Abaidy taný onyń shyqqan tegin bilýden bastalsa kerek. Osy oraida Shyǵys Qazaqstandaǵy «Jidebai-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeiiniń bas qor saqtaýshysy Merýert Ablambaevanyń redaktsiiamyzǵa usynǵan derekteriniń mańyzy erekshe. «QazAqparat» HAA mýzei mamanynyń Qunanbai áýletiniń shejiresi derekteri týraly materialyn yqshamdap nazarlaryńyzǵa usynady.
Qazaqtyń ulttyq kodynyń biri – shejire. Onyń tasqa basylyp, ǵylymi ainalymǵa túsýin «Tarihi-i Rashidi» eńbeginiń avtory Muhammed Haidar Dýlati men «Jámi-át-taýarih» jylnamasyn jazǵan Qadyrǵali Jalairidiń zamanymen bailanystyrýǵa bolady.
Merýert Ablambaevanyń málimetine súiensek, keiin bul dástúrdi qazaqtyń uly aqyny Abai Qunanbaiuly jalǵap, Shákárim Qudaiberdiulyna arnaiy zertteýdi tapsyrǵan eken. Sóitken uly aqynnyń óz áýleti men úrim-butaǵy da búgin bútin bir shejirege ainaldy.
«80 jyldyq tarihy bar Abai mýzeiiniń qorynda kóptegen qundy qoljazba derekter jinaqtalǵan. Solardyń biri – shejire. Shejire tarihyn jazýda Abaidyń tikelei urpaqtary at salysyp, ózderiniń bilgen derekterin, estelikterin qaǵaz betine túsirip, abaitanýǵa ózindik úles qosty deýge bolady», - dep jazady Merýert Ablambaeva.
Mýzei qyzmetkeri Abaitanýǵa zor úles qosqan aqyn urpaqtarynyń biri Árham Ysqaqov ekenin aitady.
«Árhamnyń ákesi Kákitai Ysqaqulynyń Abai shyǵarmalarynyń tuńǵysh jinaǵyn baspaǵa daiyndaý barysynda aqynnyń uly Týraǵulmen birlese otyryp atqarǵan eńbegi barshaǵa málim. Ákesinen osyndai tálim, ónege kórip ósken Árham Kákitaiuly da búkil ǵumyryn abaitanýdyń damýyna arnady. 1940 jyly Abai mýzeiiniń ashylýyna orai júzege asyrylǵan jumystardyń ishindegi mańyzdysy aqyn murasyn jinastyrý, aqyndy kórgen, bilgen adamdardyń estelikterin jazyp alý, jinaqtaý jumystaryn júzege asyrýda Árham Kákitaiulynyń eńbegi úlken. Atalmysh jumystardy júzege asyrý maqsatynda mýzei óz tarapynan arnaiy issaparlar uiymdastyrǵan», - deidi Abai murasynyń shyraqshysy.
Shynymen de Abai murasyn jinaqtaýda Árham Ysqaqovtyń aqyn urpaqtarynyń shejiresin taratyp jazǵan eńbegi orasan deýge bolady. Solardyń biri mýzei qoryndaǵy «Abaidyń úrim-butaǵy» taqyrybyndaǵy keste túrinde toltyrylǵan qoljazbasy. Ári qarai sózdi osy derektiń bárin kóz maiyn taýysyp jinaqtap, qaǵaz túsirgen Merýert Ablambaevaǵa bereiik.
«Kestede Abaidyń balalary, olardan taraǵan nemereleri, shóbereleri, jienderi týrasynda jazylǵan. Qara tústi qaryndashpen syzylǵan keste baǵanalardan turady. Baǵanalarda rettik sany, aty-jóni, Abaiǵa jaqyndyǵy, týǵan, ólgen jyly, qazirgi turaǵy, qyzmet orny, eskertý jazbalary jazylǵan. Jazba sońynda «Jazyp alǵan kishi ǵylymi qyzmetker S.Dónenbaeva, túsinik aityp otyrýshy Abaidyń shóberesi Ysqaqov», - degen qoltańba qaldyrylǵan. Qoljazba 1948 jyly 24 jeltoqsanda qaǵaz betine túsirilgen. Albom túrinde túptelgen, kólemi 6 bet. Ólshemi 36h40 sm. Qoljazba sarǵysh tústi qaǵazǵa kók tústi siiamen toltyrylǵan. Túzetýleri bar.
Mýzei qoryndaǵy Árham Ysqaqovtyń kelesi qoljazbasy «Abaidyń ómirine qatysty derekter» ataýymen jazylǵan toptama. Syzba túrinde berilgen shejire Oljaidan bastap Qunanbaiǵa deiingi urpaqtardy taratyp jazady. Syzba sońynda «jazǵan Arham Iskakov» qoltańbasy qoiylǵan. Shejire A4 kólemdegi sarǵysh tústi qaǵazǵa kók tústi siiamen jazylǵan.
Árham Ysqaqovtyń «Qunanbai balalarynyń tuqymynyń qazirgi tirisi» jazbasynda Qudaiberdiden taraǵan urpaqtaryn kórsetip, Shákárim, Abai urpaqtarynyń turǵylyqty meken-jaiy, qyzmeti týrasynda aqparat jazady. Sonymen qatar Abai urpaqtarynyń 1941-1943 jyldar aralyǵynda soǵysqa ketkenderi jáne Abaidan taraǵan kózi tiri qyz balalar týrasynda málimet beredi. «Isqaq Káktai onyń balasy Arham 75 jasta...» dep ózinen taraǵan urpaqtary jaiynda da maǵlumat beredi. Mátin sońynda «Osy málimetti berýshi Arham Iskakov. 26/XI. 1959 j.» mazmundy jazba jazylǵan. Qoljazba A4 kólemindegi sarǵysh tústi betke kók tústi siiamen jazylǵan. Túzetýleri bar. Jalpy kólemi 7 bet.
Mýzei qoryndaǵy kelesi shejire Minásh Árhamqyzyna tiesili. Minásh Árhamqyzynyń «Men jazýshy da, ǵalym da, zertteýshi de emespin...» dep bastalatyn esteligi (KP-6716/1) qazirgi áriptegi qoljazba túrinde jazylǵan. Estelikte Qunanbai qajynyń báibishesi Kúnkeden dúniege kelgen Qudaiberdi jáne onyń urpaqtaryna toqtalady. Sonymen birge Ahat Qudaiberdiulynyń ákesi Shákárimniń súiegin elge qalai ákelgendigi týrasyndaǵy esteligimen bólisedi. Qoljazba 1998 jyly 10 shildede Semei qalasynda jazylǵan. Kólemi 14 bet. Qoljazbany oqýshy dápteriniń betterine jazylǵan.
Minásh Árhamqyzynyń kelesi esteligi «Alyp anadan týady» (KP-6717/1) dep atalady. «Uly babalarymyzdan, Oljaidan: Qaidos, Aidos, Jandos atty úsh ul bolypty...» dep bastalatyn esteliginde «Aqtaban shubyryndy» oqiǵasyn tilge tiek ete otyryp, Abaidyń arǵy tegi Yrǵyzbai, Óskenbai, odan taraǵan Qunanbai, Abai urpaqtarynyń ómiri men el tarihyn bailanystyra otyryp baiandaidy. Estelik mashinkada terilgen. Jalpy kólemi 22 bet. Qaǵazdyń ólshemi A4.
«Qunanbai – Uljannan Táńirberdi, Abai, Ospan, Ysqaq Qunanbaiulynan taraǵan urpaqtar» shejiresi. (KP-6717/3). Shejire Ysqaq Qunanbaiulynan taraǵan Kákitai, Ahmetbek, Árham, Hamit, Sábit, Shaǵatai jáne t.b. urpaqtaryn kórsetedi. Tizim túrinde berilgen Ysqaq Qunanbaiuly urpaqtarynyń shejiresinde uldarymen qatar qyzdardyń da aty kórsetiledi. Sonymen qatar esimderiniń qataryna dúniege kelgen jyldary jáne keibir urpaqtarynyń dúnieden ótken jyldary berilgen. Kólemi 3 bet. Qaǵazdyń ólshemi A4. Jazba sońynda «Ysqaq – Qunanbai urpaqtaryn jazǵan Minásh Árhamqyzy. 1994 jyl, jeltoqsan. Abai-Qaraýyl» degen aqparat berilgen.
Mýzei qoryndaǵy shejire tarihyna qatysty kelesi qundy jazbalar Niiazbek Aldajarovqa tiesili. N.Aldajarov 1976-1984 jyldary Jidebaidaǵy Abaidyń mýzei-úii meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan. Ol óziniń Abai aýylyndaǵy kópti kórgen kónekóz aqsaqaldardan surap, bilgen estelikterin qaǵaz betine júielep, rettep túsirgen. Mýzei qorynda N.Aldajarovtyń «Yrǵyzbai Jortar týraly estelik ýaqiǵalar» (KP-3617). Muqabasy kúlgin tústi oqýshy dápterine jazylǵan. Jazýy anyq, better nómirlengen. Qoljazbada 27 oktiabr, 1983 j. Jidebai jazbasymen qatar avtordyń qoltańbasy qoiylǵan), «Áigerimniń balalary, Týraǵul týraly» (KP-6702. Muqabasy sary tústi oqýshy dápterine jazylǵan. Jazýy anyq, better nómirlengen. Qoljazba sońyna «13 dekabr, 1983 j. Jidebai»,- degen jazýmen qatar qoltańba qoiylǵan), «Abaidyń nemeresi Áýbákir týraly» (KP-6703. Muqabasy kók tústi oqýshy dápterine jazylǵan. Jidebai. 05.02.1984 jyl), «Oljai urpaqtary. Aidos, Qaidos, Jandos» (KP-6705. Muqabasy aq tústi qalyń dápterge jazylǵan. Dápterde jalpy sany 72 bet nómirlengen. Jazba 65 betke deiin júrgizilgen. Jazýy anyq, túzetýleri bar. Qoljazbanyń jazylǵan merzimi kórsetilmegen), «Meniń esteligimdi oqyǵandardyń esine...» (KP-6707. Muqabasy kók tústi qalyń dápterge jazylǵan. Qoljazba jiyny 186 betten turady. Dápterdiń sońǵy betinde esteliktiń mazmuny berilgen. Osy eńbektiń. «Eskertpe» bóliminde avtor Oljaidan bastaǵan Yrǵyzbai, Keńgirbai, Óskenbai, Qunanbai, Abai urpaqtarynyń ómir súrgen ýaqytyn, jerlengen jerlerin kórsetedi.
Shejire – qazaq tarihymen birge jazylyp kele jatqan ótkenimizdiń kýási. Biz shejireni oqi otyryp sol zamandaǵy tarihi oqiǵalarmen, qoǵamdyq qatynastarmen, eldegi, belgili bir aimaqtaǵy halyqtyń ál-aýqaty, turmysy týrasynda maǵlumat alamyz.
