ شىعاتىنىنىڭ سىرىن ەندٸ تٷسٸنۋگە بولادى. بٸردەڭە جازعىشتاردىڭ قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, قاي-قايسىسىندا دا ساۋات جەتەدٸ. ولاردىڭ بۇدان دا از ۋاقىت بۇرىنعى ەرٸپتەستەرٸنٸڭ كالەنداردى باعىپ, قاي كٷننٸڭ كٸمگە ارنالعانىن بٸلٸپ الىپ, سوعان ارناپ جازا قوياتىن اۋرۋىنان «ايىقتى». ەندٸ ولار ەدەبيەت تابيعاتىن بۇرىنعىدان گٶرٸ «تەرەڭٸرەك» تٷسٸنەتٸن بولدى: قازٸر قاي تاقىرىپتىڭ, قانداي ٶلەڭنٸڭ بازاردا نارقى تٷسٸپ كەتپەي تۇرعاندا بٸر شەتٸنەن نەپاقا كٶرٸپ قالۋعا اسىعادى. قازٸرگٸ پوەزيياعا «موداشىلدىق» سىرقاتى وسىلاي كەلدٸ. كەشە «راكەتانى» جازعىشتار بٷگٸن «ارعىماقتى» كٶپ جازىپ جٷر, ەرتەڭ ولار تٶلەگەننٸڭ ارۋانا جايلى جاقسى ٶلەڭٸن وقىپ الىپ, بوتا-تايلاق, مۇرىندىق پەن بۇيدا جايىندا كٶپ جازىپ كەتپەيتٸنٸنە كٸم كەپٸل?
مۇنداي ٶلەڭ جاساعىشتاردىڭ اقىلدىلاۋ جاعى ٶتٸمدٸ تاقىرىپتىڭ, ٶمٸرلٸ تاقىرىپتىڭ يٸسٸن جەر تٷبٸنەن سەزٸپ, الدىمەن باس قوياتىندى شىعاردى. بٸراق, ونداي قوماعايلاردىڭ ٶتٸمدٸنٸڭ نارقىن تٷسٸرٸپ, ٶمٸرشەڭدٸ ٶمٸرسٸزدەندٸرٸپ جاتقاننان باسقا بٸتٸرٸپ جٷرگەندەرٸ شامالى. الايدا, ەلەم ەدەبيەتٸندە نەبٸر جايساڭ تاقىرىپ ەلدەنەشە جىلدار, تٸپتٸ عاسىرلار بويى سارعايىپ ٶزٸن جازار ٶرەلٸ تالانتتى كٷتسە, بٸزدٸڭ جاپپاي ساۋاتتى تۇسىمىزدا تاقىرىپ ارامداعىشتاردىڭ ٶتە-مٶتە كٶبەيٸپ بارا جاتقانى امالسىز قىنجىلتادى. جارايدى, جامان اقىن, جامان جازۋشى جاقسى تاقىرىپتىڭ, جاقسى ماتەريالدىڭ قۇنىن ۋاقىتشا تٷسٸرگەنمەن, بٸرجولاتا قۇنسىزداندىرىپ كەتە المايدى. بٸراق, تاقىرىپ تاڭداۋداعى تاپشى تالانتتاردىڭ باسىنداعى وسى قوماعايلىق تالانتتى دەگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ باسىنداعى تاقىرىپ تاڭداۋداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ كەمدٸگٸمەن ۇشتاسىپ جاتاتىنى مىقتاپ ويلانتاتىن جايت. بٸزدە تالانتتى دەگەن اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ ٶزدەرٸنٸڭ دە ەلٸ جەتە مەڭگەرٸپ, جەتە ۇعىنىپ بولماعان تاقىرىبىنا, ٶز جانى, ٶز رۋحىمەن ەلٸ بٸتە قايناسىپ, سٸڭٸسٸپ بولىپ كەتە قويماعان ٶمٸرلٸك ماتەريالعا اسىعىس كيلٸگە سالاتىندارى بار. ونداي مٸنەز ەدەبيەتتە جاساندى شىعارمانى كٶبەيتپەسە, جاقسى شىعارمانى كٶبەيتپەيدٸ, ونداي شىعارما وقۋشى قاۋىم الدىندا اۆتوردىڭ بەدەلٸن تٷسٸرمەسە, ابىرويىن اسىرمايدى.
بۇل جاعداي - كٶبٸنە كٶپ ٶز تۆورچەستۆوسىنىڭ ازاماتتىق ٷنٸن, ەلەۋمەتتٸك مەن-ماڭىزىن كٶتەرۋدٸڭ سىرىن قاتە تٷسٸنۋدەن ورىن الىپ جٷرگەن كەمشٸلٸك. جاس جازۋشىعا ەلگٸ تەكتەس سىن ايتىلۋى-اق مۇڭ ەكەن, ٶرەسٸ جەتسٸن-جەتپەسٸن, ەزٸرلٸگٸ بولسىن-بولماسىن ٷلكەن تاقىرىپتىڭ بٸرەۋٸنٸڭ ەتەگٸنە جارماسا سالادى. ونداي اسىعىستىقپەن ٷلكەن تاقىرىپقا بارۋىن بارعانمەن ٷلكەن نەرسە ايتا الماي, ول جازباي تۇرعاندا دا بەلگٸلٸ جالپى ۇعىم, جالپىلاما ويلاردى قايتا ايتىپ شىعا كەلەدٸ. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ۇلى كٶسەمدەر جايلى پوەمالارىنىڭ وقۋشى كٶكٸرەگٸنە تەرەڭدەپ داري الماۋىنىڭ سەبەبٸ دە جۇرتتىڭ بەرٸنە بەلگٸلٸ. جالپىلاما وي, جالپىلاما جايلاردى قايتالاپ, ودان ارعىعا تەرەڭدەپ بارا ٶنەر جاساي المايتىندىعىن ەسٸرەسە, بۇل اقىن سوڭعى ليريكا كٸتابىنىڭ ٷستٸندە جاقسى ۇعىپتى.
ازاماتتىق – اقىنعا, ٶلەڭگە سىرتتان تاڭىلاتىن جاناما قاسيەت, جاناما سيپات ەمەس. ازاماتتىقتى سىرتتان ٸزدەپ, سىرتتان قاراستىراتىن اقىن شىنايى ازاماتتىق ٶرەگە دە يە بولا المايدى, شىنايى ٶلەڭ دە جازا المايدى. وندا ٶلەڭ جازۋ پروتسەسٸ ٶنەرگە اتىمەن جات ٶلەڭ جاساۋ پروتسەسٸنە اينالادى. ازاماتتىق – ٶلەڭنٸڭ, ٶنەردٸڭ تابيعي بولمىسى. ازاماتتىق – اقىندىقتىڭ ەڭ تٷپ تابيعاتى. سۋرەتكەردٸڭ بىلايعى جۇرتتان الابٶتەن ايرىقشا قاسيەتٸ دە – ونىڭ اينالاعا, ٶمٸر قۇبىلىستارىنا ٶزگە جۇرتتان الابٶتەن ەلگەزەكتٸگٸ, ٶزگە جۇرتتان الابٶتەن سەزٸمتالدىعى, ايرىقشا ازاماتتىق قۇشتارلىعى مەن رۋحاني بەلسەندٸلٸگٸ. كٷللٸ دٷنيە مۇڭىن مۇڭ قىلىپ, كٷللٸ دٷنيە قۋانىشىن قۋانىش قىلۋ – تەك سۋرەتكەرلەردٸڭ, اقىنداردىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن قاسيەت. سوندىقتان دا ٶرەلٸ تاقىرىپتاردى يگەرۋ سۋرەتكەردٸڭ بويىنداعى ەلگٸندەي ٶرەلٸ ٶسۋدٸڭ زاڭدى نەتيجەسٸ بولعاندا عانا تابىسقا جەتپەك.
گوركييدٸڭ سۋرەتكەرگە جەكە ٶز باسىنداعى جەكە ٶزٸنە تەن سۋبەكتيۆتٸك جاعدايلاردان كٷللٸ ادامزاتتىق مەنٸ بار وبەكتيۆتٸ سيپات تابا الاتىن ادام دەپ انىقتاما بەرۋٸنٸڭ ماعىناسى دا وسىندا جاتسا كەرەك. سۋرەتكەر نەعۇرلىم كٷللٸ قوعامدىق, كٷللٸ ادامزاتتىق مۇڭ-مٷددەگە كٶتەرٸلە السا, سوعۇرلىم ٷلكەن سۋرەتكەرگە اينالماقشى دا, ال سول كٷللٸ ادامزاتتىق, كٷللٸ قوعامدىق مۇڭ-مٷددە سۋرەتكەردٸڭ ٶز مۇڭ-مٷددەسٸنەن نەعۇرلىم تابىسا, قابىسا تٷسكەن سايىن شىعارما دا سوعۇرلىم شىنايى, سوعۇرلىم تابيعي, سوعۇرلىم ٶرەلٸ بولا تٷسپەكشٸ.
وسى ارادا ولگا بەرگگولتستٸڭ «گلاۆنايا كنيگا پيساتەليا – ۆو ۆسياكوم سلۋچاە مويا گلاۆنايا كنيگا – ريسۋەتسيا منە كنيگوي, كوتورايا ناسىششەنا پەرەدەلنوي پراۆدوي ناشەگو وبششەگو بىتييا, پروشەدشەگو چەرەز موە سەردتسە» دەگەن سٶزٸ ويعا ورالادى. دەمەك, ٶز جٷرەگٸڭ ارقىلى… اقىننىڭ اقيقاتقا بارار تەك جالعىز-اق جولى بار, ول ٶز جٷرەگٸنٸڭ ٷستٸمەن ٶتەدٸ. وعان سوقپاي بۇلتارىپ ٶتەتٸن جولدىڭ بەرٸ اقيقاتتىڭ دا اۋىلىنا سوقپايدى. اقىن جىرىنىڭ ەڭ الدىمەن تەك ٶز جٷرەگٸنٸڭ تەرەڭ تەبٸرەنٸسٸنەن تۋۋى – ٶلەڭگە قويىلار ەڭ باستى تالاپ, ٶلەڭنٸڭ ەڭ تەرەڭ تابيعاتى. ونسىز جەردە, اقىن قانشاما ۇلى وي, ۇلى يدەيالاردى ٶلەڭگە تٷسٸرسٸن مەيلٸ, ول بٸردەن كٶكەيٸڭە قونىپ, كٶڭٸلٸڭدٸ باۋرار جان سىرى بولماي, ەنشەيٸن ۇيقاستىرىلعان ۋاعىز بولىپ شىعادى. راس, ٶمٸردەگٸ مەندٸ-ماڭىزدى ويلار مەن يدەيالاردى ۋاعىزداۋ دا كەرەك. بٸراق كەز كەلگەن لەپٸرمە ۋاعىز جاقسى ٶلەڭنٸڭ ورنىنا جٷرە المايدى دا, ال شىنايى ٶلەڭ نەبٸر ۇلى يدەيانى ناسيحاتتايتىن مەندٸ ۋاعىز, مەنەرلٸ ٶسيەتتٸڭ قىزمەتٸن قاشاندا اتقارا الادى. ولاي بولسا اقىننىڭ جان سىرى – ٶلەڭ ارقىلى اقيقات تابۋدىڭ, قوعامنىڭ ٶرەلٸ شىندىعىن اشۋدىڭ ەڭ بٸر ۇتىمدى جولى. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ليريكاسى وسىعان قۇرىلعان.
35 جىل,
وتىز بەسٸنشٸ شۋاعىم.
35 جىل كٷلدٸم,
35 جىل جىلادىم.
كٸم بٸلەدٸ,
ەندٸ قانشا تۇرامىن?
35 كٶكتەم.
35 كٷز, 35 قىس, 35 جاز,
وسال ٶمٸر ەمەس-اۋ وتىز بەس جاس...
راس, 35 جاس كٶپتٸ كٶرٸپ, كٶپتٸ تاۋىساتىن اي ماڭداي, اق باس عاسىر ەمەس. بٸراق, 35 جاستىڭ وسال ٶمٸر ەمەس ەكەنٸ تاعى راس. مۇقاعاليدىڭ ٶمٸربايانى دا ٶزٸنٸڭ دارىندى دوستارى قادىر مەن جۇمەكەن تاقىلەتتەس.
بالا بولا المادىق,
ەكە بولساق ەكەن تەك.
ق.مىرزاليەۆ.
شارۋا بٸلٸپ ەۋەلٸ,
وينادىق قوي سودان سوڭ.
ج.نەجٸمەدەنوۆ.
ەسٸمدە جوق.
بالا بوپ ٶسٸپ پە ەدٸم?!
بولسام نەگە جىلى سٶز ەسٸتپەدٸم?!
ەسٸمدە تەك,
بٸلەمٸن جەڭٸس-قۇستىڭ
بٸزدٸڭ جاققا بٸر اپتا كەشٸككەنٸن.
وسىلاي ٶسكەمٸن.
مەن – سولداتتىڭ جاندىرىپ كەتكەن جالىنى,
سٶنبەدٸم دە ٶشپەدٸم,
مەن وتىز بەستەمٸن.
بۇل تالانتتى اقىنداردىڭ بٸرٸن بٸرٸ قايتالاعانى ەمەس, بەرٸنە دە ورتاق ٶمٸربايان. قيىن كەزەڭدە تۋعاندار ەڭ الدىمەن ۋاقىت مەنٸ مەن ۋاقىت سىرىنا قانىعاتىن بولسا كەرەك. قادىر دا, جۇمەكەن دە, مۇقاعالي دا ۋاقىتتى جىرلايدى. ٷشەۋٸن دە ۋاقىت اسىقتىرادى. مۇقاعالي دا ۋاقىتتى ٷزٸلمەس مەڭگٸلٸك, ورالماس ٶمٸر, تاۋسىلماس وي دەپ ۇعادى. سوندىقتان دا, ٶتكەن سوعىس تۇسىندا, اينالاسى تٶرت جارىم جىل ٸشٸندە, ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ, ەرلٸك پەن ەزدٸكتٸڭ, باقىت پەن قاسٸرەتتٸڭ بارشا سىر-سىقپىتىن كٶرٸپ العان وعان 35 جاس تىم كٶپ بوپ كٶرٸنەدٸ. بۇل جەردە اقىن اريفمەتيكانى ايتىپ وتىرعان جوق, «وتىز بەس جىل كٷلۋ» مەن «وتىز بەس جىل جىلاۋدى» ايتىپ وتىر. «اقىن ٶزٸنٸڭ ٶمٸربايانىن عانا ەمەس, ٶز جانىنىڭ شەجٸرەسٸن جازادى» دەيدٸ پوتەبنيا. ەندەشە, 35 جىل ٶمٸردٸ اقىن بوپ, سۋرەتكەر بوپ سٷرسەڭ از عۇمىر, از ٶمٸر ەمەس ەكەنٸ ەبدەن داۋسىز. 35 جىل ادامعا تالاي سىر ۇقتىرىپ, اقىنعا تالاي جىر ۇقتىرادى.
وڭاشادا ويلارىن تىنىم ەتكەن,
بٸزدەيلەردٸڭ مىڭى كەپ, مىڭى كەتكەن.
اقىندار بار امالسىز بۇعىپ ٶتكەن,
اقىندار بار ٸشٸنەن تىنىپ ٶتكەن.
بٸزدەيلەردٸڭ مىڭى كەپ, مىڭى كەتكەن.
بٸزدٸ ولاردىڭ بالاما بٸرٸنە دە,
ۇلىعا دا ساناما, ٸرٸگە دە,
قالام تارتقان قازاقتىڭ بەرٸ دە اقىن,
اباي, بٸراق, قايتادان تٸرٸلە مە...
ويلى جاس!
ٶلەڭ مەنٸڭ سىرلاسىمداي,
سىرلاسسام دا قۇمارىم جٷر باسىلماي.
ايتىپ ٶتكەن اقىندا ارمان بار ما,
جٷرەگٸنٸڭ تٷبٸنە كٸر جاسىرماي...
اقىننىڭ شىنى دا, سىرى دا وسى; بۇل – ونىڭ ازاماتتىق ارىنىڭ سٶزٸ, سۋرەتكەرلٸك كرەدوسى. كٷللٸ بولمىسقا وسى كرەدومەن ٷڭٸلگەن اقىن, شىنىندا دا, تەك ٶز ٶمٸربايانىن جازىپ قويماي, بٸزدٸڭ ٶرەلٸ تۇرعىلاسىمىزدىڭ, زور ادامگەرشٸلٸك يەسٸ زامانداسىمىزدىڭ رۋحاني شەجٸرەسٸن جاساعان. پوەمالارىندا كەسەك تۇلعا, ەرەسەن قۇبىلىستارعا بٶلەكشە ىجداھات تانىتاتىن جاس اقىن ليريكاسىندا ٶمٸردەگٸ ەڭ بٸر ەلەۋسٸز, ەڭ بٸر ٷيرەنشٸكتٸ قۇبىلىس پەن قۇلىققا ٷيٸر; ول ليريكاسىندا ٷيرەنشٸكتٸدەن ٷلكەن مەن, ەلەۋسٸزدٸكتەن ەرەن ەرلٸك تانيتىن سۋرەتكەرلٸك زەرەكتٸگٸن جاقسى تانىتتى. ماقاتاەۆ ليريك «ٶمٸر دەيتٸن ٶزگەرمەس مەكەمەنٸڭ الدىندا ەجەم مەنٸ قابىلداعان» دەيتٸن سەتٸنەن باستاپ ٶز تۇسىن, ەسٸرەسە, جاۋتاڭداعان بالعىن شاعىن كٶبٸرەك جىرلايدى.
راس, قايعى-قاسٸرەتٸ بار قاپتاعان,
عۇمىرلار بار باتقان جەنە باتپاعان.
ەكەلگەنمەن ەر ادامعا بٸر قايعى,
سول جىلدارعا قارعىس ايتۋ جات ماعان...
اڭىزداردان تەرە جٷرٸپ ماساقتى,
راس, راس, كٶزٸمٸزدەن جاس اقتى.
بٸراق سو بٸر داۋىل جىلدار, وت جىلدار,
بەرٸمٸزدەن بٸر-بٸر باتىر جاساپتى.
ول ۇلى وتان سوعىسىن ادامدارىمىزدىڭ كٷش-قۋاتىنا, تۇرمىسىنا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن رۋحاني دٷنيەسٸنە تٷسكەن ٷلكەن سىن دەپ بٸلەدٸ. ول سول قيىن-قىستاۋ رۋحاني شايقاستاردا جەڭٸپ شىققان جەڭٸمپاز سەزٸمدەردٸ جىرعا قوسادى. ولار – مەيٸرٸمدٸلٸك, ادامدارعا دەگەن بيٸك ماحاببات. ماقاتاەۆ جىرلارىنداعى مايدا قوڭىر ساز بەن جارق-جۇرق ەتٸپ كٶزگە ۇرمايتىن جۇمساق نۇردىڭ ٶزٸ دە, ونىڭ تەرەڭ تەبٸرەنٸستٸ گۋمانيستٸك مەنٸن ايقىنداي تٷسەدٸ. جاس اقىن زور ادامگەرشٸلٸكتٸ, بيٸك گۋمانيزمدٸ ەلدەن ەرەك تٶتەن ەرلٸكتەردەن ەمەس, ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن مەيٸر-پەيٸلٸنەن ٸزدەيدٸ. ونىڭ ٶلەڭٸندەگٸ ادامدار شەتٸنەن جٷزٸ يگٸ, جٷرەگٸ جۇمساق جاندار. بٸراق, اقىن ٶمٸردٸ ماي توڭعىسىز يديللييا قىلىپ سۋرەتتەۋدەن اۋلاق. ول ەرەكەتشٸل مەيٸرٸمدٸ, ٶزگەنٸڭ باقىتى مەن قۋانىشىنا تەك تٸلەكتەس بولىپ قانا قويماي, سول ٷشٸن بەل شەشٸپ كٷرەسەتٸن بەلسەندٸ قايىرىمدى جىرلايدى. ول سوناۋ ۇلى شايقاس, ۇلى جەڭٸس جىلدارىندا جارقىراپ كٶرٸنگەن مورالدىق ساپانى دەيٸم بيٸكتە ۇستاۋعا ٷندەيدٸ. ول قازٸرگٸ قىلىعىمىز بەن قۇلىعىمىزدى دا سول جىلدارداعى مورالدىق بيٸگٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸمەن ٶلشەيدٸ.
سوناۋ بٸر جازدا, جايلاۋدا,
سوعىستىڭ كەزٸ, قوي باققان.
كٶڭٸلٸم كەلمەي بايلامعا,
كٶپ نەرسەنٸ ويلانتقان...
جٷگٸرگەن تٶمەن قۇلدىراپ,
كٶردٸم دە تاۋدىڭ بۇلاعىن.
كٶزٸمنٸڭ الدى بۇلدىراپ,
قالقايىپ ەكٸ قۇلاعىم,
قابارجىپ, ٷنسٸز جىلادىم.
سونداعى كٶزدٸڭ جاسىنان,
لەززات العام, نانساڭىز.
سۇراڭىز ەربٸر تاسىنان
ەلٸمە مەنٸڭ بارساڭىز.
سۇراپىل, سۇرعىلت, اشۋلى,
سۇراڭىز تاۋدان, اسقاردان.
سونداعى تامشى جاسىمدى
كەم كٶرمەن ۇلى داستاننان.
بۇلاقتان بارىپ سۇراڭىز,
كٶردٸ ەكەن, كٸمدٸ بٸلدٸ ەكەن...
بۇعىنىپ قالعان بٸر اڭىز
بۇيىعىپ تاعى جٷر مە ەكەن.
جارتاستىڭ جونىن ۇرعىلاپ,
كەۋدەسٸن سايدىڭ تەپكٸلەپ,
سۇرار ما ەكەن سۇم بۇلاق,
سول بالا قايدا كەتتٸ دەپ?!
كٶزدەن مٶلدٸرەپ تامعان كٶز جاسىنا قانداي سەنسەڭٸز, دەل سول كٶز جاسىنداي قاعاز بەتٸنە مٶلدٸرەپ تٷسە قالعان وسى ٶلەڭگە دە سونداي سەنٸڭٸز! ونىڭ اقيقات ەكەنٸن جالعىز مۇقاعالي ەمەس, بٷكٸل بٸر ۇرپاق قول قويىپ راستاي الادى. ٶيتكەنٸ, بۇل – بٷكٸل ۇرپاقتىڭ شىنى, بٷكٸل بٸر ۇرپاقتىڭ سىرى. سونداعى كٶز جاسى – بٸزدٸڭ بٷكٸل بولمىسىمىزدىڭ ايناسى. سونداعى كٶز جاسى ەشقاشان ەستەن شىقپاۋعا تيٸستٸ. اقىن بولايىق, ەكٸم بولايىق, كوسموناۆت بولىپ جەتٸ قات كٶكتٸ شارلايىق, مەيلٸ, سونداعى كٶز جاسىنىڭ بٸر تامشىسى كٶكٸرەكتٸڭ تۋ سوناۋ تٷپ تٶرٸندە جاتۋ كەرەك. ول بٸزدٸ ٶزٸنەن باسقاعا ٶزەگٸ جٸبٸمەيتٸن ەنجارلىقتان, سامارقاۋلىقتان, باسقا قۇمارلىقتان ساقتايدى. بٸز قازٸر نە ٸستەپ, نە قويساق تا, ونىڭ ەڭ ەدٸل سىنشىسى – سول جىلداردا كٶزٸ جاۋتاڭداعان قارا بالا, سارى بالا. ول بالالاردى بٸز جٷرەگٸمٸزدەن بٸر مىسقال جىراق جٸبەرمەۋگە تيٸسپٸز; بٸزدٸڭ سول جىلدارداعى كٶز جاسىمىزداي رۋحاني تازالىعىمىز, ويىمىزدىڭ انىقتىعى, سەزٸمٸمٸزدٸڭ مٶلدٸرلٸگٸ سوندا ساقتالادى. م.ماقاتاەۆ جىرلارىنداعى ازاماتتىق پەن ادامگەرشٸلٸكتٸڭ تٷپ باستاۋى دا «سونداعى كٶز جاسى». ول وعان اينالاسىنا ادال قاراۋدى, اق قاراۋدى ٷيرەتەدٸ.
سٸزدەر سەزەسٸزدەر مە?
تٷسٸنەسٸزدەر مە?
سەنەسٸزدەر مە كٸسٸگە سٸزدەر?
سٸزدەر – كٶتەرگٸش كرانسىزدار:
شىعاراسىزدار دا, تٷسٸرەسٸزدەر دە.
زاماننىڭ جٷگٸ الاقاندارىڭىزدا,
الاقاندارىڭىزدا, جوتالارىڭىزدا.
ايتساڭىزدار بولدى بالاپاندارىڭىزعا,
لاۋلايمىز ٶرتتەي وت الامىز دا.
دەۋٸرگە – وتتىق, شىرپى دا – سٸزدەر,
تۇتاناسىزدار دا سٸلكٸنەسٸزدەر.
قۇپييا ساندىق قۇلپى دا – سٸزدەر.
قۇلپىنىڭ اشار كٸلتٸ دە – سٸزدەر.
قاتىگەز مايدان, قاندى جاپاندا
بەلگٸسٸز بولىپ جوعالعانسىزدار,
جٸگٸت بوپ بارىپ ەرلٸك ساپارعا,
شال بولىپ قايتا ورالعانسىزدار.
اتادان قالعان اسىلدانسىزدار,
داۋىلدانسىزدار, جاسىننانسىزدار.
ٶزەن بوپ كٶلگە قوسىلعانسىزدار,
دەن بولىپ جەرگە شاشىلعانسىزدار.
اتاننان دا جوتالىسىزدار,
جوتالىسىزدار, بوتالىسىزدار,
بوتالارىڭىزدىڭ وتانىسىزدار.
جٷرەكتٸڭ بٸر دٷرسٸلٸنەن, بٸر دەمنەن تۋعان وسى بٸر ٶلەڭ قان مايداننان قايتقاندار مەن قايتپاعاندارعا ارنالعان. اعا بۋىنعا, ەكە بۋىنعا ارنالعان تالاي ٶلەڭ وقىپ جٷرسەك تە, جٷرەكتٸ تٷبٸنە دەيٸن اقتارا سالعان, كٶلگٸرسۋدەن اتىمەن ادا, مۇنداي ادال ٶلەڭدٸ وقىپ وتىرعانىمىز وسى. ەگەر اقىن:
وڭاي سٶز عوي «وتاندى سٷيەم» دەگەن,
نە تىندىردىڭ «باسىمدى يەممەنەن?»
وڭاي سٶز عوي, قۇربىم-اۋ, وڭاي سٶز عوي,
«وتان ٷشٸن ٶلەمٸن, كٷيەم» دەگەن.
ٶلٸم دەگەن ەرلٸكتٸڭ قورەگٸ مە?
ٶلمەي-اق قوي, بوس سٶزدٸڭ كەرەگٸ نە?!
...ەگەر وتان سىڭسىعان ورمان بولسا,
جاپىراق بوپ جارماسقىن تەرەگٸنە.
...وڭاي سٶز عوي «وتاندى سٷيەم» دەگەن,
ٸس تىنبايدى «جانامىن, كٷيەممەنەن»...
ٶگەي ەكە ەمەس قوي وتان دەگەن,
وتاندى مەن اتامداي يەمدەنەم, –
دەسە وعان ەشكٸم قارسىلىق ايتپايدى, ونىڭ الدىنا كٶلدەنەڭ تارتار كۋەلٸگٸ – سوناۋ بٸر جىلدارداعى كٶز جاسى. م.ماقاتاەۆ ازاماتتىقتى, ەڭ الدىمەن ادامگەرشٸلٸك دەپ ۇعادى. سودان بولار ونىڭ جىرلارى ادام بولمىسىنىڭ سان سەتتەرٸن جٸتٸ زەرتتەپ, دەل بايقاعان سۋرەتكەرلٸك تولعامدارعا تولى. ونىڭ ادامدار جايلى جىرلارى قۇددى تٸرٸ كلەتكاداي ٷزٸپ-جۇلعاندى كٶتەرمەيدٸ. ال كٸتاپتا ادامدىق جىرى كٶپ. بەر-بەرٸن تٷگەل كەلتٸرٸپ جاتۋ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس, سوندىقتان اقىن جٷرەگٸنٸڭ نۇرى مەن تالانتىنىڭ قۋاتىنا كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن بٸر-ەكٸ ٶلەڭٸن وقىپ كٶرەلٸكشٸ.
بۇلقىنىپ جاتىر
كەلمەيدٸ-اۋ قۇرعىر شاماسى,
بۇلقىنىپ جاتىر
تاۋسىلدى-اۋ ايلا-شاراسى.
سەۋلەمنٸڭ مەنٸڭ اياق پەن قولىن ماتاماي,
بوستاندىق بەرشٸ, بوستاندىق بەرشٸ, ماماسى.
تۇمشالاپ قويدىڭ نەسٸنە سونشا قاۋسىرىپ,
شاندۋدان بٶلەك قالعان با شاراڭ تاۋسىلىپ.
اياق پەن قولىن ماتاماي بوس قوي, ماماسى,
كٸشكەنتاي ادام كٶرسەتٸپ جاتىر قارسىلىق...
كٶكەمدٸ بوسات, اياق پەن قولىن ماتاما,
كٶتەرٸپ جٷرەم, كٶتەرٸپ ٶتەم جوتاما.
باسىمدى تٸگەم, بارماقتاي مەنٸڭ سەبيٸم,
بٷلدٸرە قويماس...
بوستاندىق بەرشٸ بوتاما!
ماماسى, بوسات, ەركٸمەن ٶسسٸن تال شىبىق!
اۋا مەن كٷنگە, اي مەنەن نۇرعا مالشىنىپ.
بۇلقىنىپ جاتىر, ۇمتىلىپ جاتىر, قاراشى,
كٸشكەنتاي جٷرەك كٶرسەتٸپ جاتىر قارسىلىق...
نەمەسە:
قالاقتاي ەدٸڭ, قابٸرٸڭدە ەندٸ قالاق تۇر,
تۋعانىڭدى, ٶلگەنٸڭدٸ ساناپ تۇر.
سەنٸڭ اڭقاۋ قۇلاعىڭداي قالقيىپ,
قىر باسىنان قالا جاققا قاراپ تۇر.
قىزىم مەنٸڭ,
گٷلٸم مەنٸڭ,
اياۋلىم!
جاتىر مولاڭ جوتاسىنداي قوياننىڭ.
قۇلپىتاستىڭ قۇنى ماعان بەس تيىن,
بٸراق تاسپەن قالاي جانشىپ قويارمىن.
قويمان, بوتام!
كەرەگٸ نە كٶك تاستىڭ?!
قىستا اق قار, جازدا شالعىن شٶپ باسسىن.
ٶزٸڭ كەلگەن ماي ايىندا اق نٶسەر,
اعىل-تەگٸل بٸزبەن بٸرگە جوقتاسسىن,
كەرەگٸ نە كٶك تاستىڭ?
ەكەلٸك ماحاباتتىڭ ەكٸ سەتٸ – ەكەلٸك باقىت پەن ەكەلٸك قايعى. م.ماقاتاەۆ سٷيەگٸڭدٸ ٷگٸتٸپ, جٷرەگٸڭدٸ ەزٸپ شىعاتىن تىلسىم سەزٸمدٸ دەل سول قالپى, دەل سول جاراتىلىسىندا جەتكٸزگەن. بۇل تەك سەزٸممەن ۇعار, جٷرەكپەن تٷسٸنەر سىرلار. ادام بولمىسىنڭ ساناسى شابانداپ, تٸلٸ كٷرمەلگەن كٷيزەلٸس سەتٸ مەن ەستەن اداسارداي قۋانىش سەتٸندە, جايداعى سٶزدەن كەنەۋ تابىلماي, سىرلى سٶز, سيقىرلى سٶز ٸزدەگەندە, جٷيكە-جٷيكەنٸڭ بەرٸن دٸرٸل جايلاپ كٶمەيدەن ەمەس رۋحىڭ مەن سەزٸمٸڭنٸڭ بۇعان دەيٸن بايقالماعان بٸر تۇڭعيىق تٷبٸنەن شىمىرلاپ شىعا كەلەتٸن ناعىز اقىندىق سٶز دەگەن وسىنداي بولار-دى.
جامىلىپ ساعىنىشتىڭ سال شەكپەنٸن,
سارعايىپ سەنٸڭ ٷشٸن زار شەككەمٸن.
زارىقتىر, و تەڭٸرٸم, جالىقتىرما,
مەڭگٸلٸك عاشىقپىن مەن, انت ەتكەنمٸن!
كٶزٸمە كٶرٸنبەسەڭ, كٶرٸنبە سەن,
كٷنٸم بوپ تۇرا بەرگٸن كٶگٸمدە سەن.
ٶلدٸ دەپ ويلاي بەرگٸن سوندا مەنٸ,
بۇلت بولىپ شۋاعىڭدى تۇتىپ الىپ,
نٶسەر بوپ سەلدەتٸپ مەن تٶگٸلمەسەم.
كٶككە ەمەس, جەرگە سوندا قۇلايدى ارمان,
سەل بولىپ اعار, مٷمكٸن, لايلانعان.
سەن سول كەز كەزبە بۇلتقا بٸر قاراپ قوي,
سول – مەنمٸن كٶكتٸڭ جٷزٸن شىر اينالعان.
بٸلەم ساعان جەتە المان, عارىشتاسىڭ,
بەلگٸلٸ مەڭگٸلٸككە تابىسپاسىم.
دەرت تە ەمەس, كٷيٸك تە ەمەس, جار دا ەمەسسٸڭ,
سەن ماعان ساعىنىش بوپ جابىسقانسىڭ...
قايتسەم ەكەن سەنٸ ۇستاپ قالۋ ٷشٸن?!
سەن ماعان شەكسٸز دالا ساعىمىسىڭ.
مەن ٶتەرمٸن, ٶتەرمٸن, ٶتەرمٸن مەن,
مەڭگٸلٸك سەن قالاسىڭ, ساعىنىشىم!!!
سوڭعى جىلدارى ماحاببات جىرلارى كٶپ جازىلدى; ولاردىڭ ەگٸلگەنٸ دە, تٶگٸلگەنٸ دە, ويلىسى دا, ويناقىسى دا مول; ال بٸراق, تاپ مىنانداي مٶلدٸر كٶلگە تٷسكەن قانتتاي تٷك قالماي تٷگەل ەرٸپ كەتكەن قاياۋسىز ادال سەزٸمنٸڭ قۇدٸرەتتٸ جىرىنا تٸپتەن تاپشىمىز. ماحابباتتىڭ ٶزٸندەي قۇدٸرەتتٸ, ماحابباتتىڭ ٶزٸندەي ىستىق, ٶزٸندەي تۇڭعيىق شىقپاسا, ول جايىندا جىر جازىپ تا قاجەتٸ جوق. م.ماقاتاەۆتىڭ «قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?» كٸتابىنداعى ماحاببات جىرلارى سەزٸم جالاڭدىعىنان, پارىقسىزدىقتان اتىمەن اۋلاق, ٶزەك ٶرتەردەي وتتىلىقتان, شىنايىلىقتان تۇراتىن شىعارمالار.
ولار تەك بٸر كٸسٸنٸڭ وقشاۋ كٷڭٸرەنٸس-تەبٸرەنٸسٸ ەمەس, بٸزدٸڭ زامانداستارىمىزدىڭ رۋحاني ٶرەسٸن, سەزٸم بايلىعىن, ٸزگٸ تٸلەۋ, اق نيەتٸن جارقىراتا اشقان جالىندى جىرلار. ولار, ەڭ الدىمەن, اسقان ادامگەرشٸلٸكتٸ, بيٸك ازاماتتىق ٶرەنٸ تانىتادى. م.ماقاتاەۆتىڭ ماحاببات ليريكاسىن ونىڭ جالپى سۋرەتكەرلٸك تەندەنتسيياسىنان, بىلايعى تۆورچەستۆوسىنان بٶلە قاراۋ ورىندى بولماس ەدٸ. ولار دا – شىن مەنٸندەگٸ اسقاق ازاماتتىق داۋىسقا يە جىرلار.
م.ماقاتاەۆ – ادامدار اراسىنداعى, ٶمٸردەگٸ, تابيعاتتاعى جاراستىق پەن كەلٸسٸمنٸڭ جىرشىسى. ونىڭ تۋعان اۋىلىنا, الاتاۋ تابيعاتىنا, سٷيگەن جارىنا, اياۋلى ەجەسٸنە, بالالارىنا, دوستارىنا, ساعىنىشتى ماحابباتىنا – بارشاسىنا ارنالعان ٶلەڭدەرٸ دە شىن تەبٸرەنٸستەن, شىن شابىتتان, شىن كٷيزەلٸس پەن شىن قۋانىشتان, شىن ساعىنىشتان تۋعان جىرلار. ولاردىڭ بوياۋ ەلەمٸ مەن ەۋەن-سازىن دا اقىن كٶكٸرەگٸنٸڭ تولعانىس-تەبٸرەنٸسٸ جاساعان; بەرٸ دە ادامنىڭ ٶز دەم, ٶز تىنىسىنداي شىنايى, تابيعي. مۇندا ەككٸ قاساپشىنىڭ پىشاعىنداي جالاڭداعان جالاڭ تەحنيكا جوق, ٶمٸر مەن سوعان ەلتٸگەن كٶڭٸلدٸڭ قاس-قاباعىن باققان ٷيلەسٸمدٸ شەبەرلٸك بار. ەدەتتە ٸشٸندە جاقسى ٶلەڭٸ كٶپ كٸتاپ كٶپ تە, ٸشٸندە بٸردە-بٸر جامان ٶلەڭٸ جوق جىر كٸتاپتارى اسا سيرەك ۇشىراسادى. م.ماقاتاەۆتىڭ «قارلىعاشىم, كەلدٸڭ بە?» جيناعى سونداي ايدا-جىلدا بٸر ۇشىراساتىن اسا سيرەكتٸڭ بٸرٸ.
«دەۋٸرمەن بەتپە-بەت كٸتابىنان». 1972 جىل
