تۋعان جەر
(وچەرك)
I
و, داريعا, التىن بەسٸك تۋعان جەر,
قادٸرٸڭدٸ كەلسەم بٸلمەي كەشە كٶر.
جاتا الماس ەم توپىراعىندا تەبٸرەنبەي,
اقىن بولماي, تاسىڭ بولسام مەن ەگەر.
قاسىم
پويىز جٷرەر الدىنداعى سەتتٸ ەسٸڭە تٷسٸرشٸ: قوڭىراۋ سوڭعى رەت سوعىلعان, جولاۋشىلار مەن شىعارىپ سالۋعا كەلگەن كٸسٸلەر ايرىلىسار الدىنداعى سٶزٸن اسىعا-ٷسٸگە ايتىپ, قوشتاسىپ, قۇشاقتارىن ەندٸ عانا جازا, اجىراسا بەرەدٸ دە, ەلدەنەنٸ ۇمىتقانداي قايتا ورالادى, قايتا قۇشاقتاسادى, قىزىل بوياۋ جاققان ەرٸن قايىس ەرٸنگە قايتا جابىسىپ, باس-اياعى جوق بٸر-بٸر سٶز, بٸر-بٸر اۋىز تٸلەكتەرٸن جولداپ, ىبىر-جىبىر, ال كەش قالعان جولاۋشىلار دەل بٸر ٶرتتەن شىققانداي, ەسٸ-تٷسٸ قالماي ەتەك-جەڭٸ دالاقتاپ جٷگٸرٸپ كەلەدٸ.
جاسىراتىنى جوق, جىلجىپ بارا جاتقان پويىزعا ەكٸ ەتەگٸ دالاقتاپ جەتكەن جولاۋشىنىڭ مەن دە بٸرٸمٸن. قارا تەرگە تٷسٸپ, القىنىپ بارام. شىعارىپ سالعان جولداستارىم دا رەنٸشتٸ. قايسىبٸرٸ قۇرداستىعىن ارقالانىپ بوقتاپ جاتىر. ولارمەن قالاي قوشتاسقانىمدى دا بٸلمەيمٸن. قۇشاعىمداعى كٸشكەنتاي بالامنان باۋىرىمدى جازىپ, قاسىمدا جٷگٸرٸپ كەلە جاتقان شەشەسٸنە ۇستاتا سالدىم دا, كٶك شولاق پويىزعا بٸر-اق ىرعىدىم. «ٸسٸ قۇرسىن. ەر كەزدەگٸسٸ وسى», - دەگەن رەنٸشتٸ بٸرەۋدٸڭ داۋىسىن قۇلاعىم شالدى. جيٸ-جيٸ ەسٸتە بەرگەسٸن ەسەر ەتپەيتٸن سٶزدەر بولادى. كٸسٸ ۇرىسقانعا دا ٷيرەنەدٸ. جولداستارىمنىڭ ەلگٸندەي رەنٸشٸنە قىسىلۋ ورنىنا كٷلٸمسٸرەپپٸن. كۋپەگە زاتتارىمدى كٸرگٸزە سالا قايتا شىقتىم. كٸسٸ-قارالار ٷيمەلەپ تۇرعان تەرەزەگە.ەنتەلەپ بارىپ مەن دە ٷڭٸلگەندە, كٶك شولاق پويىز قۇنيىپ تارتىپ, سىپىرتىپ ۇزاپ تا كەتٸپتٸ.
- جە, قايتەسٸڭ,- دەدٸ سىرت جاعىمنان سالقىن داۋىس.
جولداسىم. جازۋشى. وسى ساپارعا بٸرگە شىقتىق. ارال تەڭٸزٸنە بارامىز. بالىقشىلاردى ارالايمىز. بٷيٸرٸمٸزدٸڭ بٸر جاعىندا بارساكەلمەسكە بارساق دەگەن وي دا جوق ەمەس. جولعا شىعار الدىندا اتاقتى ساياحاتشىلار مەن ۇلى جيھانگەرلەر جايىندا كٶپ وقيتىن بٸر جٸگٸتكە وسى ويىمدى ەلدەقالاي ايتىپ ەدٸم, باسىم پەلەگە قالدى. بارساكەلمەستٸڭ اتىن ەسٸتكەندە, ونىڭ ماعان ودىرايا قاراماسى بار ما. شاماسى, سٸرە, وسى ساپارىمىز وعان دەل بٸر سينباد تەڭٸزشٸنٸڭ شىرعالاڭ ساياحاتىنداي كٶرٸنسە كەرەك. «ەستەرٸڭ دۇرىس پا? وندا جىلان كٶپ. ايداھار دا بار دەپ جٷر. ەكٸ-ٷش جىل شاماسىندا بٸر ٷلكەن ساياحاتشى-عالىمنىڭ ماقالاسىن وقىعانىم بار. سول ارادا تەڭٸزگە تٶنٸپ تۇرعان بيٸك قۇز جاردىڭ باسىندا پتيتسەزاۆردىڭ بٸر جۇمىرتقاسى ميلليون جىل جاتىپتى. جوق, سەن كٷلمە! ايتالىق, جۇمىرتقانى جارىپ شىعار كەزدە بالاپاننىڭ لەارگييالىق ۇزاق ۇيقىعا شومىپ كەتۋٸ مٷمكٸن عوي», - دەپ, جيھانگەرلەر جايىندا كٶپ وقيتىن ەلگٸ اقىلگٶي جٸگٸت بٸزدٸ جٸبەرمەي, حالىق اعىلىپ جاتقان كٶشە ورتاسىندا تۇرىپ قالعانى بار ەمەس پە...
الماتىدان شىعىپ, كۋپەگە جايعاسىپ وتىرعاسىن وسى ەڭگٸمە ەسٸمە تٷستٸ. ەزۋ تارتتىم. ٶزٸنەن باسقا كٸسٸ ەشتەڭە بٸلمەيتٸندەي-اق قىر سوڭىڭنان قالماي جٷرٸپ اقىل ايتاتىن ەر قالانىڭ دەل وسى جٸگٸتتەي بٸر-بٸر بٸلگٸشٸ بولادى. ونداي بٸلگٸشتەر بارساكەلمەستٸ ەلٸ كٷنگە پاپۋاستار ەكزوتيكاسىنان قالعان ەسكٸ كٶزدەي كٶرەدٸ. وسىدان تٶرت-بەس جىل بۇرىن بٸر جۋرناليستٸڭ ماقالاسىن وقىدىم. و دا جاڭاعى جٸگٸتشە ەسٸتكەن-بٸلگەنٸن ەسٸرەلەپ ٶسٸرٸپ ايتپاسا ٸشكەن اسى بويىنا سٸڭبەيتٸن بٸرەۋ بولۋى كەرەك. «جازاتايىم, بارساكەلمەسكە بارا قالساڭ تۇرعىن حالىقتار الدىڭنان شىعىپ, سەلەم-ساۋقاتتان بۇرىن - ساقتانىڭدار, بۇندا ۋلى جىلان كٶپ», - دەپ ەسكەرتەدٸ. «شىنىندا دا, ۋلى جىلاننان اياق اتتاپ جٷرە المايسىڭ», - دەپ جازىپتى. بٸز بارساكەلمەستە, ٷش كٷن بولىپ, سۋ ورتاسىنداعى الاقانداي ارالدىڭ باسى-اياعىن قانشا ارالاعاندا بۇتا تٷبٸندەگٸ ٸنگە كٸرٸپ بارا جاتقان بٸر قارىستاي سۇر جىلاندى شاققا كەزدەستٸردٸم. بۇل جۇرت قىزىق, ۋلى جىلانعا تاقىمى تولماعان سوڭ, ەندٸ ەنەكەي, ايداھار مەن سامۇرىق قۇستى ويلاپ شىعارا باستاعانىن كٶرمەيسٸڭ بە.
ٸشٸمە سىيماي بارا جاتقان رەنٸشٸمدٸ ايتقىم كەپ, جانىمداعى جولداسىما بۇرىلىپ ەدٸم. بۇل شاقتا ول تەرٸن باسىپتى. كوستيۋمىن شەشٸپ, كٶيلەگٸنٸڭ جوعارعى تٷيمەلەرٸن اعىتىپ تاستاپتى. ەدەتتەگٸدەي اۋزىندا تەمەكٸ. بٸر اياعىن بٸر اياعىنا سالىپ, سىرت جاعىنداعى جاستىققا جاۋىرىنىن سٷيەپ شالقالاپ اپتى. اقجارقىن, اشىق جٸگٸت. قاشان كەلسەڭ دە دٷنيە-مٷلكٸ جينالماي, شاشىلىپ جاتاتىن قاتىنى سالاق ٷيدەي, وسى جٸگٸت سىرت كٶزدەن سىرىن بٷركەمەي, اشىق-تەسٸك جٷرەتٸن جاعاداي. راس, كەيدە قايداعى بٸر كٶڭٸلسٸز ويدى ٸزدەپ تاۋىپ اپ, ٶز ٸشٸنە ٶزٸ ٷڭٸلٸپ كەتكەندە ەنشەيٸندەگٸ سىرشىل, سٶزشەڭ مٸنەزٸنەن جاڭىلىپ, ٷنسٸز سارىلىپ كەتەتٸن كەزٸ بولادى. وندايدا قاشانعى قاراسۇر جٷزٸ كەنەت كٶكشٸل تارتىپ, قاس پەن قارا بۇيرا شاشتىڭ اراسىندا جاتقان كەڭ ماڭدايىندا قاتپار-قاتپار ەجٸم جيىپ اپ, ەلدەنەگە ٸشتەي جيىرىلعانداي بوپ جٷرەدٸ. قاسىنداعى كٸسٸدەن كٶڭٸلٸ قاشىقتاپ, ويىمەن ەنشەيٸندەگٸ ەزٸل-قالجىڭىنان, ويىن-كٷلكٸسٸنەن تىيىلىپ, مٷلدە باسقا بٸر دٷنيە قامىن جەپ وتىرعانىن بايقايسىڭ دا, تٸل قاتقىڭ كەلسە دە تارتىنىپ قالاتىنسىڭ.
ارالعا جەتكەنشە ول ٶزٸنٸڭ وي باسقان ەنجار كٷيٸنەن سەرپٸلمەي, سۇلىق جٷردٸ. قاتار وتىرىپ كٶز قىرىمدى تاستاپ قويام. وسى جولعا شىققانىنا ٶكٸنٸپ وتىرعانداي. قٶڭٸلٸن كٶتەرگٸم كەپ ونى رەستورانعا اپاردىم. ەسٸكتٸ اشار-اشپاستان-اق الدىمىزدان نەشە تٷرلٸ تاعام يسٸ اڭقىپ قويا بەردٸ. ادام كٶپ. ۆاگون ٸشٸ قاپىرىق, ىسسى. بايقايمىن, جولداسىما رەستوراننىڭ ٸشٸپ-جەمٸ ۇنامادى. قاپىرىق ىستىقتان دا مازاسى كەتٸپ وتىر. سونى سەزگەسٸن ونىڭ كٶڭٸلٸن دەلبەمەك بوپ:
- ەرتەڭ ارالعا بارعاسىن جاس بالىققا تويامىز, - دەپ قۇلاق قاعىس قىپ ەدٸم, جولداسىم جٷرە تىڭداپ, سالعىرت قانا باس يزەدٸ. ايتپاقشى, اس ٸشٸپ وتىرىپ ول تەمەكٸ شەكتٸ. كٶرشٸ ستولدا وتىرعان بٸرەۋلەر نارازىلىق بٸلدٸرٸپ كٷڭكٸلدەپ ەدٸ, بۇل قۇلاعىنا ٸلمەي, وسىنداي جەردەگٸ ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ بٸر كٶكبەتتٸگٸنە باعىپ تٷتٸنٸن بۋداقتاتىپ وتىرا بەردٸ.
تٷركٸستاننان ٶتتٸك. كٷن تٸپتٸ قاتتى ىسىپ, كۋپە ٸشٸ قايناپ كەتتٸ. تەرەزەنٸ سەل-پەل اشايىن دەسەڭ-اق سىرتتان ىستىق اپتاپ لاپ بەرٸپ, بەتٸ-جٷزٸڭدٸ جالىن شارپىپ الادى. جانىمدى قوياتىن جەر تاپپاي بارا جاتقان سوڭ مازام كەتٸپ, بٸر وتىرىپ, بٸر تۇرا باستادىم. جولداسىم بولسا وسىناۋ اسپان اينالعان ىستىقتى دا سەزبەيتٸندەي, ٶزٸنٸڭ باياعى بٸر بەيجاي قالپىندا بىلق ەتپەستەن جاتىر. ماڭدايىنداعى ەجٸم سايلارىنىڭ اراسىندا جىلتىراعان تەردٸ كٶرگەندە عانا مىنا ىستىقتىڭ وعان دا وڭاي تيٸپ جاتپاعانىن بايقادىم.
- ارالعا بارعاسىن راحاتتى كٶرەمٸز. شٸركٸن, نەسٸن ايتاسىڭ, ارال سۋى اسىل عوي. تەڭٸز تٷبٸندە تابانىڭا باتاتىن نە تاس, نە ۇيىق جوق, كٷمٸستەي اق قايىر باسساڭ سىقىر-سىقىر... -دەي بەرگەنٸمدە, جولداسىم مىرس ەتٸپ كٷلٸپ جٸبەردٸ. مەن جىم بولدىم. وسى جولعا شىققاننان بەرٸ ٸشٸمە سىيماي كەلە جاتقان ارال ٶڭٸرٸنٸڭ اسىل قاسيەتتەرٸ تاماعىما تٸرەلٸپ توقتاپ قالدىم. قاسىمداعى قايىس بەتتەنٸپ العان قاراسۇر جٸگٸتكە ەندٸ قايتىپ جۇمعان اۋزىمدى اشقىم كەلمەدٸ. وسىدان باستاپ ونى ٶلەردەي جەك كەرٸپ كەلەم.
مٸنٸن جاسىراتىن كٸسٸلەر بولادى. تۋىسىنان تىم اسا قۋىسشىل كەلە مە, ەلدە شامشىل, ەلدە سەكەمشٸل كەلە مە, ەيتەۋٸر قالاي بولعاندا دا ونداي كٸسٸلەر ٶز نامىسىنا ٶزٸ ٶرتەنٸپ, جۇرت بٸلەتٸن مٸنٸن شالعايىمەن جاپقانداي قىمتاپ بولادى. سو سيياقتى تۋعان جەرٸنٸڭ مٸنٸن ٶز بويىنداعى مٸنٸندەي كەرٸپ, وعان دا نامىستانىپ, ٶرتەنٸپ, شاماڭ كەلسە ونى دا شالعايىڭمەن جاپقانداي بوپ جٷرەسٸڭ. تۋعان جەرٸڭ - تۋعان اناڭداي ٶزٸڭە ىستىق. تاسى مەن توپىراعىنا دەيٸن جٷرەگٸڭدٸ شوقتاي كٷيدٸرٸپ تۇرعانىن, سەن ٶزگەلەردٸڭ دە وسى جۇپىنى دالانى جانى ٷزٸلە جاقسى كٶرٸپ, ايداي ەلەمدەگٸ بار جەردٸڭ بەرٸنەن دە شوقتىعىن اسىرىپ, ارقاداعى سول اناۋ كٶكشەتاۋداي, نە ەلدە قارقارالىداي جەر جانناتى بولعانىن قالايسىڭ.
تۋعان جەرٸڭدٸ ماقتاسا, تاپ بٸر ٶزٸڭدٸ ماقتاعانداي تٶبەڭ كٶككە جەتەدٸ. كٶڭٸلٸڭ ٶسٸپ, ارۋاقتانىپ قالاسىڭ. ٶيتكەنٸ, ول شىر ەتٸپ جارىق دٷنيەگە كەلگەندە العاش رەت جاۋىرىنىڭ تيگەن, كٸندٸك قانىڭ تامعان جەر. باياعى بالا كەزٸڭدە وسى دالانىڭ ماي توپىراعىن جالاڭ اياعىڭمەن بۇرقىلداتىپ باسىپ, زىرلاپ جٷگٸرٸپ قوزى-لاق قۋىپ ٶستٸڭ. تابانىڭا وسى دالانىڭ شٶڭگەسٸ كٸردٸ. سارشا تامىز شٸلدەدە وسى دالانىڭ توپىراعى قايناپ, تابانىڭدى شوقتاي قارىپ كٷيدٸرٸپ بارا جاتقاسىن, ەسٸڭدە مە, سەن كەنەت تۇرا قالىپ كٸر-كٸر تۇمسىعىڭنىڭ ۇشىن قينالا كٸرجيتٸپ, ەكٸ اياعىڭدى الما-كەزەك كٶتەرٸپ جەلگە قاقتىرىپ الاتىن ەدٸڭ دە, زىرلاپ جٷگٸرە جٶنەلەتٸنسٸڭ.
يە, بەرٸ-بەرٸ ەسٸمدە. كٸسٸ ٶز ٶمٸرٸنٸڭ ونداي شاعىن ۇمىتا ما? تابانىڭنىڭ استىندا ماي توپىراق بۇرقىلداپ, سوڭىندا ٸزٸڭ جوسىلىپ قالىپ بارا جاتادى. باسقا بالالاردان گٶرٸ مەنٸڭ تابانىم جالپاعىراق بولاتىن. سوندىقتان ەرەن سيياقتى ەزٸلقوي اعالارىم مەنٸ «مايتابان بالا» دەپ مازاقتايتىن. وسى اعام جۇرت جينالعان جەردە ٷنەمٸ ىزاما تيەتٸن. «اياعىڭنىڭ ٸزٸن سالايىن با?» دەپ بٸر اۋماق جەردٸڭ قۇمىن الدىنا ٷيٸپ الىپ, تٶبەسٸنەن الاقانىمەن باسا قالعاندا, ايتسا-ايتپاسادا ٶز اياعىمنىڭ ٸزٸن كٶرەتٸنمٸن. ول كەزدە ىزالانىپ جىلاۋشى ەدٸم. قازٸر كٷلٸپ جاتىرمىن. تەك, قاسىمداعى كٶكبەتكە كٶزٸم تٷسسە, كٷلكٸم تىيىلا قالادى. كٸسٸ ٷلكەيگەن سايىن كەكشٸل بولاتىن كٶرٸنەدٸ. ال, جاس كەزٸمٸزدە نامىسشىل ەدٸك. جاس كەزٸڭدە اڭعىرت, الاڭعاسارسىڭ. الاڭعاسارلىق اقىل توقتاتۋعا مۇرساڭدى كەلتٸرمەيدٸ. تەگٸ, سٸرە, كٸسٸ جاس كەزٸندە اساۋ اتتىڭ ٷستٸندەگٸ بالاداي, باستىقپاعان سەزٸمٸمەن الىسىپ قۇيقىلجىپ جٷرٸپ, كٶپ نەرسەنٸ بايقاي بەرمەيتٸن بولسا كەرەك. قازٸر بالا ەمەسسٸڭ. اقىل توقتاتپاعان جاس تا ەمەسسٸڭ. سول سيياقتى ٶز ٶمٸرٸڭدە جاماندىقتى كٶپ كٶرٸپ, جٷزٸ مايرىلىپ شار تارتقان شال دا ەمەسسٸڭ. وسى كٷنٸ ٶزٸڭە-ٶزٸڭ قاتال سىنشى بوپ كٶلدەنەڭ كٸسٸدەن بۇرىن ٶز مٸنٸڭدٸ ٶزٸڭ بايقايتىن حالگە جەتتٸڭ.
جە, سەن ٶزٸڭە قاتالسىڭ. كەمشٸلٸگٸڭە كەشٸرٸمسٸزسٸڭ. جولداسىڭا جەنە سولايسىڭ. سونان كەلە... تۋعان جەرٸڭنٸڭ مٸنٸن كٶرەتٸن جەردە تٷك كٶرمەي, قۇددى كٶزٸ بايلاۋلى كٸسٸدەي جٷرەتٸنٸڭ قالاي? سەنٸڭ كٶڭٸلٸڭە سالسا, تۋعان جەردٸڭ توپىراعى دا التىن. وسىناۋ قايناپ تۇرعان قاپىرىق ىسسى جەلٸنە دەيٸن قىز قولىنداعى تورعىن ورامال جەلپٸپ ٶتكەندەي, جانىڭ جاي تاۋىپ قويا بەرەدٸ.
جە, ونى قويا تۇرالىق. جاز ايىنداعى الاتاۋدىڭ قويناۋىن بٸلەسٸڭ عوي, قاراعايى كٶككە ٶرلەپ, ال كٶگٸ بەلۋاردان كەلەتٸن, سۋلى, ساباتتى ساي... وي, نەسٸن ايتاسىڭ, جەر جانناتى عوي. مەۋەسٸندە بۇلبۇل سايراعان جاسىل اعاش ساياسىندا, تاۋدان اققان مٶپ-مٶلدٸر تۇما بۇلاق سۋىنا اياعىڭدى مالىپ, راحاتتانىپ وتىرعاندا, شىنىڭدى ايتشى, ايداي ەلەمدە وسىدان اسقان جەر بار دەپ ويلايسىڭ با? سول سەتتە باسقا ەل, باسقا جەر, سۋ, سٸرە, سەنٸڭ ەسٸڭە تٷسە مە?
ە, تٷسكەندە قانداي! كەيٸنگٸ جىلدارى دەم-تۇز ايداپ كەڭ دٷنيەنٸڭ قاي قيىرىندا جٷرسەم دە, ارال تەڭٸزٸ مەن ارال دالاسى بٸر سەت ەسٸمنەن شىعىپ كٶرگەن ەمەس. شىن ايتام. اقيقات شىنىم سول! جە, سەن دە قايداعى جوقتى سوعادى ەكەنسٸڭ. سونداعىڭ شاڭى بۇرقىلداعان ارال ما?! سول دا جەر بوپ پا? - دەپ قولىن سٸلتەيتٸن كٸسٸلەردٸ بٸلەم, سونىڭ بٸرٸ قاسىمدا كەلە جاتقان مىنا كٶكبەت. بۇلارعا نە دەۋگە بولادى. اتاڭ قازاق: «كٶرمەس تٷيەنٸ دە كٶرمەس» دەگەن. كٶك شولاق پويىزبەن تۇسىنان سىپىرتىپ ٶتٸپ بارا جاتقاندا مەنمەن تەكاپپارلىعى ۇستاپ تىجىرىنا قالاتىن كٸسٸلەرگە ارال ٶڭٸرٸنٸڭ كٶكتەمگٸ شاعىن ايتپاي-اق قويايىن. كٶكتەمدە قاي جەردە جٸگٸتٸن كٷتكەن قىزداي, جاسىل جەلەككە ورانىپ جاسارىپ تۇرادى عوي.
سوناۋ بٸر جاز ورتاسى اۋىپ, ارال ماڭىنداعى ميداي جازىق سارى دالانىڭ قىلتاناق شٶبٸ كٷيٸپ, قۇپ-قۋ بوپ جٷدەۋ تارتقان كەزدە, سالت اتپەن جولعا شىعىپ كٶردٸڭ بە ٶزٸڭ? اۋزىڭدى شىت ورامالمەن شارت بايلاپ تارتىپ العانسىڭ. اتىڭ مىقتى. تاقتايداي جازىق دالادا كٶزٸڭدٸ قيياداعى قارايعان بٸر نوقاتقا تٸگٸپ الىپ, سىلقىتىپ تارتىپ كەلەسٸڭ. كٶز ۇشىنداعى قارايعان نەرسە جۋىق ارادا جەتكٸزبەيدٸ. سەن ەبدەن سٸلەڭ قاتىپ شٶلدەپ, شارشاعان كەزٸڭدە, كەنەت الدىڭنان بٸر تەرەڭ ساي - ٷكٸلٸ ساي, نە ەلدە توراڭقۇل سايى كەزدەسەدٸ. ساي بويىنىڭ كٶگالى ىستىققا شالدىقپاعان. الا-بٶلە ات قاپتالىنان كەلەتٸن قاراكٶك جۋسان ساي بويىنا سىيماي, قاقالىپ تۇنىپ تۇر. ىق جاعىنان كەلگەن جولاۋشىعا جاقىندار-جاقىنداماستان-اق وسىناۋ كٶك مايقارا جۋسان يسٸ بۇرقىراپ, مۇرنىڭدى جارىپ قويا بەرەتٸنٸن ايت! جەر اسىلىن جىلقى جانۋار دا كٸسٸدەي سەرگەك سەزەدٸ عوي. ەلگٸندەي ساي الدىڭنان سىلاڭ ەتكەندە, كٶك شٶپ يسٸن سەنەن بۇرىن اتىڭ سەزٸپ, قوس قۇلاعىن تٸگٸپ وقىرانىپ قويا بەرەدٸ-اۋ! ارال جەرٸنە پاپۋاس ەكزوتيكاسىنان قالعان ەسكٸ كٶزدەي قاراۋىڭدى قويىپ, سەن ٶزٸڭ, كەنە اتتان تٷسشٸ. ات تۇسارلىعىنان كەلەتٸن كٶك مايقارا جۋسانعا كەۋدەڭدٸ باسىپ, كٶمٸلٸپ جاتا كەتسەڭ بولعانى, تاۋ باسىنان سىلدىراپ اققان سۋسىز دا, شامالىدان كەيٸن-اق, دەنەڭ سالقىنداپ, بويىڭ سەرگٸپ, جول سوعىپ شارشاعانىڭدى دا ۇمىتىپ, قۇددى بٸر قىز قوينىنان شىققان جٸگٸتتەي قۇپ-قۋناق بوپ كٶڭٸلٸڭدٸ شاتتىق كەرنەپ كەتەدٸ. ەن سالعىڭ كەلەدٸ. جيھانگەرلەر جايىندا جازىلعان بٸر ماقالانى قازا جٸبەرمەي قۋىپ جٷرٸپ وقيتىنىڭدى بٸلەم, ال, سەن ارال ماڭىنىڭ ميداي جازىق دالاسىمەن جالعىز كەلە جاتىپ ەن سالىپ كٶردٸڭ بە? ٶمٸرٸندە «ەۋ» دەپ كٶرمەگەن كٸسٸ دە وسى ارادا ٶزٸن ەنشٸ سەزٸنٸپ كەتەتٸنٸن بٸلەسٸڭ بە? جە, سەن ونى قايدان بٸلەيٸن دەپ ەدٸڭ. سىرتىڭا شىعارىپ ايتپاساڭ دا, سەنٸڭ ارعى جاعىڭداعى بار ويىڭ الاقانىمدا سايراپ تۇر. سٸز بەن بٸزدٸڭ ۇعىنىسۋىمىز قيىن. سٸز بەن بٸزدٸڭ جٶنٸمٸز باسقا ەكەنٸن باياعىدا-اق بٸلگەم.
قىسقاسى: سەن, پويىز ٷستٸندە دە تۋعان جەرٸڭدٸ قاسىڭداعى جولاۋشىلارعا قالاي ماقتارىڭدى بٸلمەي, جٷرەگٸڭدەگٸ جىلىلىعىڭ ٸشٸڭە سىيماي الىپ ۇشىپ تۇرعاندا, تەرەزە الدىنا جينالعان كٸسٸلەردٸڭ ٸشٸنەن ەلدەبٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلسٸز كٷڭكٸلٸن ەسٸتەسٸڭ. «ياپىر-اي, مىنا ارانىڭ حالقى قالاي تۇرادى ەكەن? كٸسٸ سايالار بٸر تٷپ تال جوق. كٷنٸ قانداي قايناپ تۇر!»
مىناۋ ەكٸ كٶزٸڭدٸ باقىرايتىپ قويىپ, شارشى توپ الدىندا, ناسىرىڭدى شۇقىپ ايتقانمەن پارا-پار. ەكٸ كٷننەن بەرٸ شۇرقىراسىپ سٶيلەسٸپ كەلە جاتقان كٸسٸلەردٸ سەن, ەندٸ بٸر سەتتە جەك كٶرٸپ كەتەسٸڭ. بۇل ارادا بٸر كٷن بولعان جوق, بٸر كٸسٸمەن تٸلدەسكەن جوق. سٷيتە تۇرا ەلگٸندەي تۇرپايى, دٶكٸر سٶزگە قالاي اۋزى بارادى? كۋرەر پويىزبەن سىپىرتىپ ٶتٸپ بارا جاتقان كٶلدەنەڭ كٶك اتتى سىرتى جٷدەۋ ٶلكەنٸڭ قاي سىرىنا كٶزٸ جەتتٸ ەكەن?
كٸسٸ ٶتٸرٸك ايتايىن دەپ ايتپايدى. كٶڭٸلٸندە قييالى اجارلاپ العان ەسەرٸن عانا ايتادى. ەلٸ ەسٸمدە: ەنە بٸر جىلى ارالعا بارا جاتىپ ەل ٷستٸندە جاتقان مۇقان يمانجانوۆقا سوقتىم. مارقۇم بالىقتى جاقسى كٶرەتٸن. قوس شەكەسٸندە كٶك تامىرلار بادىرايعان قۋ سٷيەك ارىق جٷزٸن ماعان بۇردى.
«جٷرەم دە?»
«يە, جٷرەم».
«بالىقتى ارمانسىز جەيسٸڭ-اۋ, ەندٸ».
«بۇيىرسا... تالايىنا تٸسٸمٸز تيەر».
«سەندەردە سازان بولا ما?»
«ە, بولعاندا قانداي. شەۋگٸم باس, سارى سازان بٸزدە بولسىن».
« ٷلكەنٸ قانداي بولادى? »
ازىراق ٸركٸلٸپ قالدىم. مۇقان مارقۇمنىڭ ٶسٸرٸپ ايتقاندى دا, ٶتٸرٸك ايتقاندى دا ۇناتپايتىنىن بٸلەم. مەيلٸنشە دەل ايتقىم كەلدٸ. جەنە نەعۇرلىم كٶزٸمەن كٶرٸپ, قولىمەن ۇستاعانداي بولعانىن جٶن كٶرٸپ, ٷي ٸشٸنەن تەڭەۋ ٸزدەپ وتىرعام-دى. كەنەت اۋىزعى بٶلمەدە اس ٸشٸپ جاتقان مۇقاننىڭ ەكٸ بالاسىنا كٶزٸم تٷستٸ. ەكەسٸنە تارتقان سيراقتى ۇزىن بالانى كٶرگەندە ٸزدەگەنٸم تابىلعانداي قۋانىپ كەتٸپ:
- دەل انا ماقسۇتتاي سازاندار بولادى, - دەپ ەدٸم, مۇقان مارقۇمنىڭ ۇزاق اۋرۋ قاجىتقان قانسىز بەتٸندە كٷلكٸ بٸلٸندٸ.
- قوي, باۋىرىم, مىناۋىڭ ارتىڭ بولار. - قىسىلىپ قالدىم. قاتەمدٸ تەزٸرەك تٷزەگٸم كەپ:
- ماقسۇتتاي بولماعانمەن, انا رٷستەمدەي سازاندار بولاتىنى انىق, - دەپ كٸشٸلەۋ قوڭىر بالانى كٶرسەتتٸم.
مۇقان مارقۇمنىڭ ٶڭٸندەگٸ ەلگٸ كٷلكٸ ۇلعايا تٷستٸ.
بۇل تەڭەۋٸمنٸڭ دە دەل ويىنان شىقپاعانىن بايقاپ, بۇرىنعىدان بەتەر قىزارىپ كەتتٸم.
- باۋىرىم, بۇنان دا گٶرٸ كٸشٸرەيتە تٷسسەڭ قايتەدٸ.
- جو-جوق, مۇقا, بۇنان كٸشٸرەيتپەيمٸن, - دەپ مەن دە قيتاباندانىپ جاتىپ الدىم.
كەيٸن ارال تەڭٸزٸندە بولعاندا بالىقشىلاردىڭ اۋىنان شىعىپ جاتقان اناۋ-مىناۋ ەمەس, تاپ بٸر كٸسٸدەي-كٸسٸدەي سارى باۋىر سازانداردى كٶرٸپ, سول جولى مارقۇم مۇقان الدىندا بەكەر قىسىلعانىمدى بٸلدٸم. كٶرمەگەن كٸسٸ قايدان سەنسٸن. ەيتپەسە, ارال تەڭٸزٸندە بٸر تسەنتنەردەن اسىپ تٷسەتٸن بەكٸرەلەر بار. ال, قارماققا تٷسكەن جايىندى جازىلى قاردىڭ بەلٸنە كەسە كٶلدەنەڭ سالعاندا, جايىننىڭ باسى جەرگە تيٸپ, قۇيرىعى سٷيرەتٸلٸپ جاتقانىن كٶردٸم. اسىرىپ ايتقانىم ەمەس, وسى ارال ٶزٸم كٶرٸپ جٷرگەن تەڭٸزدەردٸڭ كٶبٸنەن بالىقتى. اڭشىلىق سەكٸلدٸ بالىق اۋلاۋدىڭ دا ٶزٸنە تەن قىزىعى مەن تاماشاسى بار.
مەسەلەن, كٶكتەم كەزٸندە يزەندٸ دەگەن جەردە شە مايا ماۋسىمى باستالادى. بٸر كٶرٸنگەن قىزعالداقتاي تەز ٶتەتٸن ويىن بالىق. وسى يزەندٸدە, سۋ ورتاسىندا جارلانىپ تۇرعان ٷيدەي بيٸك تاس بار. وسى تاستى شۋلىعان دەپ اتايدى. ال, ەندٸ بار-اۋ ٶزٸ شۋلىعان دەسە شۋلىعان. جەل شىراداي تىنىپ, ۇلى تەڭٸز سولىعىن باسىپ اپپاق بوپ جالتىراپ جاتقان اڭق تىمىقتا دا, سۋ ورتاسىنا تٸككەن ورداداي بوپ تۇراتىن وقشاۋ بٸتٸمدٸ شۋلىعاننىڭ ماڭى اق جالدانىپ, ٶكٸرٸپ شۋلاپ جاتادى.
بٸر قىزىعى, كٶكتەمدە شەمايا اتاۋلى بالىق شۋلىعاننىڭ كٶك تاسىنا جينالادى, وسى اراعا بالىقشىلار جىلدا-جىلدا ارال تەڭٸزٸنٸڭ ٶر تٷكپٸرٸنەن جينالىپ بٸر ايداي ۇلى دٷبٸر سالادى. نەشە تٷرلٸ ەنشٸ, ساۋىقشى وسىلاردىڭ اراسىنان شىعادى. سەت سايىن وتتى, ٶتكٸر ايتىستار بۇرق ەتٸپ تۇتاپ, كينولار, كونتسەرتتەر قايتا-قايتا قويىلىپ, بالىعىمەن بٸرگە ويىن-ساۋىعى مازداپ تەڭٸز ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ بٸر ەستەن كەتپەس قىزىق سەتٸنە كۋە بولاسىڭ. بۇل كەزدەگٸ بالىقتىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, كەيبٸر قارىق قىپ تاستاعان جىلدارى بٷكٸل بالىق زاۆودتارى مەن ارالداعى كومبينات جابىلىپ جاتقاندا يگەرە الماي, يزەندٸ باسى قان ساسىپ كەتەدٸ.
قولدان كەلسە كٶزبەن كٶرگەنگە نە جەتسٸن. پويىزدان تٷسكەسٸن بٸز دە كاتەرگە وتىرىپ, تەڭٸزدٸڭ شىعىس جاعىنا تارتتىق. وسى ساپارىمىزدا بٸز - بٶگەن, قاراشالاڭ, قاراتەرەڭ بارماقپىز. بۇل ارالار بالىقشىلاردىڭ كيٸزدەي ۇيىسقان قالىڭ جەرٸ. جەنە سىردارييانىڭ تەڭٸزگە قۇيار ساعاسى.
II
تۇششى سۋى مول بولعاندىقتان بۇل ارانىڭ حالقى بالىقپەن قاتار ٷي ٸرگەسٸنە باقشا-باۋىن قاتار ٶسٸرٸپ, جىلدا كٷزگە قاراي ارال قالاسىنا قاۋىن-قاربىزدى تٶگٸپ تاستايدى. ەرتەرەكتە - بٸر بولعانىمىزدا قىرىق بٸر كيلولىق قارا قاربىزدى كٶرٸپ جاعامىزدى ۇستاعانىمىز بار. كەيٸن, موسكۆاعا بارىپ جٷرگەنٸمٸزدە قازاقستان پاۆيلونىنان وسى قاربىزداي بٸر قاربىز كٶرە المادىق. كٶرمە سٶرەسٸنەن كٸل كٶك تٷينەكتەردٸ كٶرگەندە كٶڭٸلٸڭ جٷدەپ قويا بەرەدٸ. يە, كەيدە دەل وسىلاي ماقتانارلىق نەرسەڭمەن ماقتانا الماي قالاتىن كەزٸڭ بولادى...
رەتتٸ جەرٸڭدە ماقتانۋ كەرەك قوي. تەك, بوس شەلەكتٸ داڭعىر-داڭعىر قاققانداي, بەتالدى داۋرىقپاعان جٶن. باسقاسى باسقا. كەيبٸر تۇزى جەڭٸل باستىقتار شٶبٸ شابىلماي, مالى باعىلماي, ەككەن استىعى شىقپاي قىسقا كٷيسٸز كەلگەن جىلدا دا, الداعى اقيقات قيىندىقتى حالىقتان جاسىرماق بولادى. ىنتالى حالىقتى ەر كەز كٶزەمەلدەپ جۇمىس ٸستەتۋدٸڭ ورنىنا ەلگٸندەي تۇزى جەڭٸل باستىقتار جۇرتتىڭ بەرٸن جەلٶكپەلەندٸرٸپ, جٷرگەن جەرٸن دىردۋ دۋمانعا اينالدىرىپ, داقپىرتپەن, داڭعازامەن تاڭ اتىرىپ, كٷن باتىردى. ٸستەيتٸن ٸس تابا الماعاندا ەرٸككەن كٸسٸنٸڭ بٸر گالوشتى بٸر گالوشقا سۇققان ەرمەگٸندەي, ەلگٸندەي تۇزى جەڭٸل باستىقتار بٸر كەزدەرٸ بٸتٸپ تۇرعان نەرسەنٸڭ ٶزٸن بٷلدٸرٸپ, اۋدارىستىرىپ-تٶڭكەرٸستٸرٸپ جاتتى-اۋ.
- مىناۋ نە تاۋ?
- ٷش شوقى عوي.
- شوقى?!
- يە, شوقى.
- عاجاپ... ال, مىناۋ تاۋ عوي. ٷش سٷيٸر تاۋ. بۇلاردى نەگە ٶلگەنشە كٸشٸرەيتٸپ شوقى دەپ اتادى ەكەن?! - دەپ جولداسىمەن مىنا تاۋلارعا ات قويعان بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزعا رەنجٸگەن رايىن تانىتىپ تۇردى دا: - اسىلى, باسقا قازاقتاي ەمەس, بالىقشىلار سٶزگە ساراڭ, سۋىق كٶڭٸلدەۋ بولار, - دەپ تٷيدٸ.
- كٶرەسٸڭ عوي.
- يە, كٶرەمٸز.
ەرتەڭگٸلٸكتە ازداعان يرەك تولقىن بار ەدٸ, تەڭٸزگە شىققالى جەل باسىلىپ شىراداي تىنىپ قالدى. كٶك اسپاندا اداسقان سەڭدەي, ەلدەقانداي اق بۇلتتار كٶرٸنەدٸ. شٸلدە كٷنٸ تاس تٶبەگە كەپ شاقىرايىپ تۇرىپ السا دا بٸر جاقسىسى تەڭٸز ٷستٸ قاعۋ. كٷن استىندا كەرٸلگەن اشىق ايدىن جايىپ تاستاعان اپپاق اق اتلاستاي جالتىراپ, كٶز قارىپ تۋرا قاراتپايدى. ارالدان شىققالى جٷردەك كاتەر بٸر ەۋەننەن تانباستان گٷرٸلدەپ تارتىپ كەلەدٸ. سٷيٸر تۇمسىعى قانجارداي. اق تىمىقتى اق شاربى مايداي جارىپ, ەكٸ جاعىنا جارپاق-جارپاق اۋدارىپ تاستايدى.
- تاماشا! راحات مۇندا ەكەن عوي! - دەدٸ جولداسىم. قانشا كٶكبەت بولسا دا رايىنان قايتىپتى. كەشە جول ٷستٸندە ونان كەرگەن جەبٸرٸمدٸ ۇمىتاتىن ەمەسپٸن. وسى ارادا جيھانگەرلەر جايىنداعى حيكايانى جانىنداي جاقسى كٶرەتٸن الماتىداعى اقىلگٶي جولداسى ەسٸمە تٷستٸ. سىرت تٷرٸم سابىرلى قالپىن ساقتاسا دا, ٸشٸمدە تٷيٸلگەن دىڭ جاتىر. ەر جۋرنالدان بٸر وقىپ, ٷزٸپ-جۇلىپ العان شىم-شىم ەسەرلەرٸن دەل بٸر ٶز باسىنان شىققان دٷنيەدەي عىپ ماڭعازسىپ جٷرەتٸن سىرتى سۇلۋلارعا جىنىم كەلەدٸ. ٶزدەرٸنە ارال تەڭٸزٸنٸڭ وسى بٸر كٶرٸنٸسٸن كٶرسەتەر مە ەدٸ دەپ ويلايسىڭ. ارال دەسە تۇمسىعىن كٶتەرٸپ شىعا كەلەتٸن كٸسٸلەردٸڭ بٸرٸ قاسىمدا تۇر. كەشە ول اۋدان ورتالىعىن ارالادى. بالىق توڭازىتاتىن كومبيناتتى, مەملەكەتتٸك پاروحودستۆونى كٶردٸ. بٷگٸن... مٸنە, ۇشان-تەڭٸز ٷستٸندە جٷزٸپ كەلەدٸ. ەرتەڭ قاراشالاڭ كٶلٸنەن موتورلى قايىققا مٸنٸپ, يت تۇمسىعى باتپايتىن نار قامىستى جارما كانالىمەن قاق جارىپ ٶتٸپ, سىردارييا ٶزەنٸنە شىققاندا ارال تابيعاتىنىڭ تالاي تاڭعاجايىپتارىن كٶرەتٸنٸنە كٶزٸم جەتەدٸ. ارال تەڭٸزٸندە تۋىپ ٶسسەم دە دەل... وسى جارما بويىنداعى نار قامىستاي قامىستى كٶرگەن ەمەسپٸن. جاپونيياداعى بامبۋك ورمانىن كٶرگەن جوقپىز. ال, فەنيمور كۋپەر روماندارىنداعى كٸتاپ بەتٸنەن كٸسٸ ٷرەيٸ ۇشىپ وتىراتىن نۋ قامىستار عانا وسىنداي بولار-اۋ دەپ ويلايسىڭ. جارمادان جٷزٸپ ٶتكەن سايىن, تاپ بٸرٸ ەرتەرەكتەردە ۇشىراساتىن حيكايالى دٷنيەنٸڭ قۇپييا سىرىنا كٸرٸپ بارا جاتقانداي بولاسىڭ. قالىڭ قامىستىڭ ەرقايسىسى كٸسٸ بٸلەگٸندەي جەنە كٶككە شانشىلعان قامىس باسىنا كٶزٸڭ جەتپەيدٸ. وسىنداي نۋ قامىستى بٸر قايىق سىيعانداي كانالمەن قاق جارىپ كەلە جاتاسىڭ. نار قامىستىڭ اراسىنا قالىڭداپ كٸرگەن سايىن ساعان ٶزٸڭ دە, قايىعىڭ دا, قاسىڭداعى كٸسٸلەر دە قوراشتانىپ كٸشٸرەيٸپ باراتادى. مىناۋ ەرتەگٸ دٷنيەلەردەگٸ جالعىز كٶزدٸ دەۋدٸڭ مەكەنٸ ەمەس ەكەنٸن بٸلەسٸڭ. ادام جەيتٸن الىپ جىرتقىشتىڭ بٸر قالتارىستا بولماسا بٸر قالتارىستا قالىڭدى توسىپ اندىپ تۇرماعانىن بٸلەسٸڭ دە, بٸر عاجابى, قاشان سىرداريياعا جەتكەنشە نۋ قامىستىڭ كٶز جەتپەي قاراۋىتىپ تٷكسيٸپ تۇرعان اراسىنا ٷرەيلەنە قاراپ, جازاتايىم بولماشى بٸردەڭە سىتىرلاسا دا شوشىپ كەتەسٸڭ. سول كەزدە سەن كٶزٸن الدىنا قاداپ تٸگٸپ العان قايىقشىنىڭ مىنا نۋ قامىس اراسىنان جاڭىلىسپاي جول تاۋىپ, جارىق دٷنيەگە الىپ شىعاتىنىنا دا كٷمەنداناسىڭ. جو-جوق, مىنا جارما بار ما, ارال تابيعاتىنىڭ وقشاۋ بٸتكەن بٸر عاجاپ دٷنيەسٸ!
ايتا بەرسەڭ ارالدا عاجايىپ نەرسەلەر كٶپ. سونىڭ بٸرٸ ارالدان شىققالى تەمٸر كاتەردٸ ۇرشىقتاي ٷيٸرٸپ, كاپيتان موستيگٸندە قازديىپ تۇرعان انا كٸشكەنتاي كەلٸنشەك. ەيەلدٸ شەبەر دەپ جەر-كٶككە سىيعىزباي ماقتاعاندا, سٸز بەن بٸز, ەدەتتە ونىڭ كەستە تٸككەن, قولعاپ توقىعان, كيٸم تٸككەنٸن ايتامىز عوي. ال, ەرەكشە كيٸم كيٸپ قانشىرداي قاتىپ العان مىنا كەلٸنشەكتٸڭ جٶنٸ باسقا. ونىڭ بويىنداعى شەبەرلٸكتٸڭ جٶنٸ دە باسقا. وعان بٸز كەيٸن كۋە بولدىق. بٸر جولى بٸز اۋان ٶزەگٸنە قاس قارايا جەتتٸك. ال, اۋان بالىق زاۆودى تۇرعان تار قولتىققا كٸرۋ قيىن. تەڭٸز كٶكجالى اتانىپ كەتكەن نەبٸر قارت كاپيتاندار كەمەسٸن اۋان ٶزەگٸنە تٷن تٷگٸل, كٷندٸز قينالىپ كٸرگٸزەتٸن.
ال, مىنا كاپيتان كەلٸنشەك قىلكٶپٸردەي ەرٸ تار, ەرٸ تايىز ٶزەكتەن كەمەنٸ قايىرلاتپاي سۋماق ەتكٸزٸپ ٶتكٸزدٸ. ول ول ما?! ول تٸپتٸ تاستاي قاراڭعىدا تار ٶزەكتەن ٶتەر جەردە جازا باسىپ, كەمە باۋىرىن بٸر جەرگە تيگٸزٸپ العان دا جوق. جولداسىم جاعاسىن ۇستادى.
- پاھ, شٸركٸن, ەيەل بولساڭ وسىنداي بول! سەنٸڭ ەيەلٸڭ عوي تٷندە ٷي ٸشٸندە اداسىپ, ەسٸكتٸ تابا الماي جارعا باسىن سوعىپ جاتادى, - دەدٸ ول. ارالدى ماقتاسا, ەيەلٸڭدٸ مٸنەپ جاتقاندا دا مىڭق ەتپەيسٸڭ!
جولداسىما ارال ۇنادى. ونى العاش رەت ارال قالاسىن ارالاپ شىققان كٷنٸ-اق بايقاعام-دى.
- بٸزدٸڭ حالىق تا ٷي سالۋدى ٷيرەنە باستاعان ەكەن. ەتتەڭ, تەك اعاش ەگٸپ, قورا ٸشٸن جاسىل باققا اينالدىرىپ جٸبەرەر مە ەدٸ, - دەپ كەڭ كٶشەنٸڭ ەكٸ بەتٸندەگٸ ەڭسەسٸ بيٸك اق ٷيلەرگە سٷيسٸنە قاراعان شات كەسكٸنٸ كٶز الدىمدا. سول ارادا ول كٶپ جىلدان بەرٸ ەلگە كەلمەي, اۋىل ٶمٸرٸنەن ساياقسىپ قول ٷزٸپ كەتكەنٸنە قىنجىلىپ, قوڭىرقايىپ قالعان-دى.
جولداسىم ٶڭٸندەگٸ ٶكٸنٸشتٸڭ سىرى ماعان دا تانىس. ەرقاشان سەن تۋعان جەرٸڭە كەلگەن سايىن ۇزاق جىل كٶرمەگەن اياۋلى اناڭا قاۋىشقانداي ەسەر الاسىڭ. يە, ەل ٶزگەرگەن. كٸسٸلەر قالاي ٶزگەرگەن?! سەن بالا كەزدەگٸ جاس جٸگٸتتەر قازٸر كەكسە تارتىپ, يەگٸنٸڭ استى ساقالعا سىيماي كەتكەن. جەر قالاي ٶزگەرگەن دە! باياعىدا قارابورباي بالالارمەن اسىر سالىپ, اقسٷيەك ويناعان, قوزى-لاق قۋالاعان جەرٸڭدٸ ٸزدەپ جٷرٸپ, سەن كەنەت شيفەرلٸ اق ٷيدٸ كٶرگەندە قايتەسٸڭ? قۋاناسىڭ با? نە ەلدە شاڭداعى بۇرقىراپ جاتاتىن سۇر توپىراق بەتٸنەن ٶزٸڭنٸڭ مايتابانىڭنىڭ ٸزٸن تابا الماي مۇڭاياسىڭ با? ساعان مىنا ەدەمٸ اق ٷي قىمبات پا? ەلدە مايتابانىڭنىڭ ٸزٸ قىمبات پا? قالاي بولعاندا دا, كەشە جالاڭاياق بالالار اسىر ساپ ويناعان جەرگە قازٸر ٷيلەر ورناپ, ادام بالاسى ٶزٸنە مەكەن-جاي سالىپتى. جەرلەستەرٸڭنٸڭ كەشەگٸ شاڭداعى شىتىپ جاتقان شٶل دالانى گٷلدەنتٸپ اي مەن كٷن نۇرىن تٶككەن وسى مىنا ون سەگٸز مىڭ تالامتا تٸرلٸك تامىرىن جايىپ كەلە جاتقانىنا قۋاناسىڭ. تۋعان جەرٸڭدٸ سەن تاعى دا بٸر قىرىنان كٶرەسٸڭ.
بٸزدٸڭ ٶلكەنٸڭ قازٸر قىرى دا, سىرى دا كٶپ. ونىڭ بەرٸن بايانداۋعا شاما جەتپەيدٸ. تەك بٸر ايتاتىن نەرسە: ارال تەڭٸزٸنٸڭ باتىس بەتٸ - ٷستٸرت اتالاتىن ەلسٸز-سۋسىز جەرلەر وسىدان ەكٸ-ٷش جىل عانا بۇرىن قۇلان جورتپاس قۋ دالا بولاتىن. قانشا كٷن جٷرگەندە, تٷۋ-تٷۋ قاراقالپاق جەرٸنە جەتكەنشە كٶزٸڭە بٸر قارا شالىنبايتىن. ٷستٸرت ٷستٸنەن قۇس تا ۇشپاۋشى ەدٸ-اۋ! كەيٸنگٸ ٷش-تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە بۇقارا گازىنىڭ تراسساسى وسى ٷستٸرت ٷستٸن باسىپ ٶتٸپ, بٸر كەزدەگٸ قۇلازىعان مەڭٸرەۋ: جىم-جىرت دالاعا قازٸر شاعىن-شاعىن قالالار ورناپ, حالىق كەلٸپ, سۋ كەلٸپ - جاپان تٷزدە تٸرلٸك جٷرەگٸ دٷرسٸلدەپ سوعا باستادى. وسىنىڭ بەرٸ ادام ەكەلگەن تٸرلٸك. ادام ەكەلگەن باقىت, ادام ەكەلگەن قىزىق, قۋانىش!
سەن جارىق دٷنيەگە كەلگەن جاس نەرەستەگە قۋاناسىڭ با? ال, جاڭا سالعان ٷيگە شە? بۇرىن ٷي سالا بٸلمەگەن حالىقتىڭ ٷي سالعانىن كٶرگەندە شە? شىنىن ايتساق, جەركەپەدە ٶسكەن قازاق, سوۆەت ٶكٸمەتٸ تۇسىندا دا سەندەپ ٷي سالۋعا شاماسى كەلە تۇرسا دا, موينى جار بەرمەدٸ. قۇنت ەتپەدٸ. كٸم ايتسا دا قولىن بٸر سٸلتەدٸ. «اتا-باباڭ جەر ٷيدە ٶسكەن» دەپ كەرەڭدەنٸپ قۇلاق اسپاي قوياتىن قيقارلار از با ەدٸ? ول كەزدە ەل ٸشٸندە بٸرەۋ سەنٸ مەن سالتاناتىن وزدىرىپ ٷي سالا قالسا, جەرگٸلٸكتٸ باسشىلار قاھارىن تٸگە قوياتىن. قازٸر «ٷيٸڭدٸ نەگە دۇرىستاپ سالمايسىڭ?» دەپ ۇرساتىن بوپ جٷر. الدىمەن ادام ساناسىن ٶزگەرتٸپ المايىنشا قانداي جاڭالىقتى دا, حالىق قانىنا سٸڭٸرۋ مٷمكٸن ەمەس قوي. ارال قازاقتارىنىڭ ٷردٸسٸنە كٸرمەي تۇرعان قازٸر بٸر عانا نەرسە اعاش وتىرعىزۋ. كەي جەردە سۋ جەتٸسپەي دٸڭكەسٸن قۇرتسا, ال سۋى بار جەردە قۇنت جەتپەيدٸ. ەيتپەسە, كٸشكەنە جەل تۇرسا سۋسىلداق سارى قۇم بوراپ قويا بەرەتٸن ارال سيياقتى قالادا تۇراتىن تۇرعىن كٸسٸلەر قوراسىن كٶك تالعا تولتىرىپ, باققا اينالدىرىپ جٸبەرسە قانداي تاماشا بولار ەدٸ! جە, امانٶتكەلدەن تارتقان تۇششى سۋ قالاعا جەتكەن كٶرٸنەدٸ. كەلەسٸ جىلى ەر ٷيگە كران كٸرٸپ, تۇششى سۋ سىلدىراپ اعىپ تۇرسا, جاڭالىق دەمٸن تاتقان حالىق, ەلٸ-اق كٶشەسٸن گٷلگە تولتىرىپ, ٷيلەرٸنٸڭ اينالاسىن سايالى باققا اينالدىرىپ جٸبەرەر-اۋ!
- بٶگەن مىناۋ ما?
كەمە تۇمسىعىن تۋرالاپ كەلە جاتقان ٸلگەرگٸ جاقتان اق ٷيلەر قىلاڭ بەرٸپ قاپتى. يە, بٶگەن وسى.
وسى ساپارىمىزدا تەڭٸزدٸڭ تالاي تٷكپٸرٸن ارالادىق. كاتەردەن تٷسە سالىپ, كەيدە باس جاعالاپ كٶلٸكپەن جٷردٸك. سىر بويىنىڭ سارى ماساسىنا تالانىپ, بەتٸ-قولىڭدى قامىسقا تٸلدٸرٸپ, جاياۋ-جالپىلاپ تا كٶردٸك.
تەڭٸزدٸڭ شىعىس بەتٸن ارالاپ شىققان سوڭ بٸز تاعى دا كاتەرمەن باتىسقا تارتتىق. ۇلى تەڭٸزگە وسى ارادا عانا شىقتىق. اشىق ايدىننىڭ تولقىندارى ٷيدەي-ٷيدەي, سۋى تەرەڭ. العاشقى كٷنگٸدەي ەمەس بايقايمىن, قازٸر جولداسىم بۇل ٶلكەنٸڭ جەرٸ مەن سۋىنا قوراشسىنا قاراۋىن قويعان. كٷنٸ بويى كايۋتاعا كٸرمەدٸ. اسقا دا, ەڭگٸمەگە دە زاۋىقسىز. قاشان ٸزدەسەڭ دە كاتەردٸڭ قارا قۇسىنا ورىندىق قويىپ الىپ, كٶكشٸل سۇيىق تەمەكٸ تٷتٸنٸن بۇرق ەتكٸزٸپ وتىرعانىن كٶرەسٸڭ. شىعىس جاق شالقىعان كٶك تەڭٸز. شەگٸ-شەتٸ جوق. ال, باتىس جاق قاپتالىمىز تەڭٸزگە مٸنبەلەپ تٶنٸپ تۇرعان قۇز جارلار. بٸردە شىق, بٸردە تاۋلار بوي كٶرسەتەدٸ. بەرٸ دە بەتٸن بۋ شالعانداي بوپ كٶك قاتپارلانىپ, مۇنارتىپ تۇر. دٷنيە دٷنيە بوپ جارالعاننان بەرگٸسٸ وسى, دەل وسىلاي سىرىن بٷگٸپ مەڭٸرەۋلەنٸپ, ٷنسٸز مەلشيٸپ شٶگٸپ قالعان قۇزدارعا جولداسىم سارىلا قاراپ قاپتى. جاعاعا شىققان سوڭ دا ٷندەمەدٸ. كٷتٸپ العان كٸسٸلەرمەن دە سامارقاۋ عانا بٸرەر سٶزبەن جاۋاپتاستى. كٷن قايناپ تۇر. قۇم قىزۋى بوتينكا ۇلتانىنان ٶتٸپ, كٷيدٸرٸپ بارادى. يتتەر ەكەش يتتەر دە جان تيىشتىعىن باققانداي. اۋلىنا كەلگەن تٷسٸ باسقا بٶگدە كٸسٸلەردٸ كٶرسە دە ەنشەيٸندەگٸ يتتٸگٸن ٸستەپ تۇرا جٷگٸرمەي, كٶلەڭكەدە جاتىپ بٸر-ەكٸ ٷردٸ دە قويدى.
جاز بويى جاڭبىر تامباپتى. شٶبٸ قۋراعان تاقىر جەرلەر دەل بٸر ٷيتٸلگەن قۇيقاداي. مي اينالعانداي ىستىققا شىداماعان جالاڭاش تاقىرلار شىنىداي شىتىناپ جارىلىپ كەتٸپتٸ. جولداسىم كٷتٸپ العان كٸسٸلەرمەن جٶندەپ تٸلدەسكەن جوق. بٸراق ەسەسٸنە جاعاعا شىققالى جەر رەڭٸنەن كٶز الماي سۇلىق كەلەدٸ. وسى جٸگٸت كەيدە ٶز ويىنان ٶزٸ قارتاياتىن سيياقتى. تال تٷستەگٸ ىستىقتا تالىقسىپ كەتكەن جەردەن نە سىر تارتادى? ادامزات سەكٸلدٸ مىڭ-ميلليون جىلدار بويى تٸرلٸك تاۋقىمەتٸن ارقالاپ, جىل سايىن بٸر قارتايىپ, بٸر جاسارىپ جاتاتىن وسىناۋ كٶنەكٶز جەر جٶنٸندە ويلاپ, تاعى دا ٶز ٸشٸنە ٶزٸ ٷڭٸلٸپ كەتتٸ مە?
وي دەمەكشٸ... وسى دٷنيەدە بٸز ويلايتىن ەشتەڭە قالماي, سان سالالى شارۋامىزدىڭ بەرٸن بٸتٸرٸپ العانداي الاڭسىز كٶڭٸلمەن الشاڭداپ جٷرەمٸز. ويسىز ٶمٸر سٷرەمٸز. كەي قىستا قورامىزداعى قويىمىزدى قىرىپ الاتىنىمىز ويسىزدىعىمىز ەمەس پە ەكەن? داڭعازا دىردۋعا, داۋرىقپاعا ەتٸمٸز ٷيرەنٸپ الىپ, قىزۋ ٸس ٷستٸندە دە بوس بەلبەۋلەنٸپ, ەكٸ ەتەگٸمٸز دالپىلداپ, ەش نەرسە بٸتٸرمەسەك تە, ۇلى كٶشكە ٸلەسٸپ كەتە بەرەمٸز-اۋ, تەگٸ. مەنٸڭشە, قازٸرگٸ جاستار ونداي ٶمٸردٸ ارمان ەتپەسە كەرەك.
ەرقايسىمىزدىڭ دا كٶكٸرەكتەگٸ كٶكەيكەستٸ ارمانىمىز - قارىنى توقتىق قانا بولماس. بٸز دە, بٸزدەن بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز دا سانالىلار ٶمٸر سٷرەتٸن قوعامدى اڭساپتى. ەگەر وسى دٷنيەگە ويسىز ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن عانا كەلگەن بولساق, سان ادامعا سول كوممۋنيزمنٸڭ دە تٷككە كەرەگٸ بولماس ەدٸ عوي.
بٸز وسى ساپارىمىزدا تالاي داۋىلعا دا ۇشىرادىق. تالاي ابىرويدان ايىرىلدىم دا. ونىڭ رەتٸ بار. الماتىدان شىعار الدىندا جولداسىم: «سەن وسى تەڭٸز ٷستٸندە قالايسىڭ? داۋىلدا جٷرەگٸڭ قوزعالماي ما?» دەپ سۇراعاندا, شايتان تٷرتتٸ مە, قايدام, بەتٸم شٸمٸرٸكپەستەن, مەن ٶزٸمدٸ «تەڭٸز كٶكجالىمىن عوي» دەپ تانىتقام-دى.
سول «كٶكجالدىڭ» سيقىن ٶكٸرگەن تەڭٸز ٷستٸندە كٶرسەڭ! تٷس جوق, ٶڭ جوق, بٸر-ەكٸ رەت كٶك زاپىران تاستاپ العاننان كەيٸن كٶزٸنٸڭ الدى كٶگٸستەنٸپ, ٶلٸكتەي قۋارىپ شىعا كەلدٸ. قاسىنان ٶتكەن قايىقشىلارعا: «اعاجاندار-اي, جەر كٶرٸنبەي مە? قارا جەرگە قاشان شىعامىز?» دەگەن جالىنىشپەن قارايدى. اق ەزۋلەنٸپ ەسٸرٸپ العان جال-جال تولقىندار كٸشكەنتاي كاتەردٸ تەنتەك بالا قولىنداعى دوپتاي بٸرٸنەن-بٸرٸنە لاقتىرىپ قاقپاقىلداي باستادى. قارا جەر كٶرٸنبەيدٸ. قۇبىلا بەتتەن قاپتاي سوققان ەسٸرٸك, جىندى جەل بارعان سايىن قاھارىنا مٸنە تٷستٸ. اشىق تەڭٸز ٷستٸندە سىرتقا شىقساڭ-اق سىپىرتىپ سوققان جەل باس كيٸمٸڭدٸ ۇشىرىپ ەكەتە جازدايدى. تٸپتٸ ٶزٸڭدٸ دە تابان تٸرەپ تۇرعىزباي دەدەكتەتٸپ ەكەتٸپ بارا جاتقان سوڭ جالما-جان كاتەرگە جابىسىپ ۇستاي الاسىڭ. ٷيدەي-ٷيدەي اق جال تولقىندار ەس جيعىزباي, بٸر وڭىڭنان, بٸر سولىڭنان كٷركٸرەپ كەپ كاتەردٸڭ ٷستٸنەن اسا لاپ بەرگەندە, سەن سۋدان شىققان تىشقانداي ٷستٸ-باسىڭ سەلٸگٸپ شىعا كەلەسٸڭ.
وسى كەزدە تۋ سىرتىمنان:
- ەي, كٶكجال قالايسىڭ? - دەگەن داۋىس شىقتى. ساق-ساق كٷلەدٸ. ناسىرىڭا تيسە دە نامىستاناتىن ەل قايدا? مەن تەك كٶكبەت جٸگٸتتٸڭ وسىناۋ ٶكٸرگەن داۋىلعا دا قىڭباي, بۇيرا قارا شاشى جەل استىندا تٷتكەن جٷندەي بۇرقىراپ, ٸرٸ تٸستەرٸ اقسيىپ ساقىلداپ كٷلگەن شات تٷرٸنە قايران قاپ, ٶز ٶمٸرٸمدە بٸرٸنشٸ رەت ٸش تار قىزعانىشپەن قارادىم.
ادال شىنىم: تەڭٸزدٸ قانشا جاقسى كٶرسەم دە, وسى شٸركٸننٸڭ تٷگٸن بەتٸنە شانشىپ الىپ, تٷتٸككەن دولى كەزٸن كٶرگٸم كەلمەيدٸ. تاي تىڭداعان قۋ قايىققا مٸنٸپ, تەڭٸزگە شىققان دا بٸر, باس بٸلمەيتٸن اساۋ اتقا مٸنگەن دە بٸر. كٶك زاپىران كەۋدەڭدٸ قىسادى. كٶزٸڭ قاراۋىتىپ كەتە بەرەدٸ. قايناعان كٶك تەڭٸز ٶزٸڭدٸ, كاتەرٸڭدٸ ٷيٸرٸپ, بىلعاپ سوعىپ جاتقاندا تاس تٶبەڭدەگٸ كٶك اسپاندا وسىناۋ الاعاي دا بىلاعاي شىعىپ جاتقان دٷنيەمەن بٸرگە تٶڭكەرٸلٸپ بارا جاتقانداي. ەكٸ قاپتالىمەن كەزەك سۋ سابالاپ, اۋتاڭداپ كەلە جاتقان كاتەر تابانىڭنىڭ استىندا تۇرماي قويدى. ٷيدەي-ٷيدەي اقباس تولقىنىڭ قىر ارقاسىنا ويناقتاپ شىعا كەلەدٸ. قاس قاعىم اراسىندا سەن كاتەرٸڭمەن بٸرگە ەلدەبٸر قۇز باسىنان تٶمەن قاراي تۇمسىعىڭمەن شانشىلىپ كەلە جاتاسىڭ. مىنا قايناپ جاتقان قاپ-قارا تۇڭعيىققا تاپ وسى قازٸر شىم باتىپ كەتەتٸندەي سەزٸنەسٸڭ. جٷرەگٸڭ اۋزىڭا كەلەدٸ. لوقسي-لوقسي ٸشەگٸڭ ٷزٸلە جازداپ. جانىڭ كٶزٸڭە كٶرٸنەتٸن كەزٸڭ بولادى-اۋ... يە-يە, تاپ سونداي كەزدە قولدان كەلمەيتٸن شەرمەندە ويلار مازاڭدى الادى. سەن تەڭٸز ٷستٸنەن قاناتى سىپىلداپ ۇشىپ بارا جاتقان قۇس بولعىڭ كەلەدٸ. قاناتىڭ بولماعانعا كٷيٸنەسٸڭ. ونان سەن ٶزٸڭدٸ وسى جولعا شىعارىپ سالعان تانىستارىڭدى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن ەسكە الاسىڭ. وسى قازٸر سەن ٶكٸرگەن دولى تەڭٸزدە, ەس-تٷسٸڭنەن ايىرىلىپ ازاپ شەگٸپ جاتقانىڭدا, ولاردىڭ انا جاقتا قارا جەردٸ قارىشتاپ باسىپ راحاتتانىپ جٷرگەنٸن ويلايسىڭ. ادام باسىنا نە كەلمەيدٸ?! قاراپايىم كٶپ درەسسيروۆششيكي قويعاندا, اتاقتى دۋروۆتىڭ ٶزٸ دە كٷشٸك كەزٸنەن قولدا ٶسٸرگەن ارىستانعا جاقىنداعاندا, از دا بولسا ٸشتەي سەسكەنەتٸن شىعار دەپ ويلايسىڭ عوي. سو سيياقتى بالا جاسىڭنان تەڭٸزدە ٶسسەڭ دە, تٸپتٸ شىر ەتٸپ جارىق دٷنيەگە كەلگەندە شەشەڭ جٶرگەگٸڭدٸ تەڭٸز سۋىنا جۋسا دا, بٸر قىزىعى, تەڭٸز داۋىلىنا تٶزە المايسىڭ. قانشاما مونتيىپ تىپ-تىنىق بوپ تۇرسا دا, تەڭٸزگە شىعار الدىندا, ٶز باسىم, ٷنەمٸ جٷرەكسٸنٸپ, بەينە ٷنسٸز شٶگٸپ جاتقان ارىستانعا جاقىندارداعى بالا درەسسيروۆششيكتەي تٸلەرسەگٸم دٸرٸلدەيدٸ. «ەلدە قايتەدٸ?» دەپ ويلاپ, قاشان قارا جەرگە اياعىڭ تيگەنشە كٶك تەنتەك مٸنەزٸنەن كٶز ايىرماي اڭدىسىپ بولام. سونان با, قايدام, تەڭٸزگە شىقسام-اق وسى كٶك تەنتەكتٸڭ بٸر سەت قيقاڭدى باستايتىنىن باسقا جۇرتتان بۇرىن بايقاپ, بولماشى بٸر مٸنەزدەرٸنەن تٷتٸككەلٸ تۇرعان دولىلىعىن اڭعارىپ قالام. مەسەلەن, مەن تەڭٸز ٷستٸنٸڭ بٶگەلەك جەلٸن باسقادان بۇرىن بايقايمىن. كٷن سەۋلەسٸ استىندا اتلاستاي جالتىراپ جاتقان اق تىمىق تەڭٸزدٸڭ اپپاق بەتٸنٸڭ ەلدەنەگە تىجىرىنعانداي بوپ قاپەلٸمدە كٶك يٸرٸمدەنٸپ, كٸلەگەي بەتٸ جىبىرلاي قالسا دا باسقادان بۇرىن مەن ٷرەيلەنٸپ, تىنىش جٷرەگٸم دٸر ەتەدٸ. سٶز اراسىندا ايتا كەتەيٸن: 1959 جىلى ارال تەڭٸزٸنە بٸر جاس رەجيسسەردٸ ەرتٸپ ەكەلگەنٸم بار. وعان دا بٸراز جەردٸ ارالاتىپ, اقىرى بٸر كٷنٸ تاڭ الدىندا بارساكەلمەسكە تارتتىق. بٸز شىعاردا شىراداي تىنىق ەدٸ. الاڭسىز كٶڭٸلمەن ۇيىقتاپ كەتكەن ەكەم. قانشا ۋاقىت ٶتكەنٸن بٸلمەيمٸن, بٸر كەزدە ٶزٸمنەن-ٶزٸم شوشىپ وياندىم. كٶزٸمدٸ اشار-اشپاستان سىرتتا تەڭٸزدٸڭ ٶكٸرٸپ جاتقانىن بٸلە قويدىم. باسىم زىرق-زىرق ەتەدٸ. كٶزٸمنٸڭ تٷبٸ سۋىرىپ, كەۋدەمدٸ كٶك زاپىران قىسىپ بارا جاتتى. تۇرايىن دەپ ەم, تٸزەم دٸرٸلدەپ قويا بەردٸ. سٷيرەتٸلٸپ سىرتقا شىقتىم. جەل نە الدىڭنان شىقسا بٸر سەرٸ. اڭىراعان اشىق تەڭٸز ٷستٸندە قاپتاي سوققان قارا داۋىل بٸر بٷيٸرٸڭنەن شىعىپ الىپ, قادالىپ ۇرىپ تۇر. كٶك تەڭٸز قايناپ ٶكٸرٸپ جاتىر. قانشا جٷرگٸش بولعانىمەن القا بەل ۇزىن كاتەر بٸر بٷيٸردەن ۇرعان تولقىنعا ەلسٸز. ٷيدەي-ٷيدەي تولقىنداردىڭ ەرقايسىسى بٸر كيلٸگٸپ كەۋدەسٸمەن قاققان سايىن كەمە ٷستٸن سۋ شايىپ, القا بەل ۇزىن دەنەسٸن جييا الماي, سوققى تيگەن يتتەي كيرەلەڭدەپ قالادى.
رەجيسسەردٸڭ قاسىنا كەلدٸم. نامىسىم ۇستاپ, ونىڭ الدىندا نىعىز كٶرٸنۋگە تىرىستىم. بايقايمىن, ونىڭ حالٸ دە ونشا ەمەس. شيكٸل سارى بەتٸ بوزارىپ كٷلدەي بوپ كەتٸپتٸ. ەنشەيٸندە بالا قورقىتقانداي عانا قاۋقارى بار جەلبەزەگٸ دەليگەن تاڭىرىق تاناۋ استىندا ەدٸرەيٸپ تۇراتىن جەز مۇرتىنىڭ شالعىسى جىعىلىپ, قازاقى كيٸمٸنٸڭ جەڭٸندەي سالبىراپ قاپتى. سوعان قاراماستان ونىڭ دا نامىسى ۇستاپ, سىر بەرمەگەنسيدٸ. تەك بٸر رەت ٶكٸرٸپ شۋلاپ جاتقان كٶك دولى تەڭٸزگە كٶز تاستاپ:
- دا-ا!.. - دەپ باسىن شايقادى. ونىڭ وسى بٸر وسالدىعىن ۇستاي الدىم.
- شىداي الاتىن ەمەسسٸڭ عوي, شاماسى. بەلكٸم, كەيٸن قايتارمىز?
ول ٷندەمەدٸ. بٸز و جولى بارساكەلمەسكە جەتە الماي, كاتەردٸ كەيٸن قاراي بۇرىپ الىپ قايتىپ كەتٸپ ەدٸك.
تەڭٸزدٸڭ وسىنداي تەنتەكتٸكتەرٸ بولادى. تەنتەكتٸكتٸ, اسىلى, بٸرەۋ كٶتەرٸپ, بٸرەۋ كٶتەرمەيدٸ عوي.
III
بۇل جولى قالجىراپ كەپ, ٶزەك اۋزىندا جالعىز ٷي وتىرعان بالىقشى شالدىڭ قوسىنا جەتتٸك. جالعىز بال اسى سوعىستا ٶلٸپ, قارتايعان شاعىندا كەمپٸرٸ ەكەۋٸ قاپتى. ونى شالدىڭ ٶزٸ ايتقان جوق. باسقا كەزدە دە بٸر جانعا ايتپاي, تەك اندا-ساندا تەڭٸز ٷستٸندە جٷرٸپ جالعىز ٶزٸ كٷڭٸرەنٸپ الادى ەكەن. ونى بٸز كەيٸن بٸلدٸك. ول تٷنٸ قارت بالىقشىنىڭ قوسىندا بالىق جەپ بولىپ, قيسايىپ جاتقاندا بٸز مٷلدە باسقا بٸر جايدى ويلاپ ەدٸك.
ٷي ٸشٸ جۇپىنى. جاز ايلارىندا عانا وتىراتىن قاقىرانىڭ كەي جەرٸنٸن سىلاۋى تٷسٸپ, قامىستارى ىرسيىپ تۇر. ورتادا جالپىلداق شام. تٷتٸندەپ جانىپ, كٸشكەنتاي سارعىش جارىعى جالپ-جالپ ەتٸپ تۇرعان. سىرتتان, اشىق ەسٸكتەن قاڭعالاقتاپ ۇشىپ كٶبەلەك كٸردٸ. بۇل دا جارىققا تابىنباسا جٷرە المايتىن سورلى. بال اراسىن ۇستايتىن بٸر ومارتاشى شالدان ەسٸتكەن ەڭگٸمەسٸ بار-تىن. سونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا انا-ارانىڭ تەنٸنە تەنٸ تيسە اتا-ارا سول سەتتە جان تاپسىرىپ, ٶزدەرٸ ۇشىپ جٷرگەن سوناۋ شىرقاۋ بيٸكتەن جەرگە توپ ەتٸپ قۇلاپ تٷسەدٸ ەكەن. مەيٸر قانعان بٸر لەززاتپەن كەيٸنگٸ ۇرپاعى ٷشٸن اتا-ارا كٶرەر كٶزگە ٶلٸمگە باسىن بايلاپ بارا بەرەدٸ. اتا-ارانىڭ تاپ وسى جانقييار ەرلٸگٸ كٶبەلەك بويىندا دا بار! و دا ٶزٸنٸڭ قاناتى كٷيگەنٸنە, تٸپتٸ, ەرٸلەسە جارىق الدىندا تٸل تارتپاي ٶلٸپ كەتكەنٸنە دە پەيٸل بوپ, وت سەۋلەسٸنە تۇرا ۇمتىلادى. مىنا كٶبەلەك تە جالپىلداق شامنىڭ جارىعىنا تٷسٸپ, كٷيۋگە قالىپ ەدٸ. ٷي يەسٸ شال كٶبەلەكتٸڭ جانقييارلىعىن ۇناتپاي: «مىنا شٸركٸن قايتەدٸ?» دەپ قولىنىڭ ۇشىمەن قاعىپ جٸبەردٸ.
جولداسىم ەزۋ تارتتى. باياعى بالالىق كەزٸم ەسكە تٷسٸپ, مەن دە ەلدەنەگە بٸرتٷرلٸ بوپ كەتتٸم. كەيٸنگٸ ون-ون بەس جىلىڭ الماتى مەن موسكۆادا ٶتٸپ جاتقانىنا قاراماستان ەلٸ كٷنگە بٸر بٷيٸرٸڭ اۋىل ٶمٸرٸنە بۇرىپ تۇرادى. قانشا قاشىققا شىرقاپ كەتسەڭ دە بويىڭداعى كٶپ تامىردىڭ بٸرٸ بولماسا بٸرٸ تۋعان جەرٸڭنٸڭ توپىراعىندا بٷلك-بٷلك سوعىپ جاتادى. كەي كٷنٸ جيھازدى ٷيدە, جايۋلى تٶسەكتە, تٶبەدەن سالبىراعان ليۋسترا شامنىڭ, نە ەلدە قىزىل, جاسىل تورشەردٸڭ جارىعىنا قاراپ جاتىپ تا, سەن ەلدەنەگە ٶزەك اۋزىندا جالعىز ٷي وتىرعان بالىقشى شالدىڭ قامىس قوسىن, جۇپىنى جيھازىن, جالپىلداق شامىن ەسٸڭە الاسىڭ. ٷستٸڭدە ٷيٸڭ, الدىڭدا اسىڭ, سۋىڭ تۇرسا دا, ساعان وسىناۋ ٶزەك اۋزىنداعى كەمپٸر-شالدىڭ بالىق ساسىعان كٸشكەنتاي قامىس قوسى ىستىق. قازاق دالاسىنىڭ و شەتٸ مەن بۇ شەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قاراپايىم جانداردىڭ, ەلەۋسٸز كٷركە-قوستارى قانشا?! وسىنداي كەمپٸر-شالدار قانشا?! ٶمٸر بويى كٷرەگٸ قولىنان تٷسپەگەن, الاقانى كٷس-كٷس ەڭبەك ادامدارى قانشا?! اق يىق بولعان اۋىر ەڭبەكتەن ولار كٷندە كەشكٸسٸن قولى بوساپ, قاتىن-بالاسىنىڭ اراسىندا تىنىم الادى. كٷندٸزگٸ اۋىر ەڭبەكتەن سٸلەسٸ قاتىپ شارشاعان. كٸرپٸگٸ قايتا-قايتا جۇمىلىپ كەتە بەرەتٸن كٷنگە كٷيگەن جىلتىر قارا بەتٸندە قالجىراعان اجار بار. ٷنٸ دە قالجىراپ اقىرىن شىعادى. وسى قازٸر ەشتەڭەگە زاۋقى جوق جانشا وتباسىنىڭ وڭاشاسى مەن تىنىشتىعىن عانا قالاپ وتىرعان سيياقتى ەدٸ. كەنەت سىرتتان جٷگٸرٸپ كٸرگەن قارا پۇشىق بالا اي-شاي جوق الدىنا مٸنٸپ السا دا, سٸركەسٸ سۋ كٶتەرمەي جاتقان ەلگٸ شال ارى قاعىپ جٸبەرۋدٸڭ ورنىنا قالجىراعان ەجٸم-ەجٸم بەتٸ ٸشتەي نۇرلانىپ ەلجٸرەپ قويا بەرەدٸ. ەكە جٷرەگٸنٸڭ قالعىپ كەتكەن ىستىق سەزٸمٸن مىنا سىرتتان جٷگٸرٸپ كٸرگەن قارا پۇشىق بالا دٷر سٸلكٸنتٸپ, وياتىپ جٸبەرگەندەي. وسى كٸسٸنٸڭ اتى-جٶنٸن دە جٶندەپ بٸلە بەرمەيمٸن. رابايسىز داليىپ جاتقان وسىناۋ باسى جوق, اياعى جوق قازاق دالاسىنىڭ قاي جەرٸنەن, قاي ەلٸنەن ەكەنٸ جٶنٸندە دە حابارىم جوق. ول, بەلكٸم, اۋىل سىرتىنداعى قوڭىرلىققا كٷنٸ بويى قوي جايىپ قالجىراپ كەلگەن ەلدە قويشى, ەلدە تٷيەشٸ, جىلقىشى بولار, ەلدە جەر جىرتقان ديقانشى ما, ەلدە كٷنٸ ۇزىن كٶك دولى تەڭٸزدە قاسارىسا ەسكەك تارتىپ, ٷستٸ-باسى مالمانداي سۋ بوپ, ەكٸ قارى سالدىراپ قايتقان بالىقشى ما? كٸم بولعاندا دا, قادٸرلٸ دوستار, ولار سٸز بەن بٸزدٸڭ ەكەمٸز. وسى كٷنگٸ قاناتى قاتار-قاتپاس-تا ٶزگە جاقتان ٶرٸس ٸزدەپ ٶز ۇياسىن تاستاپ ۇشىپ كەتٸپ جاتقان بٸلٸمدٸ, ٶنەرلٸ قازاق جاستارىنىڭ ەكەسٸ. سەۋلەتتٸ ٷلكەن قالالاردا, سەندٸ تەاترى, سالاۋاتتى ينستيتۋتى, اكادەميياسى, جازۋشىلار وداعى بار استانالاردا, ەڭسەسٸ بيٸك ەدەمٸ ٷيلەردە تۇراتىن قازاق عالىمدارى مەن جازۋشىلارىنىڭ ەكەسٸ. وسى كٷنٸ قالا بولتان قالادا قولىنا بٸر-بٸر پورتفەل ۇستاپ, اياقتى الشاڭداپ باسىپ جٷرگەن قازاڭ ينتەلليگەنتتەرٸنٸڭ قاي-قايسىسى دا ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ قاشىق بٸر تٷكپٸرٸندە مال باعىپ, ەگٸن ەگٸپ, بالىق اۋلاپ جٷرگەن سول كەڭ بالاق قارا شالدىڭ قوينىنان شىقتى. سەن تەك جٷن ساقال جٸگٸت بولعانعا دەيٸن دٷنيە قامى قاپەرٸڭە كٸرمەي, سىپتۋىر شي بورباي شالبار كيٸپ, جەلكە جٷنٸڭ جەلكٸلدەپ, قۇمىرسقا بەل بٸر قالا قىزىن بٸرەسە موينىنان قىلعىندىرىپ, بٸرەسە مىقىنىنان قوس قولىڭمەن تاس قىپ قىسىپ الىپ جٷرگەنٸڭ كٸمنٸڭ ارقاسى, سونى ويلادىڭ با? كٶشەدە كەزدەسٸپ قالعان تانىستارىڭا كەرگٸپ امانداس, اياعىڭدى دا كەردەڭ-كەردەڭ باس, باسىڭدا قاۋقيعان قارا شاشتى قالاي قويساڭ ولاي قوي, شالباردى قالاي كيسەڭ ولاي كي, تەك انادان جاڭا تۋعانداي ابىرويىڭدى اشىپ, تىر جالاڭاش جٷرمەسەڭ بولعانى, اينالايىن! سەنٸڭ شىققان تەگٸڭ, تٷپ-تۇقييانىڭا دەيٸن جازۋلى حاتتاي الاقانىمدا سايراپ تۇر عوي. شٷكٸر, سٸز بەن بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ ارعى جاق, بەرگٸ جاعىمىزدى ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيٸن بٸلەمٸز عوي. يە, سٸز بەن بٸزدٸڭ ەكٸ اياعىمىز سالبىراپ كٶكتەن تٷسە قالعانداي بوپ جٷرگەنٸمٸز قازٸر عانا عوي. كەڭ كٶشەدە ۋايىم جوق, قايعى جوق, تايتىڭداپ جٷرگەن ٷستٸڭە ەلدەقانداي بٸر ەل قازاعى تال بولىپ, تاياعىنىڭ ۇشىمەن كەۋدەڭنەن تٸرەپ توقتاتىپ: «ەي, بالام, قۇشاعىڭداعى قىز بەلٸنەن قولىڭدى بٸر عانا سەتكە جازىپ, سەن استاناعا كەلگەنگە دەيٸن اۋىلدا ٶتكٸزگەن ٶزٸڭنٸڭ باياعى بالا كەزٸڭدٸ ەسٸڭە تٷسٸرشٸ» دەسە قايتەر ەدٸڭ? جاڭاعى جارىمەس كٸسٸشە كٶشەدە تايتاڭداعان جەركەلەش مٸنەزٸڭنەن تىيىلا قالار ما ەدٸڭ? قالاعا كەلگەلٸ قاپەرٸڭنەن شىعىپ كەتكەن ار-ۇيات ەل قازاعىنىڭ كەۋدەڭنەن تٸرەپ تۇرعان اق تاياعىنىڭ ۇشىمەن ساعان قايتىپ ورالىپ, ەكٸ بەتٸڭدٸ دۋ-دۋ قىزارتىپ ٶرتەر مە? ەلدە نە دەرٸڭدٸ بٸلمەي ىرجالاقتاپ كٷلە بەرەر مە ەدٸڭ? ەلدەكٸم بٸلەدٸ, تار جەردە كەزدەسكەن تەنتەك شالدان قۇتىلعاسىن, كەشكە ٷيٸڭە كەلگەسٸن سەن دە ۇيات قيناپ, ەلدەقاشان ۇمىت بوپ جادىڭنان شىعىپ كەتكەن ەلٸڭ مەن جۇرتىڭدى ەسٸڭە الار ما ەدٸڭ?! بەلكٸم, باياعى بالا كەزٸمٸزدە تەر يسٸ اڭقىعان دەنەسٸنە تقمسىعىمىزدى تىعىپ جاتاتىنىمىز ەسٸڭە تٷسەر. يە, وسى قارا شالدىڭ تۇلا بويىنان اڭقىعان تەر يسٸمەن دەم الىپ ٶستٸڭ. تال بويىڭدا تٷيٸردەي تالانت بولسا, ول قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ ەمەس, پٸردٸڭ قولداۋى ەمەس, ول وسى قارا شالدىڭ قانىنان تاراعان كيەلٸ قاسيەت. انا جاتىرىنىڭ اسىلدىعى. سٸز بەن بٸز عالىم بولىپ عىلىمدا جاڭالىق اشساڭ, جاقسى كٸتاپ جازساڭ, و دا كەڭ بالاق شالدىڭ قۇدٸرەتٸ. ەڭ ارعىسى, بٸز, قازٸر تار بالاق شالباردى تاڭداپ كيەتٸن بولساڭ, سٶز جوق, و دا وسى شالدىڭ كەڭ بالاق شالبارىنىڭ ەسەرٸ.
قىسقاسى: سٸز بەن بٸزدٸڭ بويىمىزدا سٸركەدەي جاقسىلىق بولسا, سونىڭ بەرٸ بار-اۋ... ٶزٸمٸزدٸڭ وسىناۋ كەڭ دالامىزدا ەلەۋسٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قارت ەكەمٸزدٸڭ قۇدٸرەتٸ. ال, جامان بولساق - ول ٶزٸڭنەن... سەنٸڭ ٶزٸڭنەن... ٶزٸڭنٸڭ جاماندىعىڭ. ٷيتكەنٸ اتا-انا قانداي جامان بولعانمەن ٸشتەن شىققان بالاسىن جاماندىققا تەربيەلەمەگەن. وسى كٷنٸ سٸز بەن بٸز ٶرٸسٸمٸزدٸ وزدىرىپ, استانادا تۇرىپ جاتساق تا, تۋعان جەردەن تامىرىڭدى بٸرجولاتا ٷزٸپ كەتە الماي, كٸندٸگٸڭنەن بايلانعانداي بوپ جٷرەتٸنٸمٸز, مٸنە, وسىلاردان بولار! بٸر تٷيٸر ۇرىقتىڭ العاش رەت تامىر جايىپ كٶكتەگەن جەرٸ عوي, ول!
سونان... تەك قانا سونان. ەيتپەسە, سەن سوۆەت ٶكٸمەتٸ تۇسىندا تۋدىڭ. سوۆەت مەكتەبٸندە وقىدىڭ. ەۋەلٸ وكتيابريات, پيونەر, ونان كومسومول ۇيىمىنان تەربيە العان كٸسٸنٸڭ بٸرٸسٸڭ. ات ارقاسى مەن تٷيە قومىندا ٶتكەن باياعى اتا-بابا ٶمٸرٸ ٷش ۇيىقتاساڭ تٷسٸڭە كٸرگەن جوق. سونان كەلە, بٸر عاجابى, قانىڭدا اتا-بابا قاسيەتٸنٸڭ كەي جۇقاناسى بارىن سەزەسٸڭ. سىرت تٷرٸڭنەن باستاپ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸڭنٸڭ بٶرٸ جاڭاشا. ەۋروپا ٷلگٸسٸمەن تٸگٸلگەن سۋ جۇقپايتىن سەندٸ كوستيۋم-شالبارىڭنان, قارا كٶزٸلدٸرٸگٸڭنەن, ەرينە, قوي باققان كٷپٸلٸ قازاقتىڭ قۇلقى سەزٸلمەيدٸ. ٶز ٸشٸڭدەگٸ وسالدىعىڭدى ٶزٸڭ عانا بٸلەسٸڭ. ال, وسالدىققا بەرٸلگەن كٸسٸنٸڭ بەرٸ بٸردەي وسال ما? جو-جوق, كٸسٸ بويىنان ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸ سەزٸلٸپ تۇرعانى دا بٶتەن ەمەس. ەرينە, زامانا جاڭالىعى مەن امالى جاعالاسىپ, ارتىڭا تاستاعان ەر بەل, بەلەس, ەربٸر اسۋدان جۇبىڭدى جازباي قاتار اسىپ وتىرۋدىڭ ورنىنا, سىن ساعاتتا سەن تال بٸر ۇلى كٶشكە ٸلەسە الماي ەسكٸ جۇرتتا قالىپ قويعان اقساق تايلاقتاي, كەشەگٸ مەشەۋ زاماندا ٸلگەرٸ باسقان اياعى كەرٸ كەتٸپ جاتاتىن كەرتارتپا تەگٸڭ جٸبەرمەي جاتپاسىن. ەڭ جامان نەرسە - جاس جٸگٸتتٸڭ زامانا جاڭالىعىنا ٸلەسە الماي قاتارىنان قارا ٷزدٸرٸپ العان بويكٷيەزدٸگٸ. كەرە قارىس ماڭدايدا قوس جانارى جارقىراپ جٷرٸپ تە, وسى قازاقتا پەشەنەسٸنە تيگەن بٸر-بٸر جاپىراق ٶمٸرٸن اڭداماي ۇيقىدا ٶتكٸزٸپ الاتىن كٸسٸ بولادى.
مەسەلەن, مەن ٶز حالقىم سەكٸلدٸ وڭ مەن سولىمدى كەش تانىپ, كەنجە ٶستٸم. ونىنشى كلاستى بٸتٸرٸپ, مايدانعا اتتانعان ون سەگٸز جاسار بالا, باسقانى قويعاندا, ورىس تٸلٸندە ون بەت شىعارما وقىماپتى. سوندا ون جىل نە وقىدى? ساۋات اشۋعا ون ايدا جەتپەي مە? جە, بٸز - بٸز بولايىق. وسى كٷنٸ ورتا مەكتەپ بٸتٸرگەن بالالار دا سول كەزدەگٸ ٶزٸمٸزدەي ون جىلدا ون بەت ورىسشا كٸتاپ وقىماي, شالا ساۋاتتى بوپ شىعىپ جاتپاسا قايتسٸن?
ورتا مەكتەپتەن قالعان شالا ساۋاتتىلىقتان, ٶز باسىم قىرىققا كەلسەم دە قۇتىلا الماي جٷرمٸن. باسقانى قويعاندا, 1946 جىلى ەسكەر قاتارىنان بوسانىپ قايتقان شالا ساۋاتتى قالپىممەن نار-تەۋەكەل دەپ رومان جازدىم. ەرينە, شالا ساۋاتتى بالادان شالا رومان شىعاتىنى بەلگٸلٸ. قازٸر ويلاپ قاراسام: بٸر مەن ەمەس, سول كەزدەگٸ جازۋشىنىڭ كٶبٸ ٶزٸمٸزدەي شالا ساۋاتتى بولعان سيياقتى. ونى قويعاندا, سول رومان كەيٸن كٸتاپ بوپ باسىلىپ شىقتى. تٸپتٸ, موسكۆادا ينستيتۋتقا تٷسكەن كەزٸم. بٸرگە وقيتىن جولداسىم بٸر كٷنٸ مەنٸ كٶڭٸلدەس قىزىنىڭ تۋعان كٷنٸنە شاقىردى.
باردىم. كٶڭٸلدٸمٸن. كٶك الا اقشا بۇرقىراپ قالتاما سىيماي جٷرگەن كەزٸم. اۋىل بالاسىنىڭ باياعى سول شالا ساۋاتتىلىعى ەمەس پە, تۋعان كٷنٸنە ارنايى شاقىرىپ وتىرعان جاس قىزدىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ, سىيلىق اپاراتىن ستۋدەنت جاستار اراسىنداعى ىرىمدى بٸلمەپپٸن. ونداي ىرىم اتا-بابامىزعا ٷردٸس بولماعان. دەمەك, اۋىلدىڭ جەردٸڭ ەدەت-عۇرپىنا ٶلٸ سٸڭٸسە قويماعان. دەمەك ون جىل وقىعانىڭمەن بٸزدٸڭ دە قانىمىزعا سٸڭە قويماعان جاڭا زاماننىڭ جاڭالىعى. جە, بٸز - بٸز بولالىق. قازٸرگٸ جاستارعا قاراعاندا بٸز كٶنە زامانعا بٸر تابان جاقىن تۇرعان بولايىق. مەدەنيەتتٸ قاۋىمنىڭ ەدەت-عۇرپى قازٸرگٸ اۋىل جاستارىنىڭ ساناسىنا قانشالىق سٸڭٸپ جاتىر? ەلدە, ولار دا ٷلكەن قالاعا بارىپ وقۋعا تٷسكەن جىلى بٸر كەزدەگٸ ٶزٸمٸز تەرٸزدٸ تۋعان كٷنٸن تويلاپ وتىرعان قىزعا ىرىم ەتپەستەن سولپيىپ قۇر قول بارىپ جٷر مە ەكەن?
اسىلى, ونىنشى بٸتٸرگەن ورتا بٸلٸمدٸ بالانىڭ مەدەنيەتتٸ كٸسٸگە كەرەك قاسيەتتٸ ورتالاپ بولسا دا بٸلگەنٸنە نە جەتسٸن?! تٸرلٸكتە كٸسٸ بەتٸ قىزاراتىن جايلار كٶپ... كٶپ-اق. ساباق بٸلمەي قىزاراسىڭ. ەرسٸ بٸر قىلىعىڭمەن سٷيگەن قىزىڭنىڭ الدىندا قىزاراسىڭ. اتا-اناڭ الدىندا قىزاراسىڭ. كەيٸن ەسەيٸپ ەرجەتكەسٸن قىزمەت بابىندا قىزاراسىڭ. سونىڭ بەرٸ ەشتەڭە ەمەس. مەنٸمشە, قازٸرگٸ زامان كٸسٸسٸنە ەڭ قيىن بٸر نەرسە - شالا ساۋاتتىلىعىڭا قىزارعان!
مەنٸڭ ەكەم - كەرٸم, اڭشى كٸسٸ, ٸشەرٸ بولماسا دا, اتى مەن تازىسىن ٶز قاتارىنان وزدىرىپ ۇستاعان كٸسٸ. بالا كەزٸمدە ەكەمنٸڭ: «تٷلكٸگە ەكٸ تازىنىڭ بٸرٸ جەتەدٸ. ەڭگٸمە اڭعا جەتۋٸندە ەمەس, اڭدى شالۋىندا دا ەمەس, الۋىندا. ال, تٷلكٸنٸ قاپىسىز الۋ ٷشٸن ٷيٸنە جەتكەن كٷشٸكتٸ العاش رەت اڭعا قوساردا جاقسى تازىنىڭ قاسىندا ۇستاپ, قاپىسىز الاتىن ەدٸسكە داۋىزقاندىرۋ كەرەك », - دەگەنٸن ەسٸتكەم-دٸ. بەلكٸم, بۇل مىسال ورىنسىز كٶرٸنەر. كٶڭٸلگە كٶنە قويماس. بٸراق, قالاي بولعاندا دا, تٸلگە تيەك بولار بٸر قيسىنىن كٶرەم. وقۋشى بالا وقىتۋشىسىنا قاراپ ٶسەدٸ. شالا ساۋاتتى وقىتۋشىدان شالا ساۋاتتى شەكٸرت قانا شىعادى. بىلايعى تٸرلٸكتە بالانىڭ بار مٸنەزٸ اتا-اناسىنا تارتقانمەن دە, ٸلٸم-بٸلٸمدە الدىنداعى ۇستازىنا ۇقسايتىنى انىق. وسىدان جەتٸ-سەگٸز جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرگەن بٸر جٸگٸت شالقار قالاسىندا ورتا مەكتەپكە ورنالاسىپ, ون بٸر پەننەن ساباق بەرگەنٸن كٶرگەم. تٸل مەن ەدەبيەت مامانى بولا تۇرا, ول قايداعى بٸر ٶزٸنٸڭ ماماندىعىنا مٷلدە قاتىسى جوق پەننەن, ونىڭ ٸشٸندە استرونومييا, فيزيكا, حيمييا, چەرچەنيە سيياقتى پەندەردەن ساباق بەردٸ. بٷكٸل قالاعا «ۋنيۆەرسال» وقىتۋشى اتاندى. سوندا ونى باياعى ورتا عاسىردىڭ ەنتسيكلوپەديست عۇلاما وقىتۋشىلارىنداي بٸلٸمٸ بويىنا سىيماي بارا جاتقاننان ٸستەگەن جوق. ول كٶبٸرەك اقشا تابۋ ٷشٸن ٸستەدٸ. بٸر كٸسٸنٸڭ قالتاسى قالىڭداعانمەن قانشا كٸسٸنٸڭ باسى ورتايعانىن دٷمشە وقىتۋشى دا, قادٸرلٸ اۋداندىق وقۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى دا ويلاماپتى.
شالقار حالقى قازٸر سول وقىتۋشىنىڭ تٷرٸ-تٷسٸن اتى-جٶنٸن بٸردەي ۇمىتتى. بٸر.عاجابى, ونىڭ «ۋنيۆەرسال» اتاعىن ۇمىتقان جوق. سول بٸر جارامسىز قىلىقتى ەلٸ كٷنگە شالقارلىقتار وسى زامانداعى شالا ساۋاتتى وقىتۋشىنىڭ سيمۆولى ەسەبٸندە سىقاق قىپ ايتىپ جٷرەدٸ.
IV
كٷنٸ بويى بالىقشىلارمەن بٸرگە تەڭٸز ٷستٸندە بوپ, كەشكە قاراي جاعاعا قالجىراپ شىعىپ ەدٸك. موتورىن ەلدەقاشان سٶندٸرسەك تە ار جاعىنان ەكپٸنٸن باسپاي قاتتى كەلگەن جەڭٸل قايىقتىڭ سٷيٸر تۇمسىعى كٸرشٸلدەك اق قايىرعا قارىس-سٷيەم كٸرە توقتادى. قايىقتان قارعىپ تٷستٸك. قايدان كەلگەنٸن بٸلمەيمٸن, وسى ارادا مىرشاي سارى شال ساپ ەتە قالدى. وسى ۋچاسكەنٸڭ پوچتالونى.
- ۋاي, نە بٸلدٸڭدەر, ارال تارتىلاتىن بوپتى عوي, - دەدٸ ول.
تۇلا بويىم تٷرشٸگٸپ كەتتٸ. «شىن ايتاسىڭ با» دەگەندەي جالت قارادىم. ەلگٸ سارى شال تٷكتەن قاپەرسٸز, تٷيسٸكسٸز ادامنىڭ كەلەڭسٸزدٸگٸنە باسىپ ىرجالاقتاپ كٷلٸپ تۇر.
- سەنبەي تۇرسىڭ با? ەندەشە, مە, وقى! - دەپ قولىنداعى گازەتتٸ ۇسىندى.
سەنبەي قايتەيٸن. جاقسىلىققا كٸسٸ شٷبەلانۋعا بولادى. ال, جاماندىقتىڭ جالعان بوپ ٶتٸرٸككە شاپقانىن ٶز باسىم از كٶرٸپتٸ. قالتىراپ كەتكەن قولىمدى گازەتكە سوزدىم. اشىپ قالساق - ەتەكتەي ٷلكەن ماقالا. مىنا سارى شالداي كەلەڭسٸز بٸرەۋ جيىرما جىلدان كەيٸن ارال تەڭٸزٸنٸڭ تارتىلاتىنىن دەلەلدەپتٸ. مىرشاي سارىعا گازەتٸن قايتارىپ بەردٸك. شارشاعانىمىزدى جاڭا سەزگەندەي, جولداسىم ەكەۋمٸز اياعىمىزدى ەرەڭ باسىپ كەلەمٸز. ال, قۇم تابانىڭنىڭ استىندا سىقىرلاپ, توبىعىڭا دەيٸن كٸرٸپ كەلەسٸڭ. تۋعان جەر! مىناۋ تۋعان جەرٸڭنٸڭ توپىراعى!
اتا-اناسىن دا ەركٸم ەر تٷرلٸ سٷيەدٸ عوي. بٸرەۋ اقىنشا جان-تەنٸ قالماي, كٷيٸپ-جانىپ سٷيەدٸ. بٸرەۋ ويلانىپ, اقىلعا جەڭدٸرٸپ سٷيەدٸ. جاڭاعى مىرشاي سارى قالاي سٷيەدٸ ەكەن دەپ ويلادىم.
مىرشاي سارىعا ٶلەردەي ىزالىمىن. تەڭٸزدٸڭ تارتىلۋى-تارتىلماۋى سونىڭ قولىندا تۇرعانداي نەگە مەز بولادى دەپ ويلايسىڭ. تۋعان جەرٸڭنٸڭ كەلەشەگٸنە قاي كٸسٸ ٶزٸنٸڭ كەلەشەگٸندەي قارامايدى?! جاقسىسىنا سٷيٸنەسٸڭ. جامانىنا كٷيٸنەسٸڭ. باياعىدا, ورتا مەكتەپتە, ٶزٸممەن بٸرگە وقىعان بٸراز جەرلەستەرٸمدٸ بٸلەم. ولار قازٸر ەر قالادا, ەر تٷرلٸ ورىنداردا ٸستەپ جٷر. تۋعان جەر دەگەندە ولاردىڭ دا جٷرەگٸ تۋ لاپ قويا بەرەتٸنٸن بٸلەم.
ٶزٸم سيياقتى تۋعان جەر دەگەندەگٸ ولاردىڭ دا ويى, ارمانى, ىقىلاسى, تٸلەگٸ ٶزٸمە ايان. ولاردىڭ دەگەنٸنە سالساق, دٷنيەدەگٸ بار جاقسىلىقتى بٸر ارالدىڭ ٷستٸنە ٷيٸپ-تٶگۋگە بار. ولار ارالعا تۇششى سۋدىڭ تەزٸرەك كەلگەنٸن, كەلەسٸ جىلى كٶشەسٸ تەگٸس اسفالتتالعانىن, ٷش قابات ينتەرنات-مەكتەپتٸڭ بٸتٸپ, وعان بٸلٸمدٸ, مەدەنيەتتٸ وقىتۋشىلاردى ساقاداي عىپ تاڭداپ العانىن, كەلەشەكتە ارالدان كٶپ-كٶپ تالانتتى جاستاردىڭ شىققانىن تٸلەيدٸ. ولار ارال سۋىنىڭ تارتىلماعانىن تٸلەيدٸ. تەڭٸز جاعالاۋىنداعى سۋسىلداق اق قۇم اياعىما كٸرٸپ مامىرلاپ كەلە جاتىپ, جاڭاعى ماقالانى قايتا-قايتا ەسٸمە الىپ: «اپىر-اۋ, تەڭٸز قالاي تارتىلادى? وسى شىن با? شىن بولسا - جاقسىلىق پا? حالىق بۇنان ۇتا ما, ۇتىلا ما? » دەپ ويلادىم.
ارال جايىندا بٸراز نەرسە بٸلۋشٸ ەدٸم: باسقاسىن قويعاندا, بۇل ارالدىڭ سۋىندا وتتەگٸ كٶپ دٷنيە جٷزٸندەگٸ جالعىز تەڭٸز. بەكٸرە مەن قاياز سوۆەت وداعىندا ەكٸ-اق تەڭٸزدە - اتىراۋ مەن ارالداعانا بولدى. بالتىق تەڭٸزٸندەگٸ اتى شۋلى سالاكانى قازٸر ارالدا ٶسٸرە باستادى. عاجابى: ارال سۋىندا ٶسكەن سالاكالار ٶزٸنٸڭ اتا-مەكەنٸندەگٸ سالاكالاردان ەكٸ ەسە ٸرٸ بوپ شىقتى.
جولداسىم ەكەۋمٸز ارال تەڭٸزٸنٸڭ بٸراز جەرٸن ارالادىق. ساقال-شاشىمىز ٶسٸپ كەتتٸ. جەل قاعىپ, كٷنگە كٷيدٸك. جىلتىر قارامىز. كٶڭٸلدٸمٸز. بٸر جاعىنان اۋىلعا قايتقان قۋانىشىما قوسىلىپ, كٶڭٸلٸڭ الىپ ۇشىپ بارادى. كٶرٸنگەن كٸسٸنٸ قۇشاقتاعىڭ كەلەدٸ. ەرتەڭگٸ كٷنٸ الدىڭنان شىعىپ كٷتٸپ الاتىن بالا-شاعاڭ مەن جولداستارىڭا ديدارلاسقانشا تاعاتىڭ قالماي, ەر ستانتسييانى ٸشٸڭنەن ساناپ: «ەندٸ جٷز شاقىرىم قالدى...», «ەلۋ شاقىرىم قالدى...» مٸنە, مىناۋ شامالعان!.. سوڭعى ستانتسييا! بٸرٸنشٸ الماتىدان كٷتٸپ السا جاقسى بولار ەدٸ?.. بالالاردى الىپ شىعار ما ەكەن? نە بولىپتى, الىپ شىعار!» دەپ ويلاپ ەكٸ ەزۋٸڭ ەكٸ قۇلاعىڭا جەتكەنشە كٷلٸمسٸرەپ, كەۋدەڭدە تايداي تۋلاپ كەتكەن جٷرەگٸڭنٸڭ دٷرسٸلٸن تىڭدايسىڭ. وسى قازٸر الدىڭنان ساياحاتشىلار جۋرنالىنىڭ بٸر نومەرٸن جٸبەرمەي وقيتىن اقىلگٶي جٸگٸت شىقسا دا, ەنشەيٸندەگٸ ۇناتپايتىنىڭدى ۇمىتىپ, قۇشاقتاپ الاتىندايسىڭ!
جولاۋشىلار اسىعىس جينالىپ, ابىر-سابىر. ٶزٸمٸز سيياقتى شىدامسىزداۋ كٸسٸلەر قايتا-قايتا جٷگٸرٸپ تەرەزەگە ٷڭٸلەدٸ. كٶك شولاق پويىز سىپىرتىپ كەلەدٸ. ەنە ٸلگەرٸ جاقتان كٶككە شانشىلعان كٶك تەرەكتەر قول سالاسىنداي تٸزٸلٸپ اندىزداپ قويا بەردٸ. كٶك تەرەكتەر تاساسىنان تاۋ ەتەگٸندەگٸ قالانىڭ اق ٷيلەرٸ جىپىرلاپ كٶرٸنە باستادى. كەلٸپ تە قالعانىمىز با? كٶزٸڭدٸ ۋقالاپ جٸبەرٸپ قايتا قارايسىڭ. كٶك ٷيلەر. ار جاعىندا اقباس الىپ تاۋ تٶبەسٸمەن كٶكتٸ تٸرەپ «جەر شەگٸ وسى ارادا» دەگەندەي شٸرەنٸپ تۇر.
كٶز جانارىڭدا قۋانىش ۇشقىنداپ كەتتٸ. جٷرەگٸڭ دٷرسٸلدەپ قاتتىراق سوعىپ جٸبەردٸ. شٸركٸن, نەسٸن ايتاسىڭ, ادامنىڭ تۇرعان جەرٸ دە تۋعان جەرٸڭنەن بٸر دە كەم ەمەس-اۋ!
ەبدٸجەميل نۇرپەيٸسوۆ,
1960 ج.
