Qazaqstandaǵy prezidenttik institýt jańa memleketti qurýǵa múmkindik berdi. «Otandastar» qorynyń Prezidenti Nurtai Ábiqaev osyndai pikir bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Qazaqstandaǵy prezidenttik institýttyń, onyń qurylý tarihy men qyzmeti týraly, tuńǵysh Prezident - ult Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jaily qysqa qaiyryp pikir bildirý múmkin emes. Bul taqyrypqa buǵan deiin de kóptegen ǵylymi, saiasi zertteýler men jariialanymdar arnalǵany belgili. Sondyqtan men osy institýttyń bizdiń elimizde qalai qalyptasqanyn túsinýge múmkindik beretin tek negizgi anyqtamalardy, tujyrymdamalar men mysaldardy ǵana keltirýge tyrysaiyn. Elbasynyń kóptegen jariialanymynyń ishinde men 2009 jyly amerikalyq «Gerald tribiýn» (International Herald Tribune) halyqaralyq gazetinde jariialanǵan «Jaýapkershiliktiń batyldyǵy» maqalasyn erekshe atap ótkim keledi (qazir ol basylym International New York Times dep atalady). Maqalada valiýtalardyń jańa klasyn qurý týraly aitylǵanymen, shyn máninde bul álemniń jańa kontýrlaryn qurý týraly 10 jyl buryn naqty tujyrymdalǵan usynys edi. Mundaǵy negizgi sóz - «jaýapkershilik». Dál osy jaýapkershilik adamnyń, jetekshiniń, kóshbasshynyń kim ekenin kórsetedi. Qaida nemen ainalyssa da dál osy qasiet Nursultan Ábishulymen birge keledi», - dep atap ótti N.Ábiqaev.
«Otandastar» qorynyń basshysy Prezident laýazymy 1990 jyly 24 sáýirde bekitilip, osy orynǵa sol tustaǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Nursultan Ábishulynyń sailanǵanyn eske alady. Ol ýaqytta Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysy retinde respýblika basshysy bolǵan. Ol kezde búkil KSRO derjavasy jáne KOKP Ortalyq Komiteti basqaratyn ámirshildik basqarý júiesi halyqtyń kóz aldynda quldyrap, qulap bara jatqan edi. Búkil keńes keńistiginde, sonyń ishinde respýblikalarda infliatsiia órship, kásiporyndar toqtap qaldy, adamdar kedeilikke dýshar boldy. Qatań baǵynatyn ortalyqtaǵy Gorbachev pen onyń komandasynyń is-qimyldar jospary bolmaǵanyna báriniń kózi jetti. Qatelikter geometriialyq jyldamdyqpen órship ketti.
Nurtai Ábiqaevtyń sózine qaraǵanda Kreml eldegi shynaiy jaǵdaidan múlde alys qalǵan edi ol tusta. Barlyq jerde áleýmettik jarylys órship turdy. Aqyry 1991 jyldyń tamyzynda Máskeýde tamyz pýtchi burq ete tústi. Jaǵdai odan saiyn ýshyqty. Saiasi, sondai-aq ekonomikalyq jaǵdai Qazaqstanda da máz emes edi. Joǵarǵy Keńes dep atalatyn parlamentter biriniń ornyn biri aýystyryp, eskirgen keńestik erejelerge sai sailanbaq boldy. Ondaǵy ór minez kóshbasshylar basqaratyn ártúrli saiasi partiialar eshbir bilimsiz, ideiasyz edi. Halyqtyń senimine ie bola almady.
«Kórneki mysal retinde 1994 jyldyń naýryzynda sailanǵan parlamentti taratýǵa bailanysty oqiǵalardy keltirýge bolady. Alǵashqy kúnnen bastap depýtattar men atqarýshy bilik arasynda qarama-qaishylyq aiqyn kórinip tapqan bolatyn. Ekonomikany órkendetý úshin halyq qabyldaýy ekitalai birqatar zań qajet boldy. Tyń bastamalar eldiń ekonomikalyq áleýetin arttyrý mindetterin atqarýdy kózdedi. Biraq popýlistik sebeptermen depýtattyq korpýs ol usynystarǵa tosqaýyl qoidy. Qysqa tarihynda bul parlament ekinshi deńgeili sanaýly ǵana zańdy qarastyryp, qabyldady. Bul kezde reformalar azamattyq jáne salyq kodeksteriniń, bankrottyq týraly zańdardyń, sheteldik investitsiialardyń bolmaýynan tunshyǵyp jatqan edi. Bir sózben aitqanda, parlament toqtap qaldy. Onyń quramyn ózgertý kerek boldy. Osy kezde Abylai han sailaý okrýgindegi sailaý naýqany kezinde sailaý zańnamasyn óreskel buzý faktisi tirkeldi. Depýtattyqqa kandidat, jýrnalist Tatiana Kviatkovskaiaǵa qatysty osy faktini taldai otyryp, Konstitýtsiialyq Sot basqa aýdandarda da osyndai zań buzýshylyqtardy anyqtady. Bul ózgerister barlyq sailaýdy jaramsyz dep tanyp, parlament tolyǵymen zańsyz bolyp shyqqanyn kórsetti. Osy shaqyrylymnyń depýtaty bolǵan aqyn jáne qoǵam qairatkeri retinde Oljas Súleimenov bul týraly keiinirek qaljyńdap: «Eger Máskeýde parlamentti taratý úshin tankter qajet bolsa, ol jumysty eńserýge biz úshin bir ǵana tank jetkilikti boldy» degen edi», - dep eske alady ótken kúnderdi Nurtai Ábiqaev.
Osydan keiin jańa sailaýǵa deiin zańsyz ýaqytty joǵaltý múmkin emestigin eskere otyryp, dál sol Konstitýtsiialyq Sot jańa depýtattyq korpýs sailanǵanǵa deiin Prezidentke ýaqytsha zań shyǵarýshy ókilettik berdi. Ýaqyt kórsetkendei, bul durys qadam bolyp otyr.
«Qysqa ýaqyt ishinde Nursultan Nazarbaev ekonomikalyq reformalardy alǵa jeteleýge baǵyttalǵan 136 jarlyq shyǵardy. Keiinnen olardyń bári de jańa Parlamentpen maquldanyp, Qazaqstan Respýblikasynyń zańdary mártebesine ie boldy. Olar eldiń ekonomikalyq damýyn yntalandyrdy. Bul sonymen birge Nursultan Nazarbaevtyń ózine júktelgen úlken aýyrtpashylyq pen jaýapkershilik boldy», - dep atap ótti Nurtai Ábiqaev.
Onyń aitýynsha, 90-shy jyldardyń basynda daǵdarysty jáne jalpy haosty eńserýdiń qandai da bir sanaly baǵdarlamasyn jasaý qiyn bolatyn. Ne bolyp jatqanyn muqiiat taldap, ólshegennen keiin Tuńǵysh Prezident saiasi batyldyq tanytyp, jaýapkershilikti tolyq moinyna alyp, kúireý jaǵdaiyn eńserýdiń birden-bir durys josparyn jasady. Alǵashqy qadam retinde ol bul laýazymǵa zańdylyq beretin jáne prezidenttik institýtqa jańa memleket pen zamanǵa sai qoǵam qurý úshin qajetti quqyqtyq fýnktsiialardy beretin búkilhalyqtyq prezidenttik sailaý ótkizýdi talap etti. 1991 jyly 1 jeltoqsanda osyndai sailaý ótip, onda Nursultan Ábishuly sailaýǵa kelgen daýys berýshilerdiń 88,2 paiyzynyń 98,78 paiyzdyq daýys jinap, jeńiske jetti.
