ابايدى تانۋ ونىڭ شىققان تەگٸن بٸلۋدەن باستالسا كەرەك. وسى ورايدا شىعىس قازاقستانداعى «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك قورىق-مۋزەيٸنٸڭ باس قور ساقتاۋشىسى مەرۋەرت ابلامباەۆانىڭ رەداكتسييامىزعا ۇسىنعان دەرەكتەرٸنٸڭ ماڭىزى ەرەكشە. «قازاقپارات» حاا مۋزەي مامانىنىڭ قۇنانباي ەۋلەتٸنٸڭ شەجٸرەسٸ دەرەكتەرٸ تۋرالى ماتەريالىن ىقشامداپ نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.
قازاقتىڭ ۇلتتىق كودىنىڭ بٸرٸ – شەجٸرە. ونىڭ تاسقا باسىلىپ, عىلىمي اينالىمعا تٷسۋٸن «تاريحي-ي راشيدي» ەڭبەگٸنٸڭ اۆتورى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مەن «جەمي-ەت-تاۋاريح» جىلناماسىن جازعان قادىرعالي جالايريدٸڭ زامانىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.
مەرۋەرت ابلامباەۆانىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, كەيٸن بۇل دەستٷردٸ قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانبايۇلى جالعاپ, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنا ارنايى زەرتتەۋدٸ تاپسىرعان ەكەن. سٶيتكەن ۇلى اقىننىڭ ٶز ەۋلەتٸ مەن ٷرٸم-بۇتاعى دا بٷگٸن بٷتٸن بٸر شەجٸرەگە اينالدى.
«80 جىلدىق تاريحى بار اباي مۋزەيٸنٸڭ قورىندا كٶپتەگەن قۇندى قولجازبا دەرەكتەر جيناقتالعان. سولاردىڭ بٸرٸ – شەجٸرە. شەجٸرە تاريحىن جازۋدا ابايدىڭ تٸكەلەي ۇرپاقتارى ات سالىسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ بٸلگەن دەرەكتەرٸن, ەستەلٸكتەرٸن قاعاز بەتٸنە تٷسٸرٸپ, ابايتانۋعا ٶزٸندٸك ٷلەس قوستى دەۋگە بولادى», - دەپ جازادى مەرۋەرت ابلامباەۆا.
مۋزەي قىزمەتكەرٸ ابايتانۋعا زور ٷلەس قوسقان اقىن ۇرپاقتارىنىڭ بٸرٸ ەرحام ىسقاقوۆ ەكەنٸن ايتادى.
«ەرحامنىڭ ەكەسٸ كەكٸتاي ىسقاقۇلىنىڭ اباي شىعارمالارىنىڭ تۇڭعىش جيناعىن باسپاعا دايىنداۋ بارىسىندا اقىننىڭ ۇلى تۋراعۇلمەن بٸرلەسە وتىرىپ اتقارعان ەڭبەگٸ بارشاعا مەلٸم. ەكەسٸنەن وسىنداي تەلٸم, ٶنەگە كٶرٸپ ٶسكەن ەرحام كەكٸتايۇلى دا بٷكٸل عۇمىرىن ابايتانۋدىڭ دامۋىنا ارنادى. 1940 جىلى اباي مۋزەيٸنٸڭ اشىلۋىنا وراي جٷزەگە اسىرىلعان جۇمىستاردىڭ ٸشٸندەگٸ ماڭىزدىسى اقىن مۇراسىن جيناستىرۋ, اقىندى كٶرگەن, بٸلگەن ادامداردىڭ ەستەلٸكتەرٸن جازىپ الۋ, جيناقتاۋ جۇمىستارىن جٷزەگە اسىرۋدا ەرحام كەكٸتايۇلىنىڭ ەڭبەگٸ ٷلكەن. اتالمىش جۇمىستاردى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مۋزەي ٶز تاراپىنان ارنايى ٸسساپارلار ۇيىمداستىرعان», - دەيدٸ اباي مۇراسىنىڭ شىراقشىسى.
شىنىمەن دە اباي مۇراسىن جيناقتاۋدا ەرحام ىسقاقوۆتىڭ اقىن ۇرپاقتارىنىڭ شەجٸرەسٸن تاراتىپ جازعان ەڭبەگٸ وراسان دەۋگە بولادى. سولاردىڭ بٸرٸ مۋزەي قورىنداعى «ابايدىڭ ٷرٸم-بۇتاعى» تاقىرىبىنداعى كەستە تٷرٸندە تولتىرىلعان قولجازباسى. ەرٸ قاراي سٶزدٸ وسى دەرەكتٸڭ بەرٸن كٶز مايىن تاۋىسىپ جيناقتاپ, قاعاز تٷسٸرگەن مەرۋەرت ابلامباەۆاعا بەرەيٸك.
«كەستەدە ابايدىڭ بالالارى, ولاردان تاراعان نەمەرەلەرٸ, شٶبەرەلەرٸ, جيەندەرٸ تۋراسىندا جازىلعان. قارا تٷستٸ قارىنداشپەن سىزىلعان كەستە باعانالاردان تۇرادى. باعانالاردا رەتتٸك سانى, اتى-جٶنٸ, ابايعا جاقىندىعى, تۋعان, ٶلگەن جىلى, قازٸرگٸ تۇراعى, قىزمەت ورنى, ەسكەرتۋ جازبالارى جازىلعان. جازبا سوڭىندا «جازىپ العان كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر س.دٶنەنباەۆا, تٷسٸنٸك ايتىپ وتىرۋشى ابايدىڭ شٶبەرەسٸ ىسقاقوۆ», - دەگەن قولتاڭبا قالدىرىلعان. قولجازبا 1948 جىلى 24 جەلتوقساندا قاعاز بەتٸنە تٷسٸرٸلگەن. البوم تٷرٸندە تٷپتەلگەن, كٶلەمٸ 6 بەت. ٶلشەمٸ 36ح40 سم. قولجازبا سارعىش تٷستٸ قاعازعا كٶك تٷستٸ سييامەن تولتىرىلعان. تٷزەتۋلەرٸ بار.
مۋزەي قورىنداعى ەرحام ىسقاقوۆتىڭ كەلەسٸ قولجازباسى «ابايدىڭ ٶمٸرٸنە قاتىستى دەرەكتەر» اتاۋىمەن جازىلعان توپتاما. سىزبا تٷرٸندە بەرٸلگەن شەجٸرە ولجايدان باستاپ قۇنانبايعا دەيٸنگٸ ۇرپاقتاردى تاراتىپ جازادى. سىزبا سوڭىندا «جازعان ارحام يسكاكوۆ» قولتاڭباسى قويىلعان. شەجٸرە ا4 كٶلەمدەگٸ سارعىش تٷستٸ قاعازعا كٶك تٷستٸ سييامەن جازىلعان.
ەرحام ىسقاقوۆتىڭ «قۇنانباي بالالارىنىڭ تۇقىمىنىڭ قازٸرگٸ تٸرٸسٸ» جازباسىندا قۇدايبەردٸدەن تاراعان ۇرپاقتارىن كٶرسەتٸپ, شەكەرٸم, اباي ۇرپاقتارىنىڭ تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى, قىزمەتٸ تۋراسىندا اقپارات جازادى. سونىمەن قاتار اباي ۇرپاقتارىنىڭ 1941-1943 جىلدار ارالىعىندا سوعىسقا كەتكەندەرٸ جەنە ابايدان تاراعان كٶزٸ تٸرٸ قىز بالالار تۋراسىندا مەلٸمەت بەرەدٸ. «يسقاق كەكتاي ونىڭ بالاسى ارحام 75 جاستا...» دەپ ٶزٸنەن تاراعان ۇرپاقتارى جايىندا دا ماعلۇمات بەرەدٸ. مەتٸن سوڭىندا «وسى مەلٸمەتتٸ بەرۋشٸ ارحام يسكاكوۆ. 26/XI. 1959 ج.» مازمۇندى جازبا جازىلعان. قولجازبا ا4 كٶلەمٸندەگٸ سارعىش تٷستٸ بەتكە كٶك تٷستٸ سييامەن جازىلعان. تٷزەتۋلەرٸ بار. جالپى كٶلەمٸ 7 بەت.
مۋزەي قورىنداعى كەلەسٸ شەجٸرە مٸنەش ەرحامقىزىنا تيەسٸلٸ. مٸنەش ەرحامقىزىنىڭ «مەن جازۋشى دا, عالىم دا, زەرتتەۋشٸ دە ەمەسپٸن...» دەپ باستالاتىن ەستەلٸگٸ (كپ-6716/1) قازٸرگٸ ەرٸپتەگٸ قولجازبا تٷرٸندە جازىلعان. ەستەلٸكتە قۇنانباي قاجىنىڭ بەيبٸشەسٸ كٷنكەدەن دٷنيەگە كەلگەن قۇدايبەردٸ جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنا توقتالادى. سونىمەن بٸرگە احات قۇدايبەردٸۇلىنىڭ ەكەسٸ شەكەرٸمنٸڭ سٷيەگٸن ەلگە قالاي ەكەلگەندٸگٸ تۋراسىنداعى ەستەلٸگٸمەن بٶلٸسەدٸ. قولجازبا 1998 جىلى 10 شٸلدەدە سەمەي قالاسىندا جازىلعان. كٶلەمٸ 14 بەت. قولجازبانى وقۋشى دەپتەرٸنٸڭ بەتتەرٸنە جازىلعان.
مٸنەش ەرحامقىزىنىڭ كەلەسٸ ەستەلٸگٸ «الىپ انادان تۋادى» (كپ-6717/1) دەپ اتالادى. «ۇلى بابالارىمىزدان, ولجايدان: قايدوس, ايدوس, جاندوس اتتى ٷش ۇل بولىپتى...» دەپ باستالاتىن ەستەلٸگٸندە «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعاسىن تٸلگە تيەك ەتە وتىرىپ, ابايدىڭ ارعى تەگٸ ىرعىزباي, ٶسكەنباي, ودان تاراعان قۇنانباي, اباي ۇرپاقتارىنىڭ ٶمٸرٸ مەن ەل تاريحىن بايلانىستىرا وتىرىپ باياندايدى. ەستەلٸك ماشينكادا تەرٸلگەن. جالپى كٶلەمٸ 22 بەت. قاعازدىڭ ٶلشەمٸ ا4.
«قۇنانباي – ۇلجاننان تەڭٸربەردٸ, اباي, وسپان, ىسقاق قۇنانبايۇلىنان تاراعان ۇرپاقتار» شەجٸرەسٸ. (كپ-6717/3). شەجٸرە ىسقاق قۇنانبايۇلىنان تاراعان كەكٸتاي, احمەتبەك, ەرحام, حاميت, سەبيت, شاعاتاي جەنە ت.ب. ۇرپاقتارىن كٶرسەتەدٸ. تٸزٸم تٷرٸندە بەرٸلگەن ىسقاق قۇنانبايۇلى ۇرپاقتارىنىڭ شەجٸرەسٸندە ۇلدارىمەن قاتار قىزداردىڭ دا اتى كٶرسەتٸلەدٸ. سونىمەن قاتار ەسٸمدەرٸنٸڭ قاتارىنا دٷنيەگە كەلگەن جىلدارى جەنە كەيبٸر ۇرپاقتارىنىڭ دٷنيەدەن ٶتكەن جىلدارى بەرٸلگەن. كٶلەمٸ 3 بەت. قاعازدىڭ ٶلشەمٸ ا4. جازبا سوڭىندا «ىسقاق – قۇنانباي ۇرپاقتارىن جازعان مٸنەش ەرحامقىزى. 1994 جىل, جەلتوقسان. اباي-قاراۋىل» دەگەن اقپارات بەرٸلگەن.
مۋزەي قورىنداعى شەجٸرە تاريحىنا قاتىستى كەلەسٸ قۇندى جازبالار نييازبەك الداجاروۆقا تيەسٸلٸ. ن.الداجاروۆ 1976-1984 جىلدارى جيدەبايداعى ابايدىڭ مۋزەي-ٷيٸ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸن اتقارعان. ول ٶزٸنٸڭ اباي اۋىلىنداعى كٶپتٸ كٶرگەن كٶنەكٶز اقساقالداردان سۇراپ, بٸلگەن ەستەلٸكتەرٸن قاعاز بەتٸنە جٷيەلەپ, رەتتەپ تٷسٸرگەن. مۋزەي قورىندا ن.الداجاروۆتىڭ «ىرعىزباي جورتار تۋرالى ەستەلٸك ۋاقيعالار» (كپ-3617). مۇقاباسى كٷلگٸن تٷستٸ وقۋشى دەپتەرٸنە جازىلعان. جازۋى انىق, بەتتەر نٶمٸرلەنگەن. قولجازبادا 27 وكتيابر, 1983 ج. جيدەباي جازباسىمەن قاتار اۆتوردىڭ قولتاڭباسى قويىلعان), «ەيگەرٸمنٸڭ بالالارى, تۋراعۇل تۋرالى» (كپ-6702. مۇقاباسى سارى تٷستٸ وقۋشى دەپتەرٸنە جازىلعان. جازۋى انىق, بەتتەر نٶمٸرلەنگەن. قولجازبا سوڭىنا «13 دەكابر, 1983 ج. جيدەباي»,- دەگەن جازۋمەن قاتار قولتاڭبا قويىلعان), «ابايدىڭ نەمەرەسٸ ەۋبەكٸر تۋرالى» (كپ-6703. مۇقاباسى كٶك تٷستٸ وقۋشى دەپتەرٸنە جازىلعان. جيدەباي. 05.02.1984 جىل), «ولجاي ۇرپاقتارى. ايدوس, قايدوس, جاندوس» (كپ-6705. مۇقاباسى اق تٷستٸ قالىڭ دەپتەرگە جازىلعان. دەپتەردە جالپى سانى 72 بەت نٶمٸرلەنگەن. جازبا 65 بەتكە دەيٸن جٷرگٸزٸلگەن. جازۋى انىق, تٷزەتۋلەرٸ بار. قولجازبانىڭ جازىلعان مەرزٸمٸ كٶرسەتٸلمەگەن), «مەنٸڭ ەستەلٸگٸمدٸ وقىعانداردىڭ ەسٸنە...» (كپ-6707. مۇقاباسى كٶك تٷستٸ قالىڭ دەپتەرگە جازىلعان. قولجازبا جيىنى 186 بەتتەن تۇرادى. دەپتەردٸڭ سوڭعى بەتٸندە ەستەلٸكتٸڭ مازمۇنى بەرٸلگەن. وسى ەڭبەكتٸڭ. «ەسكەرتپە» بٶلٸمٸندە اۆتور ولجايدان باستاعان ىرعىزباي, كەڭگٸرباي, ٶسكەنباي, قۇنانباي, اباي ۇرپاقتارىنىڭ ٶمٸر سٷرگەن ۋاقىتىن, جەرلەنگەن جەرلەرٸن كٶرسەتەدٸ.
شەجٸرە – قازاق تاريحىمەن بٸرگە جازىلىپ كەلە جاتقان ٶتكەنٸمٸزدٸڭ كۋەسٸ. بٸز شەجٸرەنٸ وقي وتىرىپ سول زامانداعى تاريحي وقيعالارمەن, قوعامدىق قاتىناستارمەن, ەلدەگٸ, بەلگٸلٸ بٸر ايماقتاعى حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى, تۇرمىسى تۋراسىندا ماعلۇمات الامىز.
