قازاقستانداعى پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋت جاڭا مەملەكەتتٸ قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. «وتانداستار» قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرتاي ەبٸقاەۆ وسىنداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«قازاقستانداعى پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتىڭ, ونىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن قىزمەتٸ تۋرالى, تۇڭعىش پرەزيدەنت - ۇلت كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ جايلى قىسقا قايىرىپ پٸكٸر بٸلدٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل تاقىرىپقا بۇعان دەيٸن دە كٶپتەگەن عىلىمي, ساياسي زەرتتەۋلەر مەن جارييالانىمدار ارنالعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان مەن وسى ينستيتۋتتىڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قالاي قالىپتاسقانىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تەك نەگٸزگٸ انىقتامالاردى, تۇجىرىمدامالار مەن مىسالداردى عانا كەلتٸرۋگە تىرىسايىن. ەلباسىنىڭ كٶپتەگەن جارييالانىمىنىڭ ٸشٸندە مەن 2009 جىلى امەريكالىق «گەرالد تريبيۋن» (International Herald Tribune) حالىقارالىق گازەتٸندە جارييالانعان «جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ باتىلدىعى» ماقالاسىن ەرەكشە اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ (قازٸر ول باسىلىم International New York Times دەپ اتالادى). ماقالادا ۆاليۋتالاردىڭ جاڭا كلاسىن قۇرۋ تۋرالى ايتىلعانىمەن, شىن مەنٸندە بۇل ەلەمنٸڭ جاڭا كونتۋرلارىن قۇرۋ تۋرالى 10 جىل بۇرىن ناقتى تۇجىرىمدالعان ۇسىنىس ەدٸ. مۇنداعى نەگٸزگٸ سٶز - «جاۋاپكەرشٸلٸك». دەل وسى جاۋاپكەرشٸلٸك ادامنىڭ, جەتەكشٸنٸڭ, كٶشباسشىنىڭ كٸم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قايدا نەمەن اينالىسسا دا دەل وسى قاسيەت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن بٸرگە كەلەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ن.ەبٸقاەۆ.
«وتانداستار» قورىنىڭ باسشىسى پرەزيدەنت لاۋازىمى 1990 جىلى 24 سەۋٸردە بەكٸتٸلٸپ, وسى ورىنعا سول تۇستاعى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ سايلانعانىن ەسكە الادى. ول ۋاقىتتا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى رەتٸندە رەسپۋبليكا باسشىسى بولعان. ول كەزدە بٷكٸل كسرو دەرجاۆاسى جەنە كوكپ ورتالىق كوميتەتٸ باسقاراتىن ەمٸرشٸلدٸك باسقارۋ جٷيەسٸ حالىقتىڭ كٶز الدىندا قۇلدىراپ, قۇلاپ بارا جاتقان ەدٸ. بٷكٸل كەڭەس كەڭٸستٸگٸندە, سونىڭ ٸشٸندە رەسپۋبليكالاردا ينفلياتسييا ٶرشٸپ, كەسٸپورىندار توقتاپ قالدى, ادامدار كەدەيلٸككە دۋشار بولدى. قاتاڭ باعىناتىن ورتالىقتاعى گورباچەۆ پەن ونىڭ كومانداسىنىڭ ٸس-قيمىلدار جوسپارى بولماعانىنا بەرٸنٸڭ كٶزٸ جەتتٸ. قاتەلٸكتەر گەومەترييالىق جىلدامدىقپەن ٶرشٸپ كەتتٸ.
نۇرتاي ەبٸقاەۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا كرەمل ەلدەگٸ شىنايى جاعدايدان مٷلدە الىس قالعان ەدٸ ول تۇستا. بارلىق جەردە ەلەۋمەتتٸك جارىلىس ٶرشٸپ تۇردى. اقىرى 1991 جىلدىڭ تامىزىندا مەسكەۋدە تامىز پۋتچٸ بۇرق ەتە تٷستٸ. جاعداي ودان سايىن ۋشىقتى. ساياسي, سونداي-اق ەكونوميكالىق جاعداي قازاقستاندا دا مەز ەمەس ەدٸ. جوعارعى كەڭەس دەپ اتالاتىن پارلامەنتتەر بٸرٸنٸڭ ورنىن بٸرٸ اۋىستىرىپ, ەسكٸرگەن كەڭەستٸك ەرەجەلەرگە ساي سايلانباق بولدى. ونداعى ٶر مٸنەز كٶشباسشىلار باسقاراتىن ەرتٷرلٸ ساياسي پارتييالار ەشبٸر بٸلٸمسٸز, يدەياسىز ەدٸ. حالىقتىڭ سەنٸمٸنە يە بولا المادى.
«كٶرنەكٸ مىسال رەتٸندە 1994 جىلدىڭ ناۋرىزىندا سايلانعان پارلامەنتتٸ تاراتۋعا بايلانىستى وقيعالاردى كەلتٸرۋگە بولادى. العاشقى كٷننەن باستاپ دەپۋتاتتار مەن اتقارۋشى بيلٸك اراسىندا قاراما-قايشىلىق ايقىن كٶرٸنٸپ تاپقان بولاتىن. ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ ٷشٸن حالىق قابىلداۋى ەكٸتالاي بٸرقاتار زاڭ قاجەت بولدى. تىڭ باستامالار ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ مٸندەتتەرٸن اتقارۋدى كٶزدەدٸ. بٸراق پوپۋليستٸك سەبەپتەرمەن دەپۋتاتتىق كورپۋس ول ۇسىنىستارعا توسقاۋىل قويدى. قىسقا تاريحىندا بۇل پارلامەنت ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ ساناۋلى عانا زاڭدى قاراستىرىپ, قابىلدادى. بۇل كەزدە رەفورمالار ازاماتتىق جەنە سالىق كودەكستەرٸنٸڭ, بانكروتتىق تۋرالى زاڭداردىڭ, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردىڭ بولماۋىنان تۇنشىعىپ جاتقان ەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, پارلامەنت توقتاپ قالدى. ونىڭ قۇرامىن ٶزگەرتۋ كەرەك بولدى. وسى كەزدە ابىلاي حان سايلاۋ وكرۋگٸندەگٸ سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە سايلاۋ زاڭناماسىن ٶرەسكەل بۇزۋ فاكتٸسٸ تٸركەلدٸ. دەپۋتاتتىققا كانديدات, جۋرناليست تاتيانا كۆياتكوۆسكاياعا قاتىستى وسى فاكتٸنٸ تالداي وتىرىپ, كونستيتۋتسييالىق سوت باسقا اۋدانداردا دا وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتادى. بۇل ٶزگەرٸستەر بارلىق سايلاۋدى جارامسىز دەپ تانىپ, پارلامەنت تولىعىمەن زاڭسىز بولىپ شىققانىن كٶرسەتتٸ. وسى شاقىرىلىمنىڭ دەپۋتاتى بولعان اقىن جەنە قوعام قايراتكەرٸ رەتٸندە ولجاس سٷلەيمەنوۆ بۇل تۋرالى كەيٸنٸرەك قالجىڭداپ: «ەگەر مەسكەۋدە پارلامەنتتٸ تاراتۋ ٷشٸن تانكتەر قاجەت بولسا, ول جۇمىستى ەڭسەرۋگە بٸز ٷشٸن بٸر عانا تانك جەتكٸلٸكتٸ بولدى» دەگەن ەدٸ», - دەپ ەسكە الادى ٶتكەن كٷندەردٸ نۇرتاي ەبٸقاەۆ.
وسىدان كەيٸن جاڭا سايلاۋعا دەيٸن زاڭسىز ۋاقىتتى جوعالتۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, دەل سول كونستيتۋتسييالىق سوت جاڭا دەپۋتاتتىق كورپۋس سايلانعانعا دەيٸن پرەزيدەنتكە ۋاقىتشا زاڭ شىعارۋشى ٶكٸلەتتٸك بەردٸ. ۋاقىت كٶرسەتكەندەي, بۇل دۇرىس قادام بولىپ وتىر.
«قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى العا جەتەلەۋگە باعىتتالعان 136 جارلىق شىعاردى. كەيٸننەن ولاردىڭ بەرٸ دە جاڭا پارلامەنتپەن ماقۇلدانىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارى مەرتەبەسٸنە يە بولدى. ولار ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ىنتالاندىردى. بۇل سونىمەن بٸرگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸنە جٷكتەلگەن ٷلكەن اۋىرتپاشىلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك بولدى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ نۇرتاي ەبٸقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا داعدارىستى جەنە جالپى حاوستى ەڭسەرۋدٸڭ قانداي دا بٸر سانالى باعدارلاماسىن جاساۋ قيىن بولاتىن. نە بولىپ جاتقانىن مۇقييات تالداپ, ٶلشەگەننەن كەيٸن تۇڭعىش پرەزيدەنت ساياسي باتىلدىق تانىتىپ, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تولىق موينىنا الىپ, كٷيرەۋ جاعدايىن ەڭسەرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر دۇرىس جوسپارىن جاسادى. العاشقى قادام رەتٸندە ول بۇل لاۋازىمعا زاڭدىلىق بەرەتٸن جەنە پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتقا جاڭا مەملەكەت پەن زامانعا ساي قوعام قۇرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇقىقتىق فۋنكتسييالاردى بەرەتٸن بٷكٸلحالىقتىق پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ ٶتكٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸ. 1991 جىلى 1 جەلتوقساندا وسىنداي سايلاۋ ٶتٸپ, وندا نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سايلاۋعا كەلگەن داۋىس بەرۋشٸلەردٸڭ 88,2 پايىزىنىڭ 98,78 پايىزدىق داۋىس جيناپ, جەڭٸسكە جەتتٸ.
