Ózin qazaqtyń perzenti sanaityn pendeniń Abaidy maqtan tutýy zańdy qubylys. «Qazaqtyń bas aqyny – Abai. Onan asqan burynǵy-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq», – dep jiyrmasynshy ǵasyr tabaldyryǵyn attai bere qadap aitqan alash ardaqtysy Ahmet Baitursynovtyń ǵibratty pikiri barshamyzdyń júregimizde jattaýly.
Osy jyldyń sáýir aiynda jaryq kórgen Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebietimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aitqanda ulttyq rýhymyz boiymyzda máńgi qalýyǵa tiis», –ekendigin meilinshe tereń ashyp berdi. Rýhani qazynamyzdaǵy taram-taram salalar – Abaidyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary, Qurmanǵazynyń kúileri, ǵasyrlar qoinaýyn kernegen babalar sazy búgingi urpaq igiligine ainalýy shart. Urpaqty tárbieleitin de, rýhymyzdy asqaqtatatyn da baǵzydan jetken asyl qazynalarymyz.
Abai murasyna búgingi býyn zor sergektikpen, kerek deseńiz perzenttik mahabbatpen qaraýy kerek. Uly aqynnyń 150 jyldyq mereitoiy sátinde Abai-Shákárim kesenesiniń minberinde turyp: «Abai sózi – qazaqtyń boitumary. Abai murasy – qazaqtyń eń qasietti qazynasy» degen qanatty sózi árbir ziialy óskinniń sanasynda máńgilikke saqtalary haq.
Aitpaǵymyz, Abai – qasietimiz, asylymyz. Endeshe uly tulǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵynda eleýsiz qalatyn sát, eskerýsiz qalatyn derektiń bolmaǵany abzal. Máselen, Abaidyń týǵan kúnine nazar aýdaraiyq. «Qazaqstan» ulttyq entsiklopediiasynda: «Abai (Ibrahim) Qunanbaev [29.7 (10.8) 1845, qazirgi Shyǵys Qazaqstan obl. Abai aýd. Qasqabulaq jailaýy – 23.6 (6.7) 1904, sonda, Balashaqpaq jailaýy, beiiti Jidebaida)] – uly aqyn, filosof, aǵartýshy, kompozitor» (Almaty: 1998, 1- t., 11-b.), – delingen. Al «Abai» entsiklopediiasynda: «Abai (Ibrahim) Qunanbaev (22.8.1845, qazirgi Semei obl., Abai aýd. – 5.7.1904, sonda) – uly aqyn, kompozitor, filosof, aǵartýshy, qazaqtyń realistik jańa jazba ádebietiniń negizin qalaýshy» (47-b.), – dep kórsetilgen. Abai ómiri jóninde eń nanymdy, ǵylymi derek berýge tiisti eki basylymdaǵy aiyrmashylyq oilantpai qoimaidy. Uly aqynymyzdyń týǵan, ólgen kúnderin ǵylymi júiege salyp, keiingi urpaqqa tabystai almasaq abaitanýshylarǵa syn emes pe? Hakim Abaidyń týǵan kúni Almatyda 10 tamyzda, Astana, Semei, taǵy basqa óńirlerde 23 tamyzda atalyp ótýi de aqyn ómirbaianynda sheshilmegen túitkildiń barlyǵyna megzeidi.
Abai oqýlary, múshaira, aqyndar saiysy siiaqty túri ózgeshe bolǵanymen, maqsaty bir mádeni, ádebi is-sharalar Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda ótti. Oǵan kýá qazaq dalasyn jyrǵa bólegen tele-radiohabarlar, ádebiet pen ónerdiń iri qairatkerleri qatynasqan taǵylymdy jyr shashýlar. Osy jolǵy jer-jerde ótken poeziia merekesi aýqymynyń keńdigimen, qatynasýshylar sanynyń ósýimen, ásirese, kókórim jastardyń bar yntasymen at salysýymen erekshelene túsýi qýantady. Abaiǵa qurmet – qazaqtyń ádebieti men tiline, tarihy men bolashaǵyna qurmet ekendigin búgingi jas býyn boilai uǵynǵan siiaqty. Ótkizilip jatqan sharalardyń eshqaisysyna kóleńke túsirý, tyrnaq astynan kir izdeý áýelden qaperimizge almaǵan dúnie. Abai esiminiń atalýy kóńilge qýanysh uialatqanymen, qolda bardy uqsata almai, aqyn ómirbaianyna nemketti kózqaraspen qaraý eshkimge de abyroi ápermeidi. Uly Abaidyń týǵan, ólgen kúnderin anyqtap, ýaqytynda sharalardy uiymdastyrmasaq, onda qandai tárbielik mán bar?!
Ádebietshi ǵalymdar ótken ǵasyrdaǵy aqyn-jazýshylarymyzdyń kópshiliginiń týǵan, ómirden ozǵan kúnderi jóninde naqty derekterdiń joq ekendigin aityp, jazyp júr. Naqty týǵan kúni demei-aq qoiaiyq, dúniege kelgen jyldarynyń ózin túrlishe jazyp kele jatqandyǵy shyndyq. Munyń ózi muraǵat qoinaýynda jeke adamdardyń dúniege kelýin aiǵaqtaityn qujattardyń saqtalmaýymen, tipti bolmaǵandyǵymen de bailanysty. Degenmen, bul endi qaita qaraýǵa bolmaityn qubylys desek shyndyqtyń aýlynan alystaimyz. Qazaqtyń iri sýretker jazýshysy Júsipbek Aimaýytov 1933 jyly jazǵan «Toraiǵyruly Sultanmahmut» ǵumyrbaiandyq ocherkinde: «Sultanmahmut Semei gýberniiasy, Kereký (Pavlodar) ýezi Aqbettaý (bul kúnde Shiderti) bolysynyń qazaǵy. Ol 1893 (jylqy) jyly oktiabrdiń eskishe 15-inde Ombyǵa qaraityn Kóshen – Qaraýyl, Shabar – Shanshar degen naǵashylarynyń aýylynda týady» (J.Aimaýytov. Bes tomdyq. 5-t. Almaty: 1999, 276-b.), – deidi. Jańa stilmen 28 qazan. Barlyq jinaqtary men oqýlyqtarda osy data qaitalanady. «Óz jaiymnan maǵlumat» ómirbaiandyq maqalasynda M.O.Áýezov: «Men 1897 jyly sentiabrdiń 15-inde týyppyn. Týǵan jerim Semei ýezine qaraǵan Tobyqty ishi. Shyńǵys bolysynda» (M.Áýezov. Elý tomdyq. 3-t., 67-b.) – dep týǵan kúnin anyq kórsetedi. Jańa stilmen 28 qyrkúiek. Mysaldy jalǵastyra berýge bolady. Jańa stildiń qajeti qanshama, eski stil de bizge jarap jatyr dep toqmeiilsip, qaza qoparýdan, tóńkere tekserýden qashqalaqtaǵan keibir izdenýshiler uqsa eken?!
Ertede jasaǵan aqyn-jazýshylarymyzdyń qoljazbalarynyń saqtalyp bizdiń zamanymyzǵa jetpegendikten tekstologiialyq salystyrýlar men zertteýler júrgizýde sharasyz kúige túsetindigimiz de aqiqat. Bul jaǵdailardyń basy ashyq. Al ómirbaiandyq faktileriniń (týǵan, ólgen kúni) belgili ekendigin kóre tura burmalaýymyz qai qiianpurystyq. Álde bas aqynymyzdyń týǵan, páni dúnieden ótken kúnderi qashan atalsa da bizge báribir me? Nege enjarmyz?
Abai tóńireginde úlken de, kishi de ádetke ainaldyrǵan lepirme, kóbik sózderdi tejep, ǵylymi derekterge negizdelgen tujyrymdar jol alatyn kez jetti. Uly aqynnyń tym qurmasa bir óleńiniń jazylǵan merzimin (múmkin bolyp jatsa jazylǵan jylyn, aiyn, kúnin), tarihyn, kimge arnalǵandyǵyn ashyp berse abaitaný ǵylymyna qosylǵan ólsheýsiz úles der edik. Kóteretin máseleler jetkilikti.
Orystyń uly aqyny A.S. Pýshkin ómiriniń árbir sáti qaǵazǵa túsken. Keń kólemdi týyndylaryn jazý barysyndaǵy daiyndyq: shyǵarma jospary, jumysqa qajetti tarihi qujattar, zertteýler tizimi, qosalqy materialdar qaǵaberis qalmaǵan. Roman, nemese poemany jazýǵa kirisken ýaqyty, qashan aiaqtaldy, qosymsha ózgertýler men túzetýlerdiń ýaqyty (saǵaty, minýty) báz qalpynda saqtalǵan, búgingi zamanǵa jetken. Orystyń úlgisin óńmeńdep tyqpalai beredi ekensińder dep unatpaityndar da tabylar. Biraq, aqiqat osy.
Abaidyń týýyn kýálandyratyn qujat, qoljazbalary, kúndelikti jazbalary, jazysqan hattary, kóptegen fotosýretteri, oqshaý oilary bizge jetpegenimen, ómiriniń basty kezeńderin anyqtaityn derekter men zertteýler barshylyq, táýbe!
Iri oqymysty, ǵalym Shákárim Qudaiberdiuly «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresinde»: «Ákemizdiń bir sheshesinen týǵan – Ibrahim myrza, qazaq ishinde Abai dep ataidy. Sol kisi musylmansha hám oryssha ǵylymǵa júirik, hám allanyń bergen aqyly da bul qazaqtan dana bólek kisi edi. Er jetken soń sol kisiden tálim alyp, ár túrli kitaptar oqyp, nasihatyn tyńdap, az ǵana ǵylymnyń sáýlesin sezdim, - dep Abaidan alǵan tálim-tárbie, úlgi-ónege sabaqtaryna dán rizalyǵyn bildire kelip sanaly jannyń sanasyna zilbatpan salmaq salatyn oi túiedi. – Ibrahim myrzanyń turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan qadiri azyraq bilindi. Olai bolmaǵanda danyshpan, hakim filosof kisi edi. Qor elde týdy da, qorlyqpen ótti (astyn syzǵan biz – A.E.). 1904 jyly iiýn aiynda 60 jasynda ótti, alla taǵala barshasynyń rýhyna rahmet qylsyn».
Shákárimniń aýzyna qorǵasyndai aýyr sózderdi zamany, ýaqyty salyp otyr ǵoi. Biz egemen elde, órkenietti Qazaq Elinde ómir súrý baqytyna ielendik. Endeshe ulylarymyzdy ulyqtaýda elenbeitin, eskerilmeitin usaq-túiek bolmaýy kerek.
«23 iiýnia 1904 goda v Chingizskoi volosti (v gorah Chingis) Semipalatinskogo ýezda skonchalsia popýliarnyi v rodnoi stepi kirgizskii (kazahskii –A.E.) poet Abai Kýnanbaev», - dep habarlady Álihan Bókeihanov uly aqynǵa arnalǵan nekrologta («Semipalatinskii listok», 1905, 25 noiabria, №250). Aqynnyń qaitys bolǵan kúni dálme dál kórsetilgen, biraq eski stilmen ekendigin eskergen jón. Endi budan naqty derekti tabý qiyn. Bázbireýler eski, jańa stildi dini uǵymdarmen bailanystyrady. Ol múldem qate.
Aqynnyń ómirge kelgen kúni týraly derekterge den qoialyq.
1909 jyly Sankt-Peterbýrgte basylǵan aqyn jinaǵynda mol ómirbaiandyq málimetterdi qamtyp jazǵan Kákitai endigi oqyrmanǵa aian. Kákitaidyń uly Árham Ysqaqov (1885-1963) «Abaidyń ómir joly» estelik eńbeginde: «Údere kóship sharshap-shaldyǵyp kelgen el bulaqtyń eki jaǵyndaǵy qalyń shalǵynǵa úlken úilerin tigip, ornyǵyp, jailanyp qalady. Sol qalypty ádeti boiynsha Qunanbai aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keiin, 1845 jyly eskishe 10 avgýst kúni, Qunanbaidyń ekinshi áieli Uljan tolǵatyp bir ul dúniege keledi... Atyn arabshalap Ibrahim dep qoiady»,-deidi. Ázirshe ádebiet zertteýshileriniń baǵdarda ustap júrgen birden –bir deregi osy. Jáne shynaiy derek esebinde ǵylymi ainalymǵa túskeli ondaǵan jyldar ótti. Abaitanýshy ǵalym Qaiym Muhamedhanov «Uly aqynnyń dúniege kelgen jáne baz keshken kúnderi qashannan, qalai atalyp keledi?», «Bárimizdiń Abaiymyz», tanymal qalamger Dáýlet Seisenuly «Hakim aqyn qai kúni týǵan?» maqalalarynda dáleldi oilarymen ádebiet súier qaýymǵa usynystaryn bildirgen edi. Ókinishtisi jazylyp, aitylyp kele jatqan tarihi shyndyqtyń basqarýshy oryndardyń nazarynan tys qalýynda. Másele jańa stilge kóshkenimizge bir ǵasyr ýaqyt ótse de, Abaidyń týǵan, ólgen jyldaryn ǵana belgileýde siresip, kejegemiz keri tartyp, boikúiezdik tanytýymyz endigi jerde tózbestik jaǵdai.
Naqty ǵylymi, resmi dáiekti tujyrymǵa júgineiik: «1918 jylǵy 23 ianvarda (eski stil boiynsha) Halyq Komissarlary Soveti usynylǵan eki jobany talqylady, komissiianyń jumysyn qorytty. Kelesi kúni-24 ianvarda (6 fevralda)» «Rossiia respýblikasynda batys evropalyq kalendardy qoldaný týraly dekret» qabyldady... Bul kezde eski stil men jańa stildiń arasyndaǵy aiyrmashylyq 13 kúnge tolǵan edi. Sondyqtan dekret boiynsha 1918 jylǵy 31 ianvardan keiingi kún 1 fevral ornyna 14 fevral bolyp esepteldi» (Myńbai Isqaqov «Halyq kalendary», Almaty, 1963, 36-bet).
Dáieksózdi uzaq etip alyp, ejiktep otyrǵan sebebimiz endigi jerdegi maqsat - qatelikten arylý qajet. Atap aitqanda, qazaq eliniń kúntizbesinde Abaidyń týǵan kúni 23 (eski stilmen 10) tamyz, qaitys bolǵan kúni 5 shilde (eski stilmen 23 maýsym) ekendigi taiǵa tańba basqandai badyraityp jazylsa nur ústine nur.
Alash kósemi Álihan Bókeihanov uly aqynymyzdyń baqilyqqa kóshken kúnin baspasózde 1905 jyly jariialaǵan, Abai qaitys bolǵanda 17 jastaǵy esti azamat Árham Kákitaiuly Ysqaqov týǵan kúnin soqyrǵa taiaq ustatqandai anyqtap bergen edi. Ómirin abaitanýǵa arnaǵan qazaqtyń qaisar uly, marqum Qaiym Muhamedhanov kezinde máseleniń núktesin qoiyp ketti. Abaidyń týǵan, dúnieden ozǵan kúnderi moiyn burǵyzbaityn derektermen dáleldenip otyrǵanda ony elemei, eskermei, burynǵy úirenshikti qalpynda qalsyn deý baryp turǵan nadandyq emes pe?!
Siz qalai oilaisyz, aǵaiyn!
Arap Espenbetov,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, professor
Semei.
