TÝǴAN JER
(ocherk)
I
O, dariǵa, altyn besik týǵan jer,
Qadirińdi kelsem bilmei keshe kór.
Jata almas em topyraǵynda tebirenbei,
Aqyn bolmai, tasyń bolsam men eger.
Qasym
Poiyz júrer aldyndaǵy sátti esińe túsirshi: qońyraý sońǵy ret soǵylǵan, jolaýshylar men shyǵaryp salýǵa kelgen kisiler airylysar aldyndaǵy sózin asyǵa-úsige aityp, qoshtasyp, qushaqtaryn endi ǵana jaza, ajyrasa beredi de, áldeneni umytqandai qaita oralady, qaita qushaqtasady, qyzyl boiaý jaqqan erin qaiys eringe qaita jabysyp, bas-aiaǵy joq bir-bir sóz, bir-bir aýyz tilekterin joldap, ybyr-jybyr, al kesh qalǵan jolaýshylar dál bir órtten shyqqandai, esi-túsi qalmai etek-jeńi dalaqtap júgirip keledi.
Jasyratyny joq, jyljyp bara jatqan poiyzǵa eki etegi dalaqtap jetken jolaýshynyń men de birimin. Qara terge túsip, alqynyp baram. Shyǵaryp salǵan joldastarym da renishti. Qaisybiri qurdastyǵyn arqalanyp boqtap jatyr. Olarmen qalai qoshtasqanymdy da bilmeimin. Qushaǵymdaǵy kishkentai balamnan baýyrymdy jazyp, qasymda júgirip kele jatqan sheshesine ustata saldym da, kók sholaq poiyzǵa bir-aq yrǵydym. «Isi qursyn. Ár kezdegisi osy», - degen renishti bireýdiń daýysyn qulaǵym shaldy. Jii-jii esite bergesin áser etpeitin sózder bolady. Kisi urysqanǵa da úirenedi. Joldastarymnyń álgindei renishine qysylý ornyna kúlimsireppin. Kýpege zattarymdy kirgize sala qaita shyqtym. Kisi-qaralar úimelep turǵan terezege.entelep baryp men de úńilgende, kók sholaq poiyz quniyp tartyp, sypyrtyp uzap ta ketipti.
- Já, qaitesiń,- dedi syrt jaǵymnan salqyn daýys.
Joldasym. Jazýshy. Osy saparǵa birge shyqtyq. Aral teńizine baramyz. Balyqshylardy aralaimyz. Búiirimizdiń bir jaǵynda Barsakelmeske barsaq degen oi da joq emes. Jolǵa shyǵar aldynda ataqty saiahatshylar men uly jihangerler jaiynda kóp oqityn bir jigitke osy oiymdy áldeqalai aityp edim, basym pálege qaldy. Barsakelmestiń atyn esitkende, onyń maǵan odyraia qaramasy bar ma. Shamasy, sirá, osy saparymyz oǵan dál bir Sinbad teńizshiniń shyrǵalań saiahatyndai kórinse kerek. «Esteriń durys pa? Onda jylan kóp. Aidahar da bar dep júr. Eki-úsh jyl shamasynda bir úlken saiahatshy-ǵalymnyń maqalasyn oqyǵanym bar. Sol arada teńizge tónip turǵan biik quz jardyń basynda ptitsezavrdyń bir jumyrtqasy million jyl jatypty. Joq, sen kúlme! Aitalyq, jumyrtqany jaryp shyǵar kezde balapannyń leargiialyq uzaq uiqyǵa shomyp ketýi múmkin ǵoi», - dep, jihangerler jaiynda kóp oqityn álgi aqylgói jigit bizdi jibermei, halyq aǵylyp jatqan kóshe ortasynda turyp qalǵany bar emes pe...
Almatydan shyǵyp, kýpege jaiǵasyp otyrǵasyn osy áńgime esime tústi. Ezý tarttym. Ózinen basqa kisi eshteńe bilmeitindei-aq qyr sońyńnan qalmai júrip aqyl aitatyn ár qalanyń dál osy jigittei bir-bir bilgishi bolady. Ondai bilgishter Barsakelmesti áli kúnge papýastar ekzotikasynan qalǵan eski kózdei kóredi. Osydan tórt-bes jyl buryn bir jýrnalistiń maqalasyn oqydym. O da jańaǵy jigitshe esitken-bilgenin ásirelep ósirip aitpasa ishken asy boiyna sińbeitin bireý bolýy kerek. «Jazataiym, Barsakelmeske bara qalsań turǵyn halyqtar aldyńnan shyǵyp, sálem-saýqattan buryn - saqtanyńdar, bunda ýly jylan kóp», - dep eskertedi. «Shynynda da, ýly jylannan aiaq attap júre almaisyń», - dep jazypty. Biz Barsakelmeste, úsh kún bolyp, sý ortasyndaǵy alaqandai araldyń basy-aiaǵyn qansha aralaǵanda buta túbindegi inge kirip bara jatqan bir qarystai sur jylandy shaqqa kezdestirdim. Bul jurt qyzyq, ýly jylanǵa taqymy tolmaǵan soń, endi ánekei, aidahar men samuryq qusty oilap shyǵara bastaǵanyn kórmeisiń be.
Ishime syimai bara jatqan renishimdi aitqym kep, janymdaǵy joldasyma burylyp edim. Bul shaqta ol terin basypty. Kostiýmyn sheship, kóileginiń joǵarǵy túimelerin aǵytyp tastapty. Ádettegidei aýzynda temeki. Bir aiaǵyn bir aiaǵyna salyp, syrt jaǵyndaǵy jastyqqa jaýyrynyn súiep shalqalap apty. Aqjarqyn, ashyq jigit. Qashan kelseń de dúnie-múlki jinalmai, shashylyp jatatyn qatyny salaq úidei, osy jigit syrt kózden syryn búrkemei, ashyq-tesik júretin jaǵadai. Ras, keide qaidaǵy bir kóńilsiz oidy izdep taýyp ap, óz ishine ózi úńilip ketkende ánsheiindegi syrshyl, sózsheń minezinen jańylyp, únsiz sarylyp ketetin kezi bolady. Ondaida qashanǵy qarasur júzi kenet kókshil tartyp, qas pen qara buira shashtyń arasynda jatqan keń mańdaiynda qatpar-qatpar ájim jiyp ap, áldenege ishtei jiyrylǵandai bop júredi. Qasyndaǵy kisiden kóńili qashyqtap, oiymen ánsheiindegi ázil-qaljyńynan, oiyn-kúlkisinen tyiylyp, múlde basqa bir dúnie qamyn jep otyrǵanyn baiqaisyń da, til qatqyń kelse de tartynyp qalatynsyń.
Aralǵa jetkenshe ol óziniń oi basqan enjar kúiinen serpilmei, sulyq júrdi. Qatar otyryp kóz qyrymdy tastap qoiam. Osy jolǵa shyqqanyna ókinip otyrǵandai. Qóńilin kótergim kep ony restoranǵa apardym. Esikti ashar-ashpastan-aq aldymyzdan neshe túrli taǵam isi ańqyp qoia berdi. Adam kóp. Vagon ishi qapyryq, yssy. Baiqaimyn, joldasyma restorannyń iship-jemi unamady. Qapyryq ystyqtan da mazasy ketip otyr. Sony sezgesin onyń kóńilin delbemek bop:
- Erteń Aralǵa barǵasyn jas balyqqa toiamyz, - dep qulaq qaǵys qyp edim, joldasym júre tyńdap, salǵyrt qana bas izedi. Aitpaqshy, as iship otyryp ol temeki shekti. Kórshi stolda otyrǵan bireýler narazylyq bildirip kúńkildep edi, bul qulaǵyna ilmei, osyndai jerdegi óziniń ejelgi bir kókbettigine baǵyp tútinin býdaqtatyp otyra berdi.
Túrkistannan óttik. Kún tipti qatty ysyp, kýpe ishi qainap ketti. Terezeni sál-pál ashaiyn deseń-aq syrttan ystyq aptap lap berip, beti-júzińdi jalyn sharpyp alady. Janymdy qoiatyn jer tappai bara jatqan soń mazam ketip, bir otyryp, bir tura bastadym. Joldasym bolsa osynaý aspan ainalǵan ystyqty da sezbeitindei, óziniń baiaǵy bir beijai qalpynda bylq etpesten jatyr. Mańdaiyndaǵy ájim sailarynyń arasynda jyltyraǵan terdi kórgende ǵana myna ystyqtyń oǵan da ońai tiip jatpaǵanyn baiqadym.
- Aralǵa barǵasyn rahatty kóremiz. Shirkin, nesin aitasyń, Aral sýy asyl ǵoi. Teńiz túbinde tabanyńa batatyn ne tas, ne uiyq joq, kúmistei aq qaiyr bassań syqyr-syqyr... -dei bergenimde, joldasym myrs etip kúlip jiberdi. Men jym boldym. Osy jolǵa shyqqannan beri ishime syimai kele jatqan Aral óńiriniń asyl qasietteri tamaǵyma tirelip toqtap qaldym. Qasymdaǵy qaiys bettenip alǵan qarasur jigitke endi qaityp jumǵan aýzymdy ashqym kelmedi. Osydan bastap ony ólerdei jek kerip kelem.
Minin jasyratyn kisiler bolady. Týysynan tym asa qýysshyl kele me, álde shamshyl, álde sekemshil kele me, áiteýir qalai bolǵanda da ondai kisiler óz namysyna ózi órtenip, jurt biletin minin shalǵaiymen japqandai qymtap bolady. So siiaqty týǵan jeriniń minin óz boiyndaǵy minindei kerip, oǵan da namystanyp, órtenip, shamań kelse ony da shalǵaiyńmen japqandai bop júresiń. Týǵan jeriń - týǵan anańdai ózińe ystyq. Tasy men topyraǵyna deiin júregińdi shoqtai kúidirip turǵanyn, sen ózgelerdiń de osy jupyny dalany jany úzile jaqsy kórip, aidai álemdegi bar jerdiń bárinen de shoqtyǵyn asyryp, Arqadaǵy sol anaý Kókshetaýdai, ne álde Qarqaralydai jer jannaty bolǵanyn qalaisyń.
Týǵan jerińdi maqtasa, tap bir ózińdi maqtaǵandai tóbeń kókke jetedi. Kóńiliń ósip, arýaqtanyp qalasyń. Óitkeni, ol shyr etip jaryq dúniege kelgende alǵash ret jaýyrynyń tigen, kindik qanyń tamǵan jer. Baiaǵy bala kezińde osy dalanyń mai topyraǵyn jalań aiaǵyńmen burqyldatyp basyp, zyrlap júgirip qozy-laq qýyp óstiń. Tabanyńa osy dalanyń shóńgesi kirdi. Sarsha tamyz shildede osy dalanyń topyraǵy qainap, tabanyńdy shoqtai qaryp kúidirip bara jatqasyn, esińde me, sen kenet tura qalyp kir-kir tumsyǵyńnyń ushyn qinala kirjitip, eki aiaǵyńdy alma-kezek kóterip jelge qaqtyryp alatyn ediń de, zyrlap júgire jóneletinsiń.
Iá, bári-bári esimde. Kisi óz ómiriniń ondai shaǵyn umyta ma? Tabanyńnyń astynda mai topyraq burqyldap, sońynda iziń josylyp qalyp bara jatady. Basqa balalardan góri meniń tabanym jalpaǵyraq bolatyn. Sondyqtan Áren siiaqty ázilqoi aǵalarym meni «maitaban bala» dep mazaqtaityn. Osy aǵam jurt jinalǵan jerde únemi yzama tietin. «Aiaǵyńnyń izin salaiyn ba?» dep bir aýmaq jerdiń qumyn aldyna úiip alyp, tóbesinen alaqanymen basa qalǵanda, aitsa-aitpasada óz aiaǵymnyń izin kóretinmin. Ol kezde yzalanyp jylaýshy edim. Qazir kúlip jatyrmyn. Tek, qasymdaǵy kókbetke kózim tússe, kúlkim tyiyla qalady. Kisi úlkeigen saiyn kekshil bolatyn kórinedi. Al, jas kezimizde namysshyl edik. Jas kezińde ańǵyrt, alańǵasarsyń. Alańǵasarlyq aqyl toqtatýǵa mursańdy keltirmeidi. Tegi, sirá, kisi jas kezinde asaý attyń ústindegi baladai, bastyqpaǵan sezimimen alysyp quiqyljyp júrip, kóp nárseni baiqai bermeitin bolsa kerek. Qazir bala emessiń. Aqyl toqtatpaǵan jas ta emessiń. Sol siiaqty óz ómirińde jamandyqty kóp kórip, júzi mairylyp shar tartqan shal da emessiń. Osy kúni ózińe-óziń qatal synshy bop kóldeneń kisiden buryn óz minińdi óziń baiqaityn halge jettiń.
Já, sen ózińe qatalsyń. Kemshiligińe keshirimsizsiń. Joldasyńa jáne solaisyń. Sonan kele... Týǵan jerińniń minin kóretin jerde túk kórmei, quddy kózi bailaýly kisidei júretiniń qalai? Seniń kóńilińe salsa, týǵan jerdiń topyraǵy da altyn. Osynaý qainap turǵan qapyryq yssy jeline deiin qyz qolyndaǵy torǵyn oramal jelpip ótkendei, janyń jai taýyp qoia beredi.
Já, ony qoia turalyq. Jaz aiyndaǵy Alataýdyń qoinaýyn bilesiń ǵoi, qaraǵaiy kókke órlep, al kógi belýardan keletin, sýly, sabatty sai... oi, nesin aitasyń, jer jannaty ǵoi. Máýesinde bulbul sairaǵan jasyl aǵash saiasynda, taýdan aqqan móp-móldir tuma bulaq sýyna aiaǵyńdy malyp, rahattanyp otyrǵanda, shynyńdy aitshy, aidai álemde osydan asqan jer bar dep oilaisyń ba? Sol sátte basqa el, basqa jer, sý, sirá, seniń esińe túse me?
E, túskende qandai! Keiingi jyldary dám-tuz aidap keń dúnieniń qai qiyrynda júrsem de, Aral teńizi men Aral dalasy bir sát esimnen shyǵyp kórgen emes. Shyn aitam. Aqiqat shynym sol! Já, sen de qaidaǵy joqty soǵady ekensiń. Sondaǵyń shańy burqyldaǵan Aral ma?! Sol da jer bop pa? - dep qolyn silteitin kisilerdi bilem, sonyń biri qasymda kele jatqan myna kókbet. Bularǵa ne deýge bolady. Atań qazaq: «kórmes túieni de kórmes» degen. Kók sholaq poiyzben tusynan sypyrtyp ótip bara jatqanda menmen tákapparlyǵy ustap tyjyryna qalatyn kisilerge Aral óńiriniń kóktemgi shaǵyn aitpai-aq qoiaiyn. Kóktemde qai jerde jigitin kútken qyzdai, jasyl jelekke oranyp jasaryp turady ǵoi.
Sonaý bir jaz ortasy aýyp, Aral mańyndaǵy midai jazyq sary dalanyń qyltanaq shóbi kúiip, qup-qý bop júdeý tartqan kezde, salt atpen jolǵa shyǵyp kórdiń be óziń? Aýzyńdy shyt oramalmen shart bailap tartyp alǵansyń. Atyń myqty. Taqtaidai jazyq dalada kózińdi qiiadaǵy qaraiǵan bir noqatqa tigip alyp, sylqytyp tartyp kelesiń. Kóz ushyndaǵy qaraiǵan nárse jýyq arada jetkizbeidi. Sen ábden sileń qatyp shóldep, sharshaǵan kezińde, kenet aldyńnan bir tereń sai - Úkili sai, ne álde Torańqul saiy kezdesedi. Sai boiynyń kógaly ystyqqa shaldyqpaǵan. Ala-bóle at qaptalynan keletin qarakók jýsan sai boiyna syimai, qaqalyp tunyp tur. Yq jaǵynan kelgen jolaýshyǵa jaqyndar-jaqyndamastan-aq osynaý kók maiqara jýsan isi burqyrap, murnyńdy jaryp qoia beretinin ait! Jer asylyn jylqy janýar da kisidei sergek sezedi ǵoi. Álgindei sai aldyńnan sylań etkende, kók shóp isin senen buryn atyń sezip, qos qulaǵyn tigip oqyranyp qoia beredi-aý! Aral jerine papýas ekzotikasynan qalǵan eski kózdei qaraýyńdy qoiyp, sen óziń, káne attan tússhi. At tusarlyǵynan keletin kók maiqara jýsanǵa keýdeńdi basyp, kómilip jata ketseń bolǵany, taý basynan syldyrap aqqan sýsyz da, shamalydan keiin-aq, deneń salqyndap, boiyń sergip, jol soǵyp sharshaǵanyńdy da umytyp, quddy bir qyz qoinynan shyqqan jigittei qup-qýnaq bop kóńilińdi shattyq kernep ketedi. Án salǵyń keledi. Jihangerler jaiynda jazylǵan bir maqalany qaza jibermei qýyp júrip oqitynyńdy bilem, al, sen Aral mańynyń midai jazyq dalasymen jalǵyz kele jatyp án salyp kórdiń be? Ómirinde «áý» dep kórmegen kisi de osy arada ózin ánshi sezinip ketetinin bilesiń be? Já, sen ony qaidan bileiin dep ediń. Syrtyńa shyǵaryp aitpasań da, seniń arǵy jaǵyńdaǵy bar oiyń alaqanymda sairap tur. Siz ben bizdiń uǵynysýymyz qiyn. Siz ben bizdiń jónimiz basqa ekenin baiaǵyda-aq bilgem.
Qysqasy: sen, poiyz ústinde de týǵan jerińdi qasyńdaǵy jolaýshylarǵa qalai maqtaryńdy bilmei, júregińdegi jylylyǵyń ishińe syimai alyp ushyp turǵanda, tereze aldyna jinalǵan kisilerdiń ishinen áldebireýdiń kóńilsiz kúńkilin esitesiń. «Iapyr-ai, myna aranyń halqy qalai turady eken? Kisi saialar bir túp tal joq. Kúni qandai qainap tur!»
Mynaý eki kózińdi baqyraityp qoiyp, sharshy top aldynda, nasyryńdy shuqyp aitqanmen para-par. Eki kúnnen beri shurqyrasyp sóilesip kele jatqan kisilerdi sen, endi bir sátte jek kórip ketesiń. Bul arada bir kún bolǵan joq, bir kisimen tildesken joq. Súite tura álgindei turpaiy, dókir sózge qalai aýzy barady? Kýrer poiyzben sypyrtyp ótip bara jatqan kóldeneń kók atty syrty júdeý ólkeniń qai syryna kózi jetti eken?
Kisi ótirik aitaiyn dep aitpaidy. Kóńilinde qiialy ajarlap alǵan áserin ǵana aitady. Áli esimde: áne bir jyly Aralǵa bara jatyp el ústinde jatqan Muqan Imanjanovqa soqtym. Marqum balyqty jaqsy kóretin. Qos shekesinde kók tamyrlar badyraiǵan qý súiek aryq júzin maǵan burdy.
«Júrem de?»
«Iá, júrem».
«Balyqty armansyz jeisiń-aý, endi».
«Buiyrsa... talaiyna tisimiz tier».
«Senderde sazan bola ma?»
«E, bolǵanda qandai. Sháýgim bas, sary sazan bizde bolsyn».
« Úlkeni qandai bolady? »
Azyraq irkilip qaldym. Muqan marqumnyń ósirip aitqandy da, ótirik aitqandy da unatpaitynyn bilem. Meilinshe dál aitqym keldi. Jáne neǵurlym kózimen kórip, qolymen ustaǵandai bolǵanyn jón kórip, úi ishinen teńeý izdep otyrǵam-dy. Kenet aýyzǵy bólmede as iship jatqan Muqannyń eki balasyna kózim tústi. Ákesine tartqan siraqty uzyn balany kórgende izdegenim tabylǵandai qýanyp ketip:
- Dál ana Maqsuttai sazandar bolady, - dep edim, Muqan marqumnyń uzaq aýrý qajytqan qansyz betinde kúlki bilindi.
- Qoi, baýyrym, mynaýyń artyń bolar. - Qysylyp qaldym. Qatemdi tezirek túzegim kep:
- Maqsuttai bolmaǵanmen, ana Rústemdei sazandar bolatyny anyq, - dep kishileý qońyr balany kórsettim.
Muqan marqumnyń óńindegi álgi kúlki ulǵaia tústi.
Bul teńeýimniń de dál oiynan shyqpaǵanyn baiqap, burynǵydan beter qyzaryp kettim.
- Baýyrym, bunan da góri kishireite tússeń qaitedi.
- Jo-joq, Muqa, bunan kishireitpeimin, - dep men de qitabandanyp jatyp aldym.
Keiin Aral teńizinde bolǵanda balyqshylardyń aýynan shyǵyp jatqan anaý-mynaý emes, tap bir kisidei-kisidei sary baýyr sazandardy kórip, sol joly marqum Muqan aldynda beker qysylǵanymdy bildim. Kórmegen kisi qaidan sensin. Áitpese, Aral teńizinde bir tsentnerden asyp túsetin bekireler bar. Al, qarmaqqa túsken jaiyndy jazyly qardyń beline kese kóldeneń salǵanda, jaiynnyń basy jerge tiip, quiryǵy súiretilip jatqanyn kórdim. Asyryp aitqanym emes, osy Aral ózim kórip júrgen teńizderdiń kóbinen balyqty. Ańshylyq sekildi balyq aýlaýdyń da ózine tán qyzyǵy men tamashasy bar.
Máselen, kóktem kezinde Izendi degen jerde she maia maýsymy bastalady. Bir kóringen qyzǵaldaqtai tez ótetin oiyn balyq. Osy Izendide, sý ortasynda jarlanyp turǵan úidei biik tas bar. Osy tasty Shýlyǵan dep ataidy. Al, endi bar-aý ózi Shýlyǵan dese shýlyǵan. Jel shyradai tynyp, uly teńiz solyǵyn basyp appaq bop jaltyrap jatqan ańq tymyqta da, sý ortasyna tikken ordadai bop turatyn oqshaý bitimdi Shýlyǵannyń mańy aq jaldanyp, ókirip shýlap jatady.
Bir qyzyǵy, kóktemde shemaia ataýly balyq Shýlyǵannyń kók tasyna jinalady, osy araǵa balyqshylar jylda-jylda Aral teńiziniń ór túkpirinen jinalyp bir aidai uly dúbir salady. Neshe túrli ánshi, saýyqshy osylardyń arasynan shyǵady. Sát saiyn otty, ótkir aitystar burq etip tutap, kinolar, kontsertter qaita-qaita qoiylyp, balyǵymen birge oiyn-saýyǵy mazdap teńiz ómiriniń eń bir esten ketpes qyzyq sátine kýá bolasyń. Bul kezdegi balyqtyń kóptigi sonsha, keibir qaryq qyp tastaǵan jyldary búkil balyq zavodtary men Araldaǵy kombinat jabylyp jatqanda igere almai, Izendi basy qan sasyp ketedi.
Qoldan kelse kózben kórgenge ne jetsin. Poiyzdan túskesin biz de katerge otyryp, teńizdiń shyǵys jaǵyna tarttyq. Osy saparymyzda biz - Bógen, Qarashalań, Qaratereń barmaqpyz. Bul aralar balyqshylardyń kiizdei uiysqan qalyń jeri. Jáne Syrdariianyń teńizge quiar saǵasy.
II
Tushy sýy mol bolǵandyqtan bul aranyń halqy balyqpen qatar úi irgesine baqsha-baýyn qatar ósirip, jylda kúzge qarai Aral qalasyna qaýyn-qarbyzdy tógip tastaidy. Erterekte - bir bolǵanymyzda qyryq bir kilolyq qara qarbyzdy kórip jaǵamyzdy ustaǵanymyz bar. Keiin, Moskvaǵa baryp júrgenimizde Qazaqstan pavilonynan osy qarbyzdai bir qarbyz kóre almadyq. Kórme sóresinen kil kók túinekterdi kórgende kóńiliń júdep qoia beredi. Iá, keide dál osylai maqtanarlyq nárseńmen maqtana almai qalatyn keziń bolady...
Retti jerińde maqtaný kerek qoi. Tek, bos shelekti dańǵyr-dańǵyr qaqqandai, betaldy daýryqpaǵan jón. Basqasy basqa. Keibir tuzy jeńil bastyqtar shóbi shabylmai, maly baǵylmai, ekken astyǵy shyqpai qysqa kúisiz kelgen jylda da, aldaǵy aqiqat qiyndyqty halyqtan jasyrmaq bolady. Yntaly halyqty ár kez kózemeldep jumys istetýdiń ornyna álgindei tuzy jeńil bastyqtar jurttyń bárin jelókpelendirip, júrgen jerin dyrdý dýmanǵa ainaldyryp, daqpyrtpen, dańǵazamen tań atyryp, kún batyrdy. Isteitin is taba almaǵanda erikken kisiniń bir galoshty bir galoshqa suqqan ermegindei, álgindei tuzy jeńil bastyqtar bir kezderi bitip turǵan nárseniń ózin búldirip, aýdarystyryp-tóńkeristirip jatty-aý.
- Mynaý ne taý?
- Úsh shoqy ǵoi.
- Shoqy?!
- Iá, shoqy.
- Ǵajap... Al, mynaý taý ǵoi. Úsh súiir taý. Bulardy nege ólgenshe kishireitip shoqy dep atady eken?! - dep joldasymen myna taýlarǵa at qoiǵan bizdiń ata-babalarymyzǵa renjigen raiyn tanytyp turdy da: - Asyly, basqa qazaqtai emes, balyqshylar sózge sarań, sýyq kóńildeý bolar, - dep túidi.
- Kóresiń ǵoi.
- Iá, kóremiz.
Erteńgilikte azdaǵan irek tolqyn bar edi, teńizge shyqqaly jel basylyp shyradai tynyp qaldy. Kók aspanda adasqan seńdei, áldeqandai aq bulttar kórinedi. Shilde kúni tas tóbege kep shaqyraiyp turyp alsa da bir jaqsysy teńiz ústi qaǵý. Kún astynda kerilgen ashyq aidyn jaiyp tastaǵan appaq aq atlastai jaltyrap, kóz qaryp týra qaratpaidy. Araldan shyqqaly júrdek kater bir áýennen tanbastan gúrildep tartyp keledi. Súiir tumsyǵy qanjardai. Aq tymyqty aq sharby maidai jaryp, eki jaǵyna jarpaq-jarpaq aýdaryp tastaidy.
- Tamasha! Rahat munda eken ǵoi! - dedi joldasym. Qansha kókbet bolsa da raiynan qaitypty. Keshe jol ústinde onan kergen jábirimdi umytatyn emespin. Osy arada jihangerler jaiyndaǵy hikaiany janyndai jaqsy kóretin Almatydaǵy aqylgói joldasy esime tústi. Syrt túrim sabyrly qalpyn saqtasa da, ishimde túiilgen dyń jatyr. Ár jýrnaldan bir oqyp, úzip-julyp alǵan shym-shym áserlerin dál bir óz basynan shyqqan dúniedei ǵyp mańǵazsyp júretin syrty sulýlarǵa jynym keledi. Ózderine Aral teńiziniń osy bir kórinisin kórseter me edi dep oilaisyń. Aral dese tumsyǵyn kóterip shyǵa keletin kisilerdiń biri qasymda tur. Keshe ol aýdan ortalyǵyn aralady. Balyq tońazytatyn kombinatty, memlekettik parohodstvony kórdi. Búgin... mine, ushan-teńiz ústinde júzip keledi. Erteń Qarashalań kólinen motorly qaiyqqa minip, it tumsyǵy batpaityn nar qamysty Jarma kanalymen qaq jaryp ótip, Syrdariia ózenine shyqqanda Aral tabiǵatynyń talai tańǵajaiyptaryn kóretinine kózim jetedi. Aral teńizinde týyp óssem de dál... osy Jarma boiyndaǵy nar qamystai qamysty kórgen emespin. Japoniiadaǵy Bambýk ormanyn kórgen joqpyz. Al, Fenimor Kýper romandaryndaǵy kitap betinen kisi úreii ushyp otyratyn ný qamystar ǵana osyndai bolar-aý dep oilaisyń. Jarmadan júzip ótken saiyn, tap biri erterekterde ushyrasatyn hikaialy dúnieniń qupiia syryna kirip bara jatqandai bolasyń. Qalyń qamystyń árqaisysy kisi bilegindei jáne kókke shanshylǵan qamys basyna kóziń jetpeidi. Osyndai ný qamysty bir qaiyq syiǵandai kanalmen qaq jaryp kele jatasyń. Nar qamystyń arasyna qalyńdap kirgen saiyn saǵan óziń de, qaiyǵyń da, qasyńdaǵy kisiler de qorashtanyp kishireiip baratady. Mynaý ertegi dúnielerdegi jalǵyz kózdi dáýdiń mekeni emes ekenin bilesiń. Adam jeitin alyp jyrtqyshtyń bir qaltarysta bolmasa bir qaltarysta qalyńdy tosyp andyp turmaǵanyn bilesiń de, bir ǵajaby, qashan Syrdariiaǵa jetkenshe ný qamystyń kóz jetpei qaraýytyp túksiip turǵan arasyna úreilene qarap, jazataiym bolmashy birdeńe sytyrlasa da shoshyp ketesiń. Sol kezde sen kózin aldyna qadap tigip alǵan qaiyqshynyń myna ný qamys arasynan jańylyspai jol taýyp, jaryq dúniege alyp shyǵatynyna da kúmándanasyń. Jo-joq, myna Jarma bar ma, Aral tabiǵatynyń oqshaý bitken bir ǵajap dúniesi!
Aita berseń Aralda ǵajaiyp nárseler kóp. Sonyń biri Araldan shyqqaly temir katerdi urshyqtai úiirip, kapitan mostiginde qazdiyp turǵan ana kishkentai kelinshek. Áieldi sheber dep jer-kókke syiǵyzbai maqtaǵanda, siz ben biz, ádette onyń keste tikken, qolǵap toqyǵan, kiim tikkenin aitamyz ǵoi. Al, erekshe kiim kiip qanshyrdai qatyp alǵan myna kelinshektiń jóni basqa. Onyń boiyndaǵy sheberliktiń jóni de basqa. Oǵan biz keiin kýá boldyq. Bir joly biz Aýan ózegine qas qaraia jettik. Al, Aýan balyq zavody turǵan tar qoltyqqa kirý qiyn. Teńiz kókjaly atanyp ketken nebir qart kapitandar kemesin Aýan ózegine tún túgil, kúndiz qinalyp kirgizetin.
Al, myna kapitan kelinshek qylkópirdei ári tar, ári taiyz ózekten kemeni qaiyrlatpai sýmaq etkizip ótkizdi. Ol ol ma?! Ol tipti tastai qarańǵyda tar ózekten óter jerde jaza basyp, keme baýyryn bir jerge tigizip alǵan da joq. Joldasym jaǵasyn ustady.
- Pah, shirkin, áiel bolsań osyndai bol! Seniń áieliń ǵoi túnde úi ishinde adasyp, esikti taba almai jarǵa basyn soǵyp jatady, - dedi ol. Araldy maqtasa, áielińdi minep jatqanda da myńq etpeisiń!
Joldasyma Aral unady. Ony alǵash ret Aral qalasyn aralap shyqqan kúni-aq baiqaǵam-dy.
- Bizdiń halyq ta úi salýdy úirene bastaǵan eken. Átteń, tek aǵash egip, qora ishin jasyl baqqa ainaldyryp jiberer me edi, - dep keń kósheniń eki betindegi eńsesi biik aq úilerge súisine qaraǵan shat keskini kóz aldymda. Sol arada ol kóp jyldan beri elge kelmei, aýyl ómirinen saiaqsyp qol úzip ketkenine qynjylyp, qońyrqaiyp qalǵan-dy.
Joldasym óńindegi ókinishtiń syry maǵan da tanys. Árqashan sen týǵan jerińe kelgen saiyn uzaq jyl kórmegen aiaýly anańa qaýyshqandai áser alasyń. Iá, el ózgergen. Kisiler qalai ózgergen?! Sen bala kezdegi jas jigitter qazir kekse tartyp, ieginiń asty saqalǵa syimai ketken. Jer qalai ózgergen de! Baiaǵyda qaraborbai balalarmen asyr salyp, aqsúiek oinaǵan, qozy-laq qýalaǵan jerińdi izdep júrip, sen kenet shiferli aq úidi kórgende qaitesiń? Qýanasyń ba? Ne álde shańdaǵy burqyrap jatatyn sur topyraq betinen ózińniń maitabanyńnyń izin taba almai muńaiasyń ba? Saǵan myna ádemi aq úi qymbat pa? Álde maitabanyńnyń izi qymbat pa? Qalai bolǵanda da, keshe jalańaiaq balalar asyr sap oinaǵan jerge qazir úiler ornap, adam balasy ózine meken-jai salypty. Jerlesterińniń keshegi shańdaǵy shytyp jatqan shól dalany gúldentip ai men kún nuryn tókken osy myna on segiz myń talamta tirlik tamyryn jaiyp kele jatqanyna qýanasyń. Týǵan jerińdi sen taǵy da bir qyrynan kóresiń.
Bizdiń ólkeniń qazir qyry da, syry da kóp. Onyń bárin baiandaýǵa shama jetpeidi. Tek bir aitatyn nárse: Aral teńiziniń batys beti - Ústirt atalatyn elsiz-sýsyz jerler osydan eki-úsh jyl ǵana buryn qulan jortpas qý dala bolatyn. Qansha kún júrgende, túý-túý Qaraqalpaq jerine jetkenshe kózińe bir qara shalynbaityn. Ústirt ústinen qus ta ushpaýshy edi-aý! Keiingi úsh-tórt jyldyń ishinde Buqara gazynyń trassasy osy Ústirt ústin basyp ótip, bir kezdegi qulazyǵan meńireý: jym-jyrt dalaǵa qazir shaǵyn-shaǵyn qalalar ornap, halyq kelip, sý kelip - japan túzde tirlik júregi dúrsildep soǵa bastady. Osynyń bári adam ákelgen tirlik. Adam ákelgen baqyt, adam ákelgen qyzyq, qýanysh!
Sen jaryq dúniege kelgen jas nárestege qýanasyń ba? Al, jańa salǵan úige she? Buryn úi sala bilmegen halyqtyń úi salǵanyn kórgende she? Shynyn aitsaq, jerkepede ósken qazaq, Sovet ókimeti tusynda da sándep úi salýǵa shamasy kele tursa da, moiny jar bermedi. Qunt etpedi. Kim aitsa da qolyn bir siltedi. «Ata-babań jer úide ósken» dep kereńdenip qulaq aspai qoiatyn qiqarlar az ba edi? Ol kezde el ishinde bireý seni men saltanatyn ozdyryp úi sala qalsa, jergilikti basshylar qaharyn tige qoiatyn. Qazir «úiińdi nege durystap salmaisyń?» dep ursatyn bop júr. Aldymen adam sanasyn ózgertip almaiynsha qandai jańalyqty da, halyq qanyna sińirý múmkin emes qoi. Aral qazaqtarynyń úrdisine kirmei turǵan qazir bir ǵana nárse aǵash otyrǵyzý. Kei jerde sý jetispei dińkesin qurtsa, al sýy bar jerde Qunt jetpeidi. Áitpese, kishkene jel tursa sýsyldaq sary qum borap qoia beretin Aral siiaqty qalada turatyn turǵyn kisiler qorasyn kók talǵa toltyryp, baqqa ainaldyryp jiberse qandai tamasha bolar edi! Já, Amanótkelden tartqan tushy sý qalaǵa jetken kórinedi. Kelesi jyly ár úige kran kirip, tushy sý syldyrap aǵyp tursa, jańalyq dámin tatqan halyq, áli-aq kóshesin gúlge toltyryp, úileriniń ainalasyn saialy baqqa ainaldyryp jiberer-aý!
- Bógen mynaý ma?
Keme tumsyǵyn týralap kele jatqan ilgergi jaqtan aq úiler qylań berip qapty. Iá, Bógen osy.
Osy saparymyzda teńizdiń talai túkpirin araladyq. Katerden túse salyp, keide bas jaǵalap kólikpen júrdik. Syr boiynyń sary masasyna talanyp, beti-qolyńdy qamysqa tildirip, jaiaý-jalpylap ta kórdik.
Teńizdiń shyǵys betin aralap shyqqan soń biz taǵy da katermen batysqa tarttyq. Uly teńizge osy arada ǵana shyqtyq. Ashyq aidynnyń tolqyndary úidei-úidei, sýy tereń. Alǵashqy kúngidei emes baiqaimyn, qazir joldasym bul ólkeniń jeri men sýyna qorashsyna qaraýyn qoiǵan. Kúni boiy kaiýtaǵa kirmedi. Asqa da, áńgimege de zaýyqsyz. Qashan izdeseń de katerdiń qara qusyna oryndyq qoiyp alyp, kókshil suiyq temeki tútinin burq etkizip otyrǵanyn kóresiń. Shyǵys jaq shalqyǵan kók teńiz. Shegi-sheti joq. Al, batys jaq qaptalymyz teńizge minbelep tónip turǵan quz jarlar. Birde shyq, birde taýlar boi kórsetedi. Bári de betin bý shalǵandai bop kók qatparlanyp, munartyp tur. Dúnie dúnie bop jaralǵannan bergisi osy, dál osylai syryn búgip meńireýlenip, únsiz melshiip shógip qalǵan quzdarǵa joldasym saryla qarap qapty. Jaǵaǵa shyqqan soń da úndemedi. Kútip alǵan kisilermen de samarqaý ǵana birer sózben jaýaptasty. Kún qainap tur. Qum qyzýy botinka ultanynan ótip, kúidirip barady. Itter ekesh itter de jan tiyshtyǵyn baqqandai. Aýlyna kelgen túsi basqa bógde kisilerdi kórse de ánsheiindegi ittigin istep tura júgirmei, kóleńkede jatyp bir-eki úrdi de qoidy.
Jaz boiy jańbyr tambapty. Shóbi qýraǵan taqyr jerler dál bir úitilgen quiqadai. Mi ainalǵandai ystyqqa shydamaǵan jalańash taqyrlar shynydai shytynap jarylyp ketipti. Joldasym kútip alǵan kisilermen jóndep tildesken joq. Biraq esesine jaǵaǵa shyqqaly jer reńinen kóz almai sulyq keledi. Osy jigit keide óz oiynan ózi qartaiatyn siiaqty. Tal tústegi ystyqta talyqsyp ketken jerden ne syr tartady? Adamzat sekildi myń-million jyldar boiy tirlik taýqymetin arqalap, jyl saiyn bir qartaiyp, bir jasaryp jatatyn osynaý kónekóz jer jóninde oilap, taǵy da óz ishine ózi úńilip ketti me?
Oi demekshi... Osy dúniede biz oilaityn eshteńe qalmai, san salaly sharýamyzdyń bárin bitirip alǵandai alańsyz kóńilmen alshańdap júremiz. Oisyz ómir súremiz. Kei qysta qoramyzdaǵy qoiymyzdy qyryp alatynymyz oisyzdyǵymyz emes pe eken? Dańǵaza dyrdýǵa, daýryqpaǵa etimiz úirenip alyp, qyzý is ústinde de bos belbeýlenip, eki etegimiz dalpyldap, esh nárse bitirmesek te, uly kóshke ilesip kete beremiz-aý, tegi. Menińshe, qazirgi jastar ondai ómirdi arman etpese kerek.
Árqaisymyzdyń da kókirektegi kókeikesti armanymyz - qaryny toqtyq qana bolmas. Biz de, bizden burynǵy ata-babalarymyz da sanalylar ómir súretin qoǵamdy ańsapty. Eger osy dúniege oisyz ómir súrý úshin ǵana kelgen bolsaq, san adamǵa sol kommýnizmniń de túkke keregi bolmas edi ǵoi.
Biz osy saparymyzda talai daýylǵa da ushyradyq. Talai abyroidan aiyryldym da. Onyń reti bar. Almatydan shyǵar aldynda joldasym: «Sen osy teńiz ústinde qalaisyń? Daýylda júregiń qozǵalmai ma?» dep suraǵanda, shaitan túrtti me, qaidam, betim shimirikpesten, men ózimdi «Teńiz kókjalymyn ǵoi» dep tanytqam-dy.
Sol «kókjaldyń» siqyn ókirgen teńiz ústinde kórseń! Tús joq, óń joq, bir-eki ret kók zapyran tastap alǵannan keiin kóziniń aldy kógistenip, óliktei qýaryp shyǵa keldi. Qasynan ótken qaiyqshylarǵa: «Aǵajandar-ai, jer kórinbei me? Qara jerge qashan shyǵamyz?» degen jalynyshpen qaraidy. Aq ezýlenip esirip alǵan jal-jal tolqyndar kishkentai katerdi tentek bala qolyndaǵy doptai birinen-birine laqtyryp qaqpaqyldai bastady. Qara jer kórinbeidi. Qubyla betten qaptai soqqan esirik, jyndy jel barǵan saiyn qaharyna mine tústi. Ashyq teńiz ústinde syrtqa shyqsań-aq sypyrtyp soqqan jel bas kiimińdi ushyryp ákete jazdaidy. Tipti ózińdi de taban tirep turǵyzbai dedektetip áketip bara jatqan soń jalma-jan katerge jabysyp ustai alasyń. Úidei-úidei aq jal tolqyndar es jiǵyzbai, bir ońyńnan, bir solyńnan kúrkirep kep katerdiń ústinen asa lap bergende, sen sýdan shyqqan tyshqandai ústi-basyń seligip shyǵa kelesiń.
Osy kezde tý syrtymnan:
- Ái, kókjal qalaisyń? - degen daýys shyqty. Saq-saq kúledi. Nasyryńa tise de namystanatyn ál qaida? Men tek kókbet jigittiń osynaý ókirgen daýylǵa da qyńbai, buira qara shashy jel astynda tútken júndei burqyrap, iri tisteri aqsiyp saqyldap kúlgen shat túrine qairan qap, óz ómirimde birinshi ret ish tar qyzǵanyshpen qaradym.
Adal shynym: teńizdi qansha jaqsy kórsem de, osy shirkinniń túgin betine shanshyp alyp, tútikken doly kezin kórgim kelmeidi. Tai tyńdaǵan qý qaiyqqa minip, teńizge shyqqan da bir, bas bilmeitin asaý atqa mingen de bir. Kók zapyran keýdeńdi qysady. Kóziń qaraýytyp kete beredi. Qainaǵan kók teńiz ózińdi, katerińdi úiirip, bylǵap soǵyp jatqanda tas tóbeńdegi kók aspanda osynaý alaǵai da bylaǵai shyǵyp jatqan dúniemen birge tóńkerilip bara jatqandai. Eki qaptalymen kezek sý sabalap, aýtańdap kele jatqan kater tabanyńnyń astynda turmai qoidy. Úidei-úidei aqbas tolqynyń qyr arqasyna oinaqtap shyǵa keledi. Qas qaǵym arasynda sen katerińmen birge áldebir quz basynan tómen qarai tumsyǵyńmen shanshylyp kele jatasyń. Myna qainap jatqan qap-qara tuńǵiyqqa tap osy qazir shym batyp ketetindei sezinesiń. Júregiń aýzyńa keledi. Loqsi-loqsi ishegiń úzile jazdap. janyń kózińe kórinetin keziń bolady-aý... Iá-iá, tap sondai kezde qoldan kelmeitin shermende oilar mazańdy alady. Sen teńiz ústinen qanaty sypyldap ushyp bara jatqan qus bolǵyń keledi. Qanatyń bolmaǵanǵa kúiinesiń. Onan sen ózińdi osy jolǵa shyǵaryp salǵan tanystaryńdy birinen soń birin eske alasyń. Osy qazir sen ókirgen doly teńizde, es-túsińnen aiyrylyp azap shegip jatqanyńda, olardyń ana jaqta qara jerdi qaryshtap basyp rahattanyp júrgenin oilaisyń. Adam basyna ne kelmeidi?! Qarapaiym kóp dressirovshiki qoiǵanda, ataqty Dýrovtyń ózi de kúshik kezinen qolda ósirgen arystanǵa jaqyndaǵanda, az da bolsa ishtei seskenetin shyǵar dep oilaisyń ǵoi. So siiaqty bala jasyńnan teńizde ósseń de, tipti shyr etip jaryq dúniege kelgende shesheń jórgegińdi teńiz sýyna jýsa da, bir qyzyǵy, teńiz daýylyna tóze almaisyń. Qanshama montiyp typ-tynyq bop tursa da, teńizge shyǵar aldynda, óz basym, únemi júreksinip, beine únsiz shógip jatqan arystanǵa jaqyndardaǵy bala dressirovshiktei tilersegim dirildeidi. «Álde qaitedi?» dep oilap, qashan qara jerge aiaǵyń tigenshe kók tentek minezinen kóz aiyrmai ańdysyp bolam. Sonan ba, qaidam, teńizge shyqsam-aq osy kók tentektiń bir sát qiqańdy bastaitynyn basqa jurttan buryn baiqap, bolmashy bir minezderinen tútikkeli turǵan dolylyǵyn ańǵaryp qalam. Máselen, men teńiz ústiniń bógelek jelin basqadan buryn baiqaimyn. Kún sáýlesi astynda atlastai jaltyrap jatqan aq tymyq teńizdiń appaq betiniń áldenege tyjyrynǵandai bop qapelimde kók iirimdenip, kilegei beti jybyrlai qalsa da basqadan buryn men úreilenip, tynysh júregim dir etedi. Sóz arasynda aita keteiin: 1959 jyly Aral teńizine bir jas rejisserdi ertip ákelgenim bar. Oǵan da biraz jerdi aralatyp, aqyry bir kúni tań aldynda Barsakelmeske tarttyq. Biz shyǵarda shyradai tynyq edi. Alańsyz kóńilmen uiyqtap ketken ekem. Qansha ýaqyt ótkenin bilmeimin, bir kezde ózimnen-ózim shoshyp oiandym. Kózimdi ashar-ashpastan syrtta teńizdiń ókirip jatqanyn bile qoidym. Basym zyrq-zyrq etedi. Kózimniń túbi sýyryp, keýdemdi kók zapyran qysyp bara jatty. Turaiyn dep em, tizem dirildep qoia berdi. Súiretilip syrtqa shyqtym. Jel ne aldyńnan shyqsa bir sári. Ańyraǵan ashyq teńiz ústinde qaptai soqqan qara daýyl bir búiirińnen shyǵyp alyp, qadalyp uryp tur. Kók teńiz qainap ókirip jatyr. Qansha júrgish bolǵanymen alqa bel uzyn kater bir búiirden urǵan tolqynǵa álsiz. Úidei-úidei tolqyndardyń árqaisysy bir kiligip keýdesimen qaqqan saiyn keme ústin sý shaiyp, alqa bel uzyn denesin jiia almai, soqqy tigen ittei kireleńdep qalady.
Rejisserdiń qasyna keldim. Namysym ustap, onyń aldynda nyǵyz kórinýge tyrystym. Baiqaimyn, onyń hali de onsha emes. Shikil sary beti bozaryp kúldei bop ketipti. Ánsheiinde bala qorqytqandai ǵana qaýqary bar jelbezegi deligen tańyryq tanaý astynda edireiip turatyn jez murtynyń shalǵysy jyǵylyp, qazaqy kiiminiń jeńindei salbyrap qapty. Soǵan qaramastan onyń da namysy ustap, syr bermegensidi. Tek bir ret ókirip shýlap jatqan kók doly teńizge kóz tastap:
- Da-a!.. - dep basyn shaiqady. Onyń osy bir osaldyǵyn ustai aldym.
- Shydai alatyn emessiń ǵoi, shamasy. Bálkim, keiin qaitarmyz?
Ol úndemedi. Biz o joly Barsakelmeske jete almai, katerdi keiin qarai buryp alyp qaityp ketip edik.
Teńizdiń osyndai tentektikteri bolady. Tentektikti, asyly, bireý kóterip, bireý kótermeidi ǵoi.
III
Bul joly qaljyrap kep, ózek aýzynda jalǵyz úi otyrǵan balyqshy shaldyń qosyna jettik. Jalǵyz bal asy soǵysta ólip, qartaiǵan shaǵynda kempiri ekeýi qapty. Ony shaldyń ózi aitqan joq. Basqa kezde de bir janǵa aitpai, tek anda-sanda teńiz ústinde júrip jalǵyz ózi kúńirenip alady eken. Ony biz keiin bildik. Ol túni qart balyqshynyń qosynda balyq jep bolyp, qisaiyp jatqanda biz múlde basqa bir jaidy oilap edik.
Úi ishi jupyny. Jaz ailarynda ǵana otyratyn qaqyranyń kei jerinin sylaýy túsip, qamystary yrsiyp tur. Ortada jalpyldaq sham. Tútindep janyp, kishkentai sarǵysh jaryǵy jalp-jalp etip turǵan. Syrttan, ashyq esikten qańǵalaqtap ushyp kóbelek kirdi. Bul da jaryqqa tabynbasa júre almaityn sorly. Bal arasyn ustaityn bir omartashy shaldan esitken áńgimesi bar-tyn. Sonyń aitýyna qaraǵanda ana-aranyń tánine táni tise ata-ara sol sátte jan tapsyryp, ózderi ushyp júrgen sonaý shyrqaý biikten jerge top etip qulap túsedi eken. Meiir qanǵan bir lázzatpen keiingi urpaǵy úshin ata-ara kórer kózge ólimge basyn bailap bara beredi. Ata-aranyń tap osy janqiiar erligi kóbelek boiynda da bar! O da óziniń qanaty kúigenine, tipti, árilese jaryq aldynda til tartpai ólip ketkenine de peiil bop, ot sáýlesine tura umtylady. Myna kóbelek te jalpyldaq shamnyń jaryǵyna túsip, kúiýge qalyp edi. Úi iesi shal kóbelektiń janqiiarlyǵyn unatpai: «Myna shirkin qaitedi?» dep qolynyń ushymen qaǵyp jiberdi.
Joldasym ezý tartty. Baiaǵy balalyq kezim eske túsip, men de áldenege birtúrli bop kettim. Keiingi on-on bes jylyń Almaty men Moskvada ótip jatqanyna qaramastan áli kúnge bir búiiriń aýyl ómirine buryp turady. Qansha qashyqqa shyrqap ketseń de boiyńdaǵy kóp tamyrdyń biri bolmasa biri týǵan jerińniń topyraǵynda búlk-búlk soǵyp jatady. Kei kúni jihazdy úide, jaiýly tósekte, tóbeden salbyraǵan liýstra shamnyń, ne elde qyzyl, jasyl torsherdiń jaryǵyna qarap jatyp ta, sen áldenege ózek aýzynda jalǵyz úi otyrǵan balyqshy shaldyń qamys qosyn, jupyny jihazyn, jalpyldaq shamyn esińe alasyń. Ústińde úiiń, aldyńda asyń, sýyń tursa da, saǵan osynaý ózek aýzyndaǵy kempir-shaldyń balyq sasyǵan kishkentai qamys qosy ystyq. Qazaq dalasynyń o sheti men bu shetinde ómir súrip jatqan qarapaiym jandardyń, eleýsiz kúrke-qostary qansha?! Osyndai kempir-shaldar qansha?! Ómir boiy kúregi qolynan túspegen, alaqany kús-kús eńbek adamdary qansha?! Aq iyq bolǵan aýyr eńbekten olar kúnde keshkisin qoly bosap, qatyn-balasynyń arasynda tynym alady. Kúndizgi aýyr eńbekten silesi qatyp sharshaǵan. Kirpigi qaita-qaita jumylyp kete beretin kúnge kúigen jyltyr qara betinde qaljyraǵan ajar bar. Úni de qaljyrap aqyryn shyǵady. Osy qazir eshteńege zaýqy joq jansha otbasynyń ońashasy men tynyshtyǵyn ǵana qalap otyrǵan siiaqty edi. Kenet syrttan júgirip kirgen qara pushyq bala ai-shai joq aldyna minip alsa da, sirkesi sý kótermei jatqan álgi shal ary qaǵyp jiberýdiń ornyna qaljyraǵan ájim-ájim beti ishtei nurlanyp eljirep qoia beredi. Áke júreginiń qalǵyp ketken ystyq sezimin myna syrttan júgirip kirgen qara pushyq bala dúr silkintip, oiatyp jibergendei. Osy kisiniń aty-jónin de jóndep bile bermeimin. Rabaisyz daliyp jatqan osynaý basy joq, aiaǵy joq qazaq dalasynyń qai jerinen, qai elinen ekeni jóninde de habarym joq. Ol, bálkim, aýyl syrtyndaǵy qońyrlyqqa kúni boiy qoi jaiyp qaljyrap kelgen álde qoishy, álde túieshi, jylqyshy bolar, álde jer jyrtqan diqanshy ma, álde kúni uzyn kók doly teńizde qasarysa eskek tartyp, ústi-basy malmandai sý bop, eki qary saldyrap qaitqan balyqshy ma? Kim bolǵanda da, qadirli dostar, olar siz ben bizdiń ákemiz. Osy kúngi qanaty qatar-qatpas-ta ózge jaqtan óris izdep óz uiasyn tastap ushyp ketip jatqan bilimdi, ónerli qazaq jastarynyń ákesi. Sáýletti úlken qalalarda, sándi teatry, salaýatty institýty, akademiiasy, Jazýshylar odaǵy bar astanalarda, eńsesi biik ádemi úilerde turatyn qazaq ǵalymdary men jazýshylarynyń ákesi. Osy kúni qala boltan qalada qolyna bir-bir portfel ustap, aiaqty alshańdap basyp júrgen qazań intelligentteriniń qai-qaisysy da ulan-ǵaiyr qazaq dalasynyń qashyq bir túkpirinde mal baǵyp, egin egip, balyq aýlap júrgen sol keń balaq qara shaldyń qoinynan shyqty. Sen tek jún saqal jigit bolǵanǵa deiin dúnie qamy qaperińe kirmei, syptýyr shi borbai shalbar kiip, jelke júniń jelkildep, qumyrsqa bel bir qala qyzyn birese moinynan qylǵyndyryp, birese myqynynan qos qolyńmen tas qyp qysyp alyp júrgeniń kimniń arqasy, sony oiladyń ba? Kóshede kezdesip qalǵan tanystaryńa kergip amandas, aiaǵyńdy da kerdeń-kerdeń bas, basyńda qaýqiǵan qara shashty qalai qoisań olai qoi, shalbardy qalai kiseń olai ki, tek anadan jańa týǵandai abyroiyńdy ashyp, tyr jalańash júrmeseń bolǵany, ainalaiyn! Seniń shyqqan tegiń, túp-tuqiianyńa deiin jazýly hattai alaqanymda sairap tur ǵoi. Shúkir, siz ben biz bir-birimizdiń arǵy jaq, bergi jaǵymyzdy uńǵyl-shuńǵylyna deiin bilemiz ǵoi. Iá, siz ben bizdiń eki aiaǵymyz salbyrap kókten túse qalǵandai bop júrgenimiz qazir ǵana ǵoi. Keń kóshede ýaiym joq, qaiǵy joq, taityńdap júrgen ústińe áldeqandai bir el qazaǵy tal bolyp, taiaǵynyń ushymen keýdeńnen tirep toqtatyp: «Ái, balam, qushaǵyńdaǵy qyz belinen qolyńdy bir ǵana sátke jazyp, sen astanaǵa kelgenge deiin aýylda ótkizgen ózińniń baiaǵy bala kezińdi esińe túsirshi» dese qaiter ediń? Jańaǵy jarymes kisishe kóshede taitańdaǵan járkelesh minezińnen tyiyla qalar ma ediń? Qalaǵa kelgeli qaperińnen shyǵyp ketken ar-uiat el qazaǵynyń keýdeńnen tirep turǵan aq taiaǵynyń ushymen saǵan qaityp oralyp, eki betińdi dý-dý qyzartyp órter me? Álde ne derińdi bilmei yrjalaqtap kúle berer me ediń? Áldekim biledi, tar jerde kezdesken tentek shaldan qutylǵasyn, keshke úiińe kelgesin sen de uiat qinap, áldeqashan umyt bop jadyńnan shyǵyp ketken eliń men jurtyńdy esińe alar ma ediń?! Bálkim, baiaǵy bala kezimizde ter isi ańqyǵan denesine tqmsyǵymyzdy tyǵyp jatatynymyz esińe túser. Iá, osy qara shaldyń tula boiynan ańqyǵan ter isimen dem alyp óstiń. Tal boiyńda túiirdei talant bolsa, ol Qudaidyń qudireti emes, pirdiń qoldaýy emes, ol osy qara shaldyń qanynan taraǵan kieli qasiet. Ana jatyrynyń asyldyǵy. Siz ben biz ǵalym bolyp ǵylymda jańalyq ashsań, jaqsy kitap jazsań, o da keń balaq shaldyń qudireti. Eń arǵysy, biz, qazir tar balaq shalbardy tańdap kietin bolsań, sóz joq, o da osy shaldyń keń balaq shalbarynyń áseri.
Qysqasy: siz ben bizdiń boiymyzda sirkedei jaqsylyq bolsa, sonyń bári bar-aý... ózimizdiń osynaý keń dalamyzda eleýsiz ómir súrip jatqan qart ákemizdiń qudireti. Al, jaman bolsaq - ol ózińnen... seniń ózińnen... ózińniń jamandyǵyń. Úitkeni ata-ana qandai jaman bolǵanmen ishten shyqqan balasyn jamandyqqa tárbielemegen. Osy kúni siz ben biz órisimizdi ozdyryp, astanada turyp jatsaq ta, týǵan jerden tamyryńdy birjolata úzip kete almai, kindigińnen bailanǵandai bop júretinimiz, mine, osylardan bolar! Bir túiir uryqtyń alǵash ret tamyr jaiyp kóktegen jeri ǵoi, ol!
Sonan... tek qana sonan. Áitpese, sen Sovet ókimeti tusynda týdyń. Sovet mektebinde oqydyń. Áýeli oktiabriat, pioner, onan komsomol uiymynan tárbie alǵan kisiniń birisiń. At arqasy men túie qomynda ótken baiaǵy ata-baba ómiri úsh uiyqtasań túsińe kirgen joq. Sonan kele, bir ǵajaby, qanyńda ata-baba qasietiniń kei juqanasy baryn sezesiń. Syrt túrińnen bastap kúndelikti tirshiligińniń bóri jańasha. Eýropa úlgisimen tigilgen sý juqpaityn sándi kostiým-shalbaryńnan, qara kózildirigińnen, árine, qoi baqqan kúpili qazaqtyń qulqy sezilmeidi. Óz ishińdegi osaldyǵyńdy óziń ǵana bilesiń. Al, osaldyqqa berilgen kisiniń bári birdei osal ma? Jo-joq, kisi boiynan óziniń shyqqan tegi sezilip turǵany da bóten emes. Árine, zamana jańalyǵy men amaly jaǵalasyp, artyńa tastaǵan ár bel, beles, árbir asýdan jubyńdy jazbai qatar asyp otyrýdyń ornyna, syn saǵatta sen tal bir uly kóshke ilese almai eski jurtta qalyp qoiǵan aqsaq tailaqtai, keshegi mesheý zamanda ilgeri basqan aiaǵy keri ketip jatatyn kertartpa tegiń jibermei jatpasyn. Eń jaman nárse - jas jigittiń zamana jańalyǵyna ilese almai qatarynan qara úzdirip alǵan boikúiezdigi. Kere qarys mańdaida qos janary jarqyrap júrip te, osy qazaqta peshenesine tigen bir-bir japyraq ómirin ańdamai uiqyda ótkizip alatyn kisi bolady.
Máselen, men óz halqym sekildi oń men solymdy kesh tanyp, kenje óstim. Onynshy klasty bitirip, maidanǵa attanǵan on segiz jasar bala, basqany qoiǵanda, orys tilinde on bet shyǵarma oqymapty. Sonda on jyl ne oqydy? Saýat ashýǵa on aida jetpei me? Já, biz - biz bolaiyq. Osy kúni orta mektep bitirgen balalar da sol kezdegi ózimizdei on jylda on bet oryssha kitap oqymai, shala saýatty bop shyǵyp jatpasa qaitsin?
Orta mektepten qalǵan shala saýattylyqtan, óz basym qyryqqa kelsem de qutyla almai júrmin. Basqany qoiǵanda, 1946 jyly ásker qatarynan bosanyp qaitqan shala saýatty qalpymmen nar-táýekel dep roman jazdym. Árine, shala saýatty baladan shala roman shyǵatyny belgili. Qazir oilap qarasam: bir men emes, sol kezdegi jazýshynyń kóbi ózimizdei shala saýatty bolǵan siiaqty. Ony qoiǵanda, sol roman keiin kitap bop basylyp shyqty. Tipti, Moskvada institýtqa túsken kezim. Birge oqityn joldasym bir kúni meni kóńildes qyzynyń týǵan kúnine shaqyrdy.
Bardym. Kóńildimin. Kók ala aqsha burqyrap qaltama syimai júrgen kezim. Aýyl balasynyń baiaǵy sol shala saýattylyǵy emes pe, týǵan kúnine arnaiy shaqyryp otyrǵan jas qyzdyń kóńilin aýlap, syilyq aparatyn stýdent jastar arasyndaǵy yrymdy bilmeppin. Ondai yrym ata-babamyzǵa úrdis bolmaǵan. Demek, aýyldyń jerdiń ádet-ǵurpyna óli sińise qoimaǵan. Demek on jyl oqyǵanyńmen bizdiń de qanymyzǵa sińe qoimaǵan jańa zamannyń jańalyǵy. Já, biz - biz bolalyq. Qazirgi jastarǵa qaraǵanda biz kóne zamanǵa bir taban jaqyn turǵan bolaiyq. Mádenietti qaýymnyń ádet-ǵurpy qazirgi aýyl jastarynyń sanasyna qanshalyq sińip jatyr? Álde, olar da úlken qalaǵa baryp oqýǵa túsken jyly bir kezdegi ózimiz tárizdi týǵan kúnin toilap otyrǵan qyzǵa yrym etpesten solpiyp qur qol baryp júr me eken?
Asyly, onynshy bitirgen orta bilimdi balanyń mádenietti kisige kerek qasietti ortalap bolsa da bilgenine ne jetsin?! Tirlikte kisi beti qyzaratyn jailar kóp... kóp-aq. Sabaq bilmei qyzarasyń. Ersi bir qylyǵyńmen súigen qyzyńnyń aldynda qyzarasyń. Ata-anań aldynda qyzarasyń. Keiin eseiip erjetkesin qyzmet babynda qyzarasyń. Sonyń bári eshteńe emes. Menimshe, qazirgi zaman kisisine eń qiyn bir nárse - shala saýattylyǵyńa qyzarǵan!
Meniń ákem - Kerim, ańshy kisi, Isheri bolmasa da, aty men tazysyn óz qatarynan ozdyryp ustaǵan kisi. Bala kezimde ákemniń: «Túlkige eki tazynyń biri jetedi. Áńgime ańǵa jetýinde emes, ańdy shalýynda da emes, alýynda. Al, túlkini qapysyz alý úshin úiine jetken kúshikti alǵash ret ańǵa qosarda jaqsy tazynyń qasynda ustap, qapysyz alatyn ádiske daýyzqandyrý kerek », - degenin esitkem-di. Bálkim, bul mysal orynsyz kóriner. Kóńilge kóne qoimas. Biraq, qalai bolǵanda da, tilge tiek bolar bir qisynyn kórem. Oqýshy bala oqytýshysyna qarap ósedi. Shala saýatty oqytýshydan shala saýatty shákirt qana shyǵady. Bylaiǵy tirlikte balanyń bar minezi ata-anasyna tartqanmen de, ilim-bilimde aldyndaǵy ustazyna uqsaityny anyq. Osydan jeti-segiz jyl buryn ýniversitet bitirgen bir jigit Shalqar qalasynda orta mektepke ornalasyp, on bir pánnen sabaq bergenin kórgem. Til men ádebiet mamany bola tura, ol qaidaǵy bir óziniń mamandyǵyna múlde qatysy joq pánnen, onyń ishinde astronomiia, fizika, himiia, cherchenie siiaqty pánderden sabaq berdi. Búkil qalaǵa «Ýniversal» oqytýshy atandy. Sonda ony baiaǵy orta ǵasyrdyń entsiklopedist ǵulama oqytýshylaryndai bilimi boiyna syimai bara jatqannan istegen joq. Ol kóbirek aqsha tabý úshin istedi. Bir kisiniń qaltasy qalyńdaǵanmen qansha kisiniń basy ortaiǵanyn dúmshe oqytýshy da, qadirli aýdandyq oqý bóliminiń bastyǵy da oilamapty.
Shalqar halqy qazir sol oqytýshynyń túri-túsin aty-jónin birdei umytty. Bir.ǵajaby, onyń «Ýniversal» ataǵyn umytqan joq. Sol bir jaramsyz qylyqty áli kúnge shalqarlyqtar osy zamandaǵy shala saýatty oqytýshynyń simvoly esebinde syqaq qyp aityp júredi.
IV
Kúni boiy balyqshylarmen birge teńiz ústinde bop, keshke qarai jaǵaǵa qaljyrap shyǵyp edik. Motoryn áldeqashan sóndirsek te ar jaǵynan ekpinin baspai qatty kelgen jeńil qaiyqtyń súiir tumsyǵy kirshildek aq qaiyrǵa qarys-súiem kire toqtady. Qaiyqtan qarǵyp tústik. Qaidan kelgenin bilmeimin, osy arada myrshai sary shal sap ete qaldy. Osy ýchaskeniń pochtalony.
- Ýai, ne bildińder, Aral tartylatyn bopty ǵoi, - dedi ol.
Tula boiym túrshigip ketti. «Shyn aitasyń ba» degendei jalt qaradym. Álgi sary shal túkten qapersiz, túisiksiz adamnyń keleńsizdigine basyp yrjalaqtap kúlip tur.
- Senbei tursyń ba? Endeshe, má, oqy! - dep qolyndaǵy gazetti usyndy.
Senbei qaiteiin. Jaqsylyqqa kisi shúbálanýǵa bolady. Al, jamandyqtyń jalǵan bop ótirikke shapqanyn óz basym az kóripti. Qaltyrap ketken qolymdy gazetke sozdym. Ashyp qalsaq - etektei úlken maqala. Myna sary shaldai keleńsiz bireý jiyrma jyldan keiin Aral teńiziniń tartylatynyn dáleldepti. Myrshai saryǵa gazetin qaitaryp berdik. Sharshaǵanymyzdy jańa sezgendei, joldasym ekeýmiz aiaǵymyzdy áreń basyp kelemiz. Al, qum tabanyńnyń astynda syqyrlap, tobyǵyńa deiin kirip kelesiń. Týǵan jer! Mynaý týǵan jerińniń topyraǵy!
Ata-anasyn da árkim ár túrli súiedi ǵoi. Bireý aqynsha jan-táni qalmai, kúiip-janyp súiedi. Bireý oilanyp, aqylǵa jeńdirip súiedi. Jańaǵy myrshai sary qalai súiedi eken dep oiladym.
Myrshai saryǵa ólerdei yzalymyn. Teńizdiń tartylýy-tartylmaýy sonyń qolynda turǵandai nege máz bolady dep oilaisyń. Týǵan jerińniń keleshegine qai kisi óziniń keleshegindei qaramaidy?! Jaqsysyna súiinesiń. Jamanyna kúiinesiń. Baiaǵyda, orta mektepte, ózimmen birge oqyǵan biraz jerlesterimdi bilem. Olar qazir ár qalada, ár túrli oryndarda istep júr. Týǵan jer degende olardyń da júregi tý lap qoia beretinin bilem.
Ózim siiaqty týǵan jer degendegi olardyń da oiy, armany, yqylasy, tilegi ózime aian. Olardyń degenine salsaq, dúniedegi bar jaqsylyqty bir Araldyń ústine úiip-tógýge bar. Olar Aralǵa tushy sýdyń tezirek kelgenin, kelesi jyly kóshesi tegis asfalttalǵanyn, úsh qabat internat-mekteptiń bitip, oǵan bilimdi, mádenietti oqytýshylardy saqadai ǵyp tańdap alǵanyn, keleshekte Araldan kóp-kóp talantty jastardyń shyqqanyn tileidi. Olar Aral sýynyń tartylmaǵanyn tileidi. Teńiz jaǵalaýyndaǵy sýsyldaq aq qum aiaǵyma kirip mamyrlap kele jatyp, jańaǵy maqalany qaita-qaita esime alyp: «Apyr-aý, teńiz qalai tartylady? Osy shyn ba? Shyn bolsa - jaqsylyq pa? Halyq bunan uta ma, utyla ma? » dep oiladym.
Aral jaiynda biraz nárse bilýshi edim: basqasyn qoiǵanda, bul Araldyń sýynda ottegi kóp dúnie júzindegi jalǵyz teńiz. Bekire men qaiaz Sovet Odaǵynda eki-aq teńizde - Atyraý men Araldaǵana boldy. Baltyq teńizindegi aty shýly salakany qazir Aralda ósire bastady. Ǵajaby: Aral sýynda ósken salakalar óziniń ata-mekenindegi salakalardan eki ese iri bop shyqty.
Joldasym ekeýmiz Aral teńiziniń biraz jerin araladyq. Saqal-shashymyz ósip ketti. Jel qaǵyp, kúnge kúidik. Jyltyr qaramyz. Kóńildimiz. Bir jaǵynan aýylǵa qaitqan qýanyshyma qosylyp, kóńiliń alyp ushyp barady. Kóringen kisini qushaqtaǵyń keledi. Erteńgi kúni aldyńnan shyǵyp kútip alatyn bala-shaǵań men joldastaryńa didarlasqansha taǵatyń qalmai, ár stantsiiany ishińnen sanap: «Endi júz shaqyrym qaldy...», «elý shaqyrym qaldy...» Mine, mynaý Shamalǵan!.. Sońǵy stantsiia! Birinshi Almatydan kútip alsa jaqsy bolar edi?.. Balalardy alyp shyǵar ma eken? Ne bolypty, alyp shyǵar!» dep oilap eki ezýiń eki qulaǵyńa jetkenshe kúlimsirep, keýdeńde taidai týlap ketken júregińniń dúrsilin tyńdaisyń. Osy qazir aldyńnan saiahatshylar jýrnalynyń bir nomerin jibermei oqityn aqylgói jigit shyqsa da, ánsheiindegi unatpaitynyńdy umytyp, qushaqtap alatyndaisyń!
Jolaýshylar asyǵys jinalyp, abyr-sabyr. Ózimiz siiaqty shydamsyzdaý kisiler qaita-qaita júgirip terezege úńiledi. Kók sholaq poiyz sypyrtyp keledi. Áne ilgeri jaqtan kókke shanshylǵan kók terekter qol salasyndai tizilip andyzdap qoia berdi. Kók terekter tasasynan taý etegindegi qalanyń aq úileri jypyrlap kórine bastady. Kelip te qalǵanymyz ba? Kózińdi ýqalap jiberip qaita qaraisyń. Kók úiler. Ar jaǵynda aqbas alyp taý tóbesimen kókti tirep «jer shegi osy arada» degendei shirenip tur.
Kóz janaryńda qýanysh ushqyndap ketti. Júregiń dúrsildep qattyraq soǵyp jiberdi. Shirkin, nesin aitasyń, adamnyń turǵan jeri de týǵan jerińnen bir de kem emes-aý!
Ábdijámil Nurpeiisov,
1960 j.
