ٶزٸن قازاقتىڭ پەرزەنتٸ سانايتىن پەندەنٸڭ ابايدى ماقتان تۇتۋى زاڭدى قۇبىلىس. «قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي. ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا بٸز بٸلەتٸن اقىن بولعان جوق», – دەپ جيىرماسىنشى عاسىر تابالدىرىعىن اتتاي بەرە قاداپ ايتقان الاش ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ عيبراتتى پٸكٸرٸ بارشامىزدىڭ جٷرەگٸمٸزدە جاتتاۋلى.
وسى جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا جارىق كٶرگەن ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ۇلتتىق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز, تٸلٸمٸز بەن مۋزىكامىز, ەدەبيەتٸمٸز, جورالعىلارىمىز, بٸر سٶزبەن ايتقاندا ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا مەڭگٸ قالۋىعا تيٸس», –ەكەندٸگٸن مەيلٸنشە تەرەڭ اشىپ بەردٸ. رۋحاني قازىنامىزداعى تارام-تارام سالالار – ابايدىڭ دانالىعى, ەۋەزوۆتٸڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى, قۇرمانعازىنىڭ كٷيلەرٸ, عاسىرلار قويناۋىن كەرنەگەن بابالار سازى بٷگٸنگٸ ۇرپاق يگٸلٸگٸنە اينالۋى شارت. ۇرپاقتى تەربيەلەيتٸن دە, رۋحىمىزدى اسقاقتاتاتىن دا باعزىدان جەتكەن اسىل قازىنالارىمىز.
اباي مۇراسىنا بٷگٸنگٸ بۋىن زور سەرگەكتٸكپەن, كەرەك دەسەڭٸز پەرزەنتتٸك ماحابباتپەن قاراۋى كەرەك. ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى سەتٸندە اباي-شەكەرٸم كەسەنەسٸنٸڭ مٸنبەرٸندە تۇرىپ: «اباي سٶزٸ – قازاقتىڭ بويتۇمارى. اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتٸ قازىناسى» دەگەن قاناتتى سٶزٸ ەربٸر زييالى ٶسكٸننٸڭ ساناسىندا مەڭگٸلٸككە ساقتالارى حاق.
ايتپاعىمىز, اباي – قاسيەتٸمٸز, اسىلىمىز. ەندەشە ۇلى تۇلعانىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىندا ەلەۋسٸز قالاتىن سەت, ەسكەرۋسٸز قالاتىن دەرەكتٸڭ بولماعانى ابزال. مەسەلەن, ابايدىڭ تۋعان كٷنٸنە نازار اۋدارايىق. «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديياسىندا: «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ [29.7 (10.8) 1845, قازٸرگٸ شىعىس قازاقستان وبل. اباي اۋد. قاسقابۇلاق جايلاۋى – 23.6 (6.7) 1904, سوندا, بالاشاقپاق جايلاۋى, بەيٸتٸ جيدەبايدا)] – ۇلى اقىن, فيلوسوف, اعارتۋشى, كومپوزيتور» (الماتى: 1998, 1- ت., 11-ب.), – دەلٸنگەن. ال «اباي» ەنتسيكلوپەديياسىندا: «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ (22.8.1845, قازٸرگٸ سەمەي وبل., اباي اۋد. – 5.7.1904, سوندا) – ۇلى اقىن, كومپوزيتور, فيلوسوف, اعارتۋشى, قازاقتىڭ رەاليستٸك جاڭا جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى» (47-ب.), – دەپ كٶرسەتٸلگەن. اباي ٶمٸرٸ جٶنٸندە ەڭ نانىمدى, عىلىمي دەرەك بەرۋگە تيٸستٸ ەكٸ باسىلىمداعى ايىرماشىلىق ويلانتپاي قويمايدى. ۇلى اقىنىمىزدىڭ تۋعان, ٶلگەن كٷندەرٸن عىلىمي جٷيەگە سالىپ, كەيٸنگٸ ۇرپاققا تابىستاي الماساق ابايتانۋشىلارعا سىن ەمەس پە? حاكٸم ابايدىڭ تۋعان كٷنٸ الماتىدا 10 تامىزدا, استانا, سەمەي, تاعى باسقا ٶڭٸرلەردە 23 تامىزدا اتالىپ ٶتۋٸ دە اقىن ٶمٸربايانىندا شەشٸلمەگەن تٷيتكٸلدٸڭ بارلىعىنا مەگزەيدٸ.
اباي وقۋلارى, مٷشايرا, اقىندار سايىسى سيياقتى تٷرٸ ٶزگەشە بولعانىمەن, ماقساتى بٸر مەدەني, ەدەبي ٸس-شارالار قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن قالالارىندا ٶتتٸ. وعان كۋە قازاق دالاسىن جىرعا بٶلەگەن تەلە-راديوحابارلار, ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ٸرٸ قايراتكەرلەرٸ قاتىناسقان تاعىلىمدى جىر شاشۋلار. وسى جولعى جەر-جەردە ٶتكەن پوەزييا مەرەكەسٸ اۋقىمىنىڭ كەڭدٸگٸمەن, قاتىناسۋشىلار سانىنىڭ ٶسۋٸمەن, ەسٸرەسە, كٶكٶرٸم جاستاردىڭ بار ىنتاسىمەن ات سالىسۋىمەن ەرەكشەلەنە تٷسۋٸ قۋانتادى. ابايعا قۇرمەت – قازاقتىڭ ەدەبيەتٸ مەن تٸلٸنە, تاريحى مەن بولاشاعىنا قۇرمەت ەكەندٸگٸن بٷگٸنگٸ جاس بۋىن بويلاي ۇعىنعان سيياقتى. ٶتكٸزٸلٸپ جاتقان شارالاردىڭ ەشقايسىسىنا كٶلەڭكە تٷسٸرۋ, تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋ ەۋەلدەن قاپەرٸمٸزگە الماعان دٷنيە. اباي ەسٸمٸنٸڭ اتالۋى كٶڭٸلگە قۋانىش ۇيالاتقانىمەن, قولدا باردى ۇقساتا الماي, اقىن ٶمٸربايانىنا نەمكەتتٸ كٶزقاراسپەن قاراۋ ەشكٸمگە دە ابىروي ەپەرمەيدٸ. ۇلى ابايدىڭ تۋعان, ٶلگەن كٷندەرٸن انىقتاپ, ۋاقىتىندا شارالاردى ۇيىمداستىرماساق, وندا قانداي تەربيەلٸك مەن بار?!
ەدەبيەتشٸ عالىمدار ٶتكەن عاسىرداعى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ تۋعان, ٶمٸردەن وزعان كٷندەرٸ جٶنٸندە ناقتى دەرەكتەردٸڭ جوق ەكەندٸگٸن ايتىپ, جازىپ جٷر. ناقتى تۋعان كٷنٸ دەمەي-اق قويايىق, دٷنيەگە كەلگەن جىلدارىنىڭ ٶزٸن تٷرلٸشە جازىپ كەلە جاتقاندىعى شىندىق. مۇنىڭ ٶزٸ مۇراعات قويناۋىندا جەكە ادامداردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸن ايعاقتايتىن قۇجاتتاردىڭ ساقتالماۋىمەن, تٸپتٸ بولماعاندىعىمەن دە بايلانىستى. دەگەنمەن, بۇل ەندٸ قايتا قاراۋعا بولمايتىن قۇبىلىس دەسەك شىندىقتىڭ اۋلىنان الىستايمىز. قازاقتىڭ ٸرٸ سۋرەتكەر جازۋشىسى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ 1933 جىلى جازعان «تورايعىرۇلى سۇلتانماحمۇت» عۇمىرباياندىق وچەركٸندە: «سۇلتانماحمۇت سەمەي گۋبەرنيياسى, كەرەكۋ (پاۆلودار) ۋەزٸ اقبەتتاۋ (بۇل كٷندە شٸدەرتٸ) بولىسىنىڭ قازاعى. ول 1893 (جىلقى) جىلى وكتيابردٸڭ ەسكٸشە 15-ٸندە ومبىعا قارايتىن كٶشەن – قاراۋىل, شابار – شانشار دەگەن ناعاشىلارىنىڭ اۋىلىندا تۋادى» (ج.ايماۋىتوۆ. بەس تومدىق. 5-ت. الماتى: 1999, 276-ب.), – دەيدٸ. جاڭا ستيلمەن 28 قازان. بارلىق جيناقتارى مەن وقۋلىقتاردا وسى داتا قايتالانادى. «ٶز جايىمنان ماعلۇمات» ٶمٸرباياندىق ماقالاسىندا م.و.ەۋەزوۆ: «مەن 1897 جىلى سەنتيابردٸڭ 15-ٸندە تۋىپپىن. تۋعان جەرٸم سەمەي ۋەزٸنە قاراعان توبىقتى ٸشٸ. شىڭعىس بولىسىندا» (م.ەۋەزوۆ. ەلۋ تومدىق. 3-ت., 67-ب.) – دەپ تۋعان كٷنٸن انىق كٶرسەتەدٸ. جاڭا ستيلمەن 28 قىركٷيەك. مىسالدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. جاڭا ستيلدٸڭ قاجەتٸ قانشاما, ەسكٸ ستيل دە بٸزگە جاراپ جاتىر دەپ توقمەيٸلسٸپ, قازا قوپارۋدان, تٶڭكەرە تەكسەرۋدەن قاشقالاقتاعان كەيبٸر ٸزدەنۋشٸلەر ۇقسا ەكەن?!
ەرتەدە جاساعان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ قولجازبالارىنىڭ ساقتالىپ بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتپەگەندٸكتەن تەكستولوگييالىق سالىستىرۋلار مەن زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە شاراسىز كٷيگە تٷسەتٸندٸگٸمٸز دە اقيقات. بۇل جاعدايلاردىڭ باسى اشىق. ال ٶمٸرباياندىق فاكتٸلەرٸنٸڭ (تۋعان, ٶلگەن كٷنٸ) بەلگٸلٸ ەكەندٸگٸن كٶرە تۇرا بۇرمالاۋىمىز قاي قييانپۇرىستىق. ەلدە باس اقىنىمىزدىڭ تۋعان, پەني دٷنيەدەن ٶتكەن كٷندەرٸ قاشان اتالسا دا بٸزگە بەرٸبٸر مە? نەگە ەنجارمىز?
اباي تٶڭٸرەگٸندە ٷلكەن دە, كٸشٸ دە ەدەتكە اينالدىرعان لەپٸرمە, كٶبٸك سٶزدەردٸ تەجەپ, عىلىمي دەرەكتەرگە نەگٸزدەلگەن تۇجىرىمدار جول الاتىن كەز جەتتٸ. ۇلى اقىننىڭ تىم قۇرماسا بٸر ٶلەڭٸنٸڭ جازىلعان مەرزٸمٸن (مٷمكٸن بولىپ جاتسا جازىلعان جىلىن, ايىن, كٷنٸن), تاريحىن, كٸمگە ارنالعاندىعىن اشىپ بەرسە ابايتانۋ عىلىمىنا قوسىلعان ٶلشەۋسٸز ٷلەس دەر ەدٸك. كٶتەرەتٸن مەسەلەلەر جەتكٸلٸكتٸ.
ورىستىڭ ۇلى اقىنى ا.س. پۋشكين ٶمٸرٸنٸڭ ەربٸر سەتٸ قاعازعا تٷسكەن. كەڭ كٶلەمدٸ تۋىندىلارىن جازۋ بارىسىنداعى دايىندىق: شىعارما جوسپارى, جۇمىسقا قاجەتتٸ تاريحي قۇجاتتار, زەرتتەۋلەر تٸزٸمٸ, قوسالقى ماتەريالدار قاعابەرٸس قالماعان. رومان, نەمەسە پوەمانى جازۋعا كٸرٸسكەن ۋاقىتى, قاشان اياقتالدى, قوسىمشا ٶزگەرتۋلەر مەن تٷزەتۋلەردٸڭ ۋاقىتى (ساعاتى, مينۋتى) بەز قالپىندا ساقتالعان, بٷگٸنگٸ زامانعا جەتكەن. ورىستىڭ ٷلگٸسٸن ٶڭمەڭدەپ تىقپالاي بەرەدٸ ەكەنسٸڭدەر دەپ ۇناتپايتىندار دا تابىلار. بٸراق, اقيقات وسى.
ابايدىڭ تۋۋىن كۋەلاندىراتىن قۇجات, قولجازبالارى, كٷندەلٸكتٸ جازبالارى, جازىسقان حاتتارى, كٶپتەگەن فوتوسۋرەتتەرٸ, وقشاۋ ويلارى بٸزگە جەتپەگەنٸمەن, ٶمٸرٸنٸڭ باستى كەزەڭدەرٸن انىقتايتىن دەرەكتەر مەن زەرتتەۋلەر بارشىلىق, تەۋبە!
ٸرٸ وقىمىستى, عالىم شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى «تٷرٸك, قىرعىز-قازاق ھەم حاندار شەجٸرەسٸندە»: «ەكەمٸزدٸڭ بٸر شەشەسٸنەن تۋعان – يبراھيم مىرزا, قازاق ٸشٸندە اباي دەپ اتايدى. سول كٸسٸ مۇسىلمانشا ھەم ورىسشا عىلىمعا جٷيرٸك, ھەم اللانىڭ بەرگەن اقىلى دا بۇل قازاقتان دانا بٶلەك كٸسٸ ەدٸ. ەر جەتكەن سوڭ سول كٸسٸدەن تەلٸم الىپ, ەر تٷرلٸ كٸتاپتار وقىپ, ناسيحاتىن تىڭداپ, از عانا عىلىمنىڭ سەۋلەسٸن سەزدٸم, - دەپ ابايدان العان تەلٸم-تەربيە, ٷلگٸ-ٶنەگە ساباقتارىنا دەن ريزالىعىن بٸلدٸرە كەلٸپ سانالى جاننىڭ ساناسىنا زٸلباتپان سالماق سالاتىن وي تٷيەدٸ. – يبراھيم مىرزانىڭ تۇراعى قازاق ٸشٸ بولعاندىقتان قادٸرٸ ازىراق بٸلٸندٸ. ولاي بولماعاندا دانىشپان, حاكيم فيلوسوف كٸسٸ ەدٸ. قور ەلدە تۋدى دا, قورلىقپەن ٶتتٸ (استىن سىزعان بٸز – ا.ە.). 1904 جىلى ييۋن ايىندا 60 جاسىندا ٶتتٸ, اللا تاعالا بارشاسىنىڭ رۋحىنا راحمەت قىلسىن».
شەكەرٸمنٸڭ اۋزىنا قورعاسىنداي اۋىر سٶزدەردٸ زامانى, ۋاقىتى سالىپ وتىر عوي. بٸز ەگەمەن ەلدە, ٶركەنيەتتٸ قازاق ەلٸندە ٶمٸر سٷرۋ باقىتىنا يەلەندٸك. ەندەشە ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاۋدا ەلەنبەيتٸن, ەسكەرٸلمەيتٸن ۇساق-تٷيەك بولماۋى كەرەك.
«23 ييۋنيا 1904 گودا ۆ چينگيزسكوي ۆولوستي (ۆ گوراح چينگيس) سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا سكونچالسيا پوپۋليارنىي ۆ رودنوي ستەپي كيرگيزسكيي (كازاحسكيي –ا.ە.) پوەت اباي كۋنانباەۆ», - دەپ حابارلادى ەليحان بٶكەيحانوۆ ۇلى اقىنعا ارنالعان نەكرولوگتا («سەميپالاتينسكيي ليستوك», 1905, 25 نويابريا, №250). اقىننىڭ قايتىس بولعان كٷنٸ دەلمە دەل كٶرسەتٸلگەن, بٸراق ەسكٸ ستيلمەن ەكەندٸگٸن ەسكەرگەن جٶن. ەندٸ بۇدان ناقتى دەرەكتٸ تابۋ قيىن. بەزبٸرەۋلەر ەسكٸ, جاڭا ستيلدٸ دٸني ۇعىمدارمەن بايلانىستىرادى. ول مٷلدەم قاتە.
اقىننىڭ ٶمٸرگە كەلگەن كٷنٸ تۋرالى دەرەكتەرگە دەن قويالىق.
1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە باسىلعان اقىن جيناعىندا مول ٶمٸرباياندىق مەلٸمەتتەردٸ قامتىپ جازعان كەكٸتاي ەندٸگٸ وقىرمانعا ايان. كەكٸتايدىڭ ۇلى ەرحام ىسقاقوۆ (1885-1963) «ابايدىڭ ٶمٸر جولى» ەستەلٸك ەڭبەگٸندە: «ٷدەرە كٶشٸپ شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەن ەل بۇلاقتىڭ ەكٸ جاعىنداعى قالىڭ شالعىنعا ٷلكەن ٷيلەرٸن تٸگٸپ, ورنىعىپ, جايلانىپ قالادى. سول قالىپتى ەدەتٸ بويىنشا قۇنانباي اۋىلى قاسقابۇلاققا كەلٸپ قونعاننان كەيٸن, 1845 جىلى ەسكٸشە 10 اۆگۋست كٷنٸ, قۇنانبايدىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ ۇلجان تولعاتىپ بٸر ۇل دٷنيەگە كەلەدٸ... اتىن ارابشالاپ يبراھيم دەپ قويادى»,-دەيدٸ. ەزٸرشە ەدەبيەت زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ باعداردا ۇستاپ جٷرگەن بٸردەن –بٸر دەرەگٸ وسى. جەنە شىنايى دەرەك ەسەبٸندە عىلىمي اينالىمعا تٷسكەلٸ ونداعان جىلدار ٶتتٸ. ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ «ۇلى اقىننىڭ دٷنيەگە كەلگەن جەنە باز كەشكەن كٷندەرٸ قاشاننان, قالاي اتالىپ كەلەدٸ?», «بەرٸمٸزدٸڭ ابايىمىز», تانىمال قالامگەر دەۋلەت سەيسەنۇلى «حاكٸم اقىن قاي كٷنٸ تۋعان?» ماقالالارىندا دەلەلدٸ ويلارىمەن ەدەبيەت سٷيەر قاۋىمعا ۇسىنىستارىن بٸلدٸرگەن ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ جازىلىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقان تاريحي شىندىقتىڭ باسقارۋشى ورىنداردىڭ نازارىنان تىس قالۋىندا. مەسەلە جاڭا ستيلگە كٶشكەنٸمٸزگە بٸر عاسىر ۋاقىت ٶتسە دە, ابايدىڭ تۋعان, ٶلگەن جىلدارىن عانا بەلگٸلەۋدە سٸرەسٸپ, كەجەگەمٸز كەرٸ تارتىپ, بويكٷيەزدٸك تانىتۋىمىز ەندٸگٸ جەردە تٶزبەستٸك جاعداي.
ناقتى عىلىمي, رەسمي دەيەكتٸ تۇجىرىمعا جٷگٸنەيٸك: «1918 جىلعى 23 يانۆاردا (ەسكٸ ستيل بويىنشا) حالىق كوميسسارلارى سوۆەتٸ ۇسىنىلعان ەكٸ جوبانى تالقىلادى, كوميسسييانىڭ جۇمىسىن قورىتتى. كەلەسٸ كٷنٸ-24 يانۆاردا (6 فەۆرالدا)» «روسسييا رەسپۋبليكاسىندا باتىس ەۆروپالىق كالەنداردى قولدانۋ تۋرالى دەكرەت» قابىلدادى... بۇل كەزدە ەسكٸ ستيل مەن جاڭا ستيلدٸڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 13 كٷنگە تولعان ەدٸ. سوندىقتان دەكرەت بويىنشا 1918 جىلعى 31 يانۆاردان كەيٸنگٸ كٷن 1 فەۆرال ورنىنا 14 فەۆرال بولىپ ەسەپتەلدٸ» (مىڭباي يسقاقوۆ «حالىق كالەندارى», الماتى, 1963, 36-بەت).
دەيەكسٶزدٸ ۇزاق ەتٸپ الىپ, ەجٸكتەپ وتىرعان سەبەبٸمٸز ەندٸگٸ جەردەگٸ ماقسات - قاتەلٸكتەن ارىلۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, قازاق ەلٸنٸڭ كٷنتٸزبەسٸندە ابايدىڭ تۋعان كٷنٸ 23 (ەسكٸ ستيلمەن 10) تامىز, قايتىس بولعان كٷنٸ 5 شٸلدە (ەسكٸ ستيلمەن 23 ماۋسىم) ەكەندٸگٸ تايعا تاڭبا باسقانداي بادىرايتىپ جازىلسا نۇر ٷستٸنە نۇر.
الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ ۇلى اقىنىمىزدىڭ باقيلىققا كٶشكەن كٷنٸن باسپاسٶزدە 1905 جىلى جارييالاعان, اباي قايتىس بولعاندا 17 جاستاعى ەستٸ ازامات ەرحام كەكٸتايۇلى ىسقاقوۆ تۋعان كٷنٸن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىقتاپ بەرگەن ەدٸ. ٶمٸرٸن ابايتانۋعا ارناعان قازاقتىڭ قايسار ۇلى, مارقۇم قايىم مۇحامەدحانوۆ كەزٸندە مەسەلەنٸڭ نٷكتەسٸن قويىپ كەتتٸ. ابايدىڭ تۋعان, دٷنيەدەن وزعان كٷندەرٸ مويىن بۇرعىزبايتىن دەرەكتەرمەن دەلەلدەنٸپ وتىرعاندا ونى ەلەمەي, ەسكەرمەي, بۇرىنعى ٷيرەنشٸكتٸ قالپىندا قالسىن دەۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق ەمەس پە?!
سٸز قالاي ويلايسىز, اعايىن!
اراپ ەسپەنبەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, پروفەسسور
سەمەي.
