Qazaq ádebiettaný ǵylymy tarihynda eń kóp zerttelgen de, shyǵarmashylyq murasy jan-jaqty taldanyp, ǵalymdardyń tyńǵylyqty nazaryna ilingen da Abai ekendigi daýsyz. Á.Bókeihanov, M.Áýezovten bastaý alǵan abaitaný salasynda da hakim Abaidyń ómir joly barynsha keń júielendi. Abaitanýda alǵash súrleý salyp, tuńǵysh ǵumyrbaiandyq málimetterdi negizdeýshi Kákitai, Turaǵul, Kókbailardan bastaý alǵan eńbekterdiń ishinde M.Áýezovtiń tórt ret jazǵan ǵylymi ómirbaianynyń orny erekshe.
Abaitaný tarihyndaǵy uly aqyn ómir joly, qoǵamdyq qyzmeti týraly kóptegen zertteýler bolǵanymen de, keiingi jyldary jańadan arhivtik derekterdiń tabylýy osy taqyrypqa taǵy bir oralýǵa sebep boldy. Maqalanyń maqsaty da Abaidyń bolystyq qyzmetine qatysty tyń qujattardy negizge ala otyryp, aqynnyń qoǵamdyq jumystarynyń erekshelikterin ashyp kórsetý bolyp tabylady. Aqyn urpaqtarynyń estelikterinde aitylyp, kúni keshege deiin ǵylymi dáleli bolmai kelgen Abaidyń 1893 jyldary da bolys bolyp sailanýy maqalada keń qarastyrylǵan. Alǵash 1866 jyly aǵasy Qudaiberdi qaitys bolǵan soń bolystyq jumysty atqarýdy bastaǵan Abaidyń uzaq jyldar boiy osy qyzmetti abyroimen atqarǵandyǵy, el basqarý jolyndaǵy jetistikter men qiyndyqtary maqalada keńirek qarastyrylǵan.
Abaidyń birden-bir biografy bolǵan ǵulama ǵalym araǵa ár jyldardy salyp, ýaqyt ozǵan saiyn ony tolyqtyra, baiyta otyryp aqyn ómirbaianynyń tórt nusqasyn dúniege ákeldi. 1933, 1940, 1945 jáne 1950 jyldary jazylǵan aqyn ǵumyrbaianynyń ózindik erekshelikteri de bar. Ýaqyty men dáýiri, qoǵamdyq qadaǵalaýdyń, belgilengen sheńberden shyqpai, sotsialistik tanymmen jazý qajettiliginiń yqpaly M.Áýezovke óz áserin tigizbei qoiǵan joq. Sondyqtan da bolar osy ómirbaiandarda keńestik qoǵamnyń kommýnistik kózqarasy úddesi tegeýirinimen kóptegen jailar tolyq jazylmaǵany da aqiqat. M.Áýezovtiń ózi: «Osy zertteýde de aqynnyń ómirbaiany burynǵy jazylǵandardan birtalai ózgertilip, tyń redaktsiiadan ótti»,- dep tórtinshi nusqasynda jazǵanymen de, ulttyq tanym men dalalyq ómir shejiresin, qoǵamdyq - áleýmettik jaǵdaidy, áke men bala qarym-qatynasy men olardyń bilik qurý erekshelikterin, zamana sipatyn tolyq bilse de, olardy erkin jazý, keńes halqyna qazaqy shyndyqty aitý múmkinshiligine tolyq qol jetkize almady. Ǵulama ǵalymnyń: «Abaidyń ómirbaianyn zerttep, tolyqtyryp jazý jumysy jeter órisine jetip, aiaqtalǵan joq. Abai ómiri týraly budan bylai da el aýzynan jinalatyn estegiler, jalpy áńgimeler jamala berýge tiis»,- deýiniń sebebi de osy sózderinde jatqan bolar. Bul rette M.Áýezovtiń aqyn ómir jolyn jazýdaǵy teńdessiz, jankeshti eńbeginiń mańyzy orasan ekendigin aita kele kele, ǵalymnyń ózinen keiingi zertteýshilerge qoiǵan talap, tilegin de eskerýimiz kerek. M.Áýezov «Abai iýbeleii týraly» atty maqalasynda: «Abaidyń ómirin, isin zertteý retinde de birtalai tyń jumystar bar. Onyń úlkeni – Semeidiń arhivin tekserý. Jandaral, oiaz keńseleri men oblystyq, oiazdyq sottar arhivi Abai jáiinen kóp maǵlumattar berýge tiis edi. Áli kúnge durystap tekserilmei keledi. Jalǵyz Semei emes, Stepnoi general-gýbernatordyń turǵan jeri – Omby qalasynyń arhivin de zertteý kerek»,-deidi emes pe!!! Mine ǵulama ǵalymnyń ózinen keiingi Abaidy zertteýshilerge qarata aitqan temirqazyq sózi.
Belgili jýrnalist, jazýshy jáne qoǵam qairatkeri Sapar Baijanov «Abaiǵa qatysty keibir arhiv derekteri» maqalasynda: «...Bular halqymyzdyń uly perzenti Abaiǵa tikelei qatysty arhiv dokýmentteriniń basy da, sońy da dep qaraýǵa áste bolmaidy. Túbegeili izdeýshisi, zertteýshisi kelisse, respýblikamyzdyń arhivinen de, Leningrad pen Moskvanyń, Omby men Tashkenttiń, basqa da qalalardyń arhiv qazynalarynan da áli de talai-talai qundyda mándi dokýmentter tabylary kámil», - deidi.
M.Áýezovtiń abaitanýdyń bolashaǵy úshin joǵaryda aitqan sózderin basshylyqqa ala otyryp, Reseidiń Máskeý, Omby, Tatarstannyń Qazan, Týrkiianyń Stambýl qalalaryna ǵylymi is-saparlarǵa shyǵyp, arhiv jáne kitaphana qorlarynda jumys istedik. Bul saparlar nátijeli de boldy. HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda shyqqan «Kirgizskaia stepnaia gazeta», «Semipalatinskie oblastnye vedomosti» jáne «Otchet Semipalatinskogo statisticheskogo komiteta» atty basylymdar da nazardan tys qalmady. Buryn-sońdy belgisiz bolyp kelgen kóptegen tyń qujattar tabylyp, ádebiettaný, abaitaný ǵylymyna jańa málimetter qosylyp, derek qory da molaiyp keledi. Abaiǵa jáne onyń týystyq, óner ainalasyna tabylyp jatqan osy arhivtik qujattardyń ǵylymi mańyzy erekshe ekendigin ǵylymi qaýym ókilderi túsinedi dep oilaimyn. Jáne de osy zertteýlerimiz barysynda Abai mýzeii qoryna jinaqtalǵan Qunanbai, Abai, Shákárim, Aqylbai, Maǵaýiia, Kókbai, Ysqaq, Ospan, Ázimbai, Muqyr bolystary jónindegi sony málimetterdi jáne osy eldegi bilim berý isi men bi, bilik jaiyndaǵy jańa qujattardy bolashaqta abaitanýshy ǵalymdar, ádebiettanýshylar, izdenýshiler zertteý nysanyna alady dep oilaimyz.
Sońǵy jyldardaǵy ǵylymi is-saparlardyń nátijesinde Resei, Túrkiia arhivteri men kitaphanalarynan tabylǵan Abai men onyń zamany, týystyq, óner ainalasyna qatysty tabylǵan buryn - sońdy belgisiz bolǵan tyń qujattardyń biri – Semei oblysynyń áskeri gýbernatory, general maior Karpovtyń 1893 jylǵy 11 qyrkúiektegi №55 buiryǵy. Bul buiryqqa sáikes Abai Qunanbaiuly 1893-1896 jyldar aralyǵyna Shyńǵys bolysyna bolystyq qyzmetke taǵaiyndalǵan. «Ýtverjdaiýtsia v doljnostiah po vyborý obshestva na trehletie s 1893 po 1896 god» dep bastalatyn qujat 3 tarmaqtan turady. Buiryqtyń I tarmaǵyna sáikes Delbegetei bolysy boiynsha bolystyq qyzmetke Áljan Nazarov (kandidaty Kezdikpai Nurlybaev) taǵaiyndalyp, sol bolystyqtyń 9 aýylyna biler sailaýy týraly jazylǵan. II tarmaqta Buǵyly bolysyna Smaǵul Baltaqaev (kandidaty Dýanbek Esentaev) jáne 12 aýylǵa sailanǵan biler attary kórsetilgen. Buiryqtyń III tarmaǵynda Shyńǵys bolysyna bolystyq qyzmetke Ibragim Qunanbaev, kandidaty Ázimbai Tánirberdin sailandy delingen jáne osy bolystyqtyń 9 aýylyna sailanǵan bilerdiń aty-jónderi kórsetilgen. Osy ár aýylǵa sailanǵan bilerdiń ishinde de tanys esimder kezdesedi. Olar: №2 aýyl – Ryzdyqpai Hýdaiberdin, №4 aýyl – Ysqaq Qunanbaevtar.
Abaidyń ǵumyrnamasyn zerttegen ǵalymdardyń derekteri boiynsha, uly aqynnyń dál osy kezeńde bolystyq qyzmette bolǵany týraly uly Týraǵuldyń «Ákem Abai týraly» degen esteliginde bylai dep aitylady: «1893 jyly sailaýda, baiaǵy Orazbai men Kúntý taǵy da biri Buǵylyǵa, Biri Muqyrǵa shyǵyp, qalǵan eldi óziń ie bolyp qaiyryp almasań bolmaidy dep halyq aqsaqaldary meni ákemdi bolystyqqa sailaǵan». Biraq osy pikirdi naqtylaityn eshqandai qujat bolmaǵan edi. Abai ómir jolyn zertteý nysanyna alyp, tyń arhivtik derektermen tolymdy eńbek jazǵan Beisenbai Baiǵalievtyń «Abai ómirbaiany arhiv derekterinde» de osy Týraǵul aitqandaryn naqtylap, bekite túsetin arhiv qujaty kezdespegenin ókinishpen aitqan edi. «Qalai bolǵanda da, Týraǵul keltirgen málimetti esepke almasqa bolmaidy, óitkeni onyń esteligi uly aqyn týraly keiinde jazylyp alynǵandardyń ishindegi birden-bir shyndyqqa jaqyn, senimdi derek kózi. Eger bul derekti aqiqat desek, onda uly Abaidyń bolystyq qyzmeti taǵy da úsh jylǵa ulǵaiyp, uzyn sany 15 jylǵa jetpek».
Iaǵni keiingi jyldary tabylǵan osy qujat boiynsha Abaidyń bolystyq qyzmetti uzaq jyldar atqarǵandyǵy ǵylymi túrde naqtylandy.
Abaidyń el alǵash bolystyqqa sailanýy 1866 jyldan bastalýyna aǵasy Qudaiberdiniń erte qaitys bolýynyń áseri mol. Sebebi 1865 jyly shilde aiyndaǵy kezekten tys bolystyq sailaýda Kúshik Tobyqty bolysyna bolystyqqa Shákárimniń ákesi Qudaiberdi sailanady. Al oǵan kandidat bolyp Abai belgilengen bolatyn. Ókinishke orai 1866 jyly sáýir aiynda Qudaiberdi qaitys bolady. Kandidat bolyp sailanǵan Abaiǵa osy qyzmet júktelip, osy kezde Kúshik Tobyqty elinde qyzmetke kirisedi. Bul týraly Beisenbai Baiǵaliev «Abai ómirbaiany arhiv derekterinde» eńbeginde Abaidyń bolys retinde 1866 jyldyń 11 maýsymynda, 13 shildede, 29 qarashada Raporttarǵa qol qoiǵandyǵy aitylady. Shynynda da Abai Omby qalasyna qazaq balalaryn oryssha oqytý úshin arnaiy ashylǵan mektepke kópshilik ortasynan Baimusa Táńirberdin degen balany jiberý týraly Raportqa qol qoiady. Bul derek ǵylymi ainalymǵa engen. Ekinshi bir bizge saqtalyp jetken arhiv deregi: Abai Kúshik Tobyqty bolysy retinde «Delo ob ýkochevanii kazahov roda Ýrýs-Korjaý Kýchýk Tobýklinskoi volosti Kýttýkbaeva i drýgih v Baidjigitovskie volosti» degen Raport jazǵan. Kelesi bir bizge jetken arhivtik qujat «Delo ob otkochevke kazashki Kýzenovoi s synom Kýchýk-tobyktinskoi volosti» dep atalady. Qazaq áieli Kýzenova jas balasymen Kúshik Tobyqty bolysynan Miialy qystaǵyna kóshkeni týraly 1866 jyly 29 qarashada Abai bolys retinde Raportqa qol qoiǵan.
Týraǵul esteliginde: «Meniń ákem jasynda Qudaiberdi degen aǵasyna kandidattyqqa bir sailanǵan eken, Qudaiberdi ólgen soń araz jazyp, jasy tolymsyz dep kórsetip, túsip qalǵan eken», - deidi.
Abai 1872-1874 jyldary Kúshik Tobyqty bolysyna ekinshi ret bolys bolady. Bul týraly Qazaqstan Respýblikasy Ortalyq memlekettik arhivindegiqujattarda Buǵyly eliniń senim bildirip, sózin ustatqan ókili Sman Begimbetovtyń Semei oblystyq basqarmasynyń jer mejeleý (ólsheý) bólimine 1907 jyly 23 aqpanda jazylǵan aryzynda Abaidyń Kúshik Tobyqty eline bolys bolǵany kórsetilgen.
1876-1878 jyldary – Abaidyń Qońyr - Kókshe eline bolys bolyp sailanady. Abaidyń bul joly bolys bolýynyń erekshe sebebi bolady. Estelikterde aitylǵandai Qońyr Kókshe bolysy basynda on bir starshyn el kirgen eken. Onyń tórt starshyny Kókshe, eki starshyny Jókeń, tórt starshyny Mamai, bir starshyny Myrza rýlary edi. Keiinnen oǵan bir starshyn Jigitek, bir starshyn Bókenshi qosylyp on úsh starshyn bolady. Ár rýdan qosylǵan bolystyq ishinde túrli talas-tartystar da shyǵyp, urlyq, barymta kóbeiip, bir-biriniń ústinen aryz-shaǵymdar da kóp bolyp, eldiń berekesi kete bastapty. Endi olarǵa bolys sailamaq bolǵanda talas-tartystyń kóp bolatynyn sezgendikten «syrttan bolys qoiý kerek, iaǵni oiaz ben jandaraldyń óz uiǵarýymen qoiylsyn» degen sheshimge keledi. Jáne de eldi durys jolǵa salatyn ádil myqty adam bolsyn desedi. Árham Kákitaiuly Ysqaqov esteliginde aitylǵandai: «Sol Końyrkókshe bolysyna oiaz ben jandaraldyń laiyqty dep tapqan adamy Abai bolady. Sailaýsyz «naznachenie» uiǵarýymen bolystyqqa Abai sailanady.
Abai bolystyqqa sailanǵan soń ózine kandidat qylyp Ýandyq Alatai balasyn sailaidy. Sebebi Abaidyń el basqarý jolynda ózine naqty járdemi tier, tilegi bir kómekshi bolar adamdardy tóńiregine jinaýdy qolǵa alady. Osy baǵytta tapqany, negizgi niet bolǵan Espai, Jarylǵap, Qarakúshik Baltai jáne de basqa atalardan quralǵan tórt bolys Kókshe eli edi. Bul kezde Espaidyń, jalpy Kóksheniń burynǵy basshysynyń biri Qaratai egde tartyp, el bileý jumysynyń óziniń nemere inisi Ýandyq Alatai balasyna bergen eken. Osy Ýandyqty Abai kandidattyqqa alyp, keńsesin, tilmáshin, strajnik, atshabaryn sonda ornalastyrady.
Końyr Kókshedegi bolystyq kezeńi Abai ómir jolynda erekshe oryn qaldyrǵany aiqyn. El basqarý isiniń aýyrtpashylyǵy pen áýreshilikti kóp kóredi. Tek Qońyr - Kókshe bolystyǵynyń ishindegi ǵana emes jalpy el arasyndaǵy san alýan oqiǵalar Abaiǵa úlken áserin tigizedi. Eliniń áleýmettik-ekonomikalyq ál-aýqatyn, mal jáne egin sharýashylyǵy jaiyn, turmys-tirshiligin únemi nazaryna alyp otyrdy. Óleńderi men qara sózderindegi halyq turmysynyń mán-shaiyna barýda osy el tirshiligimen bite qainasýynda jatqandyqtan da bolar.
Abaidyń bolys ýpraviteli retinde qol qoiyp jiberip otyratyn qujattarynyń biri de bolystyqtyń jai-kúiin baiandaityn statistikalyq málimetter edi. Osy statistikalyq eseptiń ózinen Abai basqarǵan bolystyqtyń jai kúiin tereń ańǵarýǵa bolady. «1876 jyldyń aiaǵynda bolysta 4163 erkek, 3393 áiel boldy. Qystaityn jerler sany – 1004, onyń 469 –y tastan, kirpishten qalanǵan qystaýlarda, 535-i kiiz úide qystaidy. Bolysta 900 túie, 4500 jylqy, 1350 iri qara mal, 30150 qoi-eshki boldy. 19 shańyraq egin sharýashylyǵymen shuǵyldandy. Sýarý júiesi Muqyr, taqyr ózenderine salyndy, bir sý diirmen boldy»,- degingen.
Jalpy sailaý arqyly emes, arnaiy buiryqpen taǵaiyndalǵan Abaidyń qyzmetine Semei áskeri-gýbernatory joǵary baǵa bergen. Ózge sailanǵan bolystarǵa berilmeitin eńbekaqynyń tek Abaiǵa berilýiniń de, qyzmetin jaqsy atqarǵan adamdar qatarynda nagradtalý sebebi de osynda jatyr. Iaǵni bolystardyń ishinde Abai ǵana 300 som eńbek aqy alyp otyrǵan. Buryn sotty bolmaǵany, nagrada almaǵany eskerile otyra, Abai 1876 jyly 25 qazanda bolystyq mindetin minsiz atqaryp, tapsyrylǵan jumystardy merzimimen tiianaqty oryndap otyrǵandyǵy úshin general Kaznakovtyń qol qoiýmen №2314 kýálik berilip, 3 razriadty shapanmen (kaftan) nagradtalady.
Abaidyń 1876-1878 jyldar aralyǵynda bolys bolǵan kezindegi qol qoiǵan kelesi bir bizge jetken arhiv derekteriniń biri osy 1876 jyly 6 jeltoqsanda ózge de bolystarmen birge Qońyr-Kókshe eliniń basshysy retinde qol qoiǵan úndeý edi. Orys-túrik soǵysyna bailanysty qazaq elin patsha úkimetine qarjylai kómek berýge, moraldyq jaǵynan qoldaý kórsetýge Semei ýezi bolystary Úndeý jazady. Mine bizge saqtalyp jetken Abai qol qoiǵan qujattardyń biri osy edi.
Joǵaryda aitqanymyzdai Abaidyń týǵan halqy úshin jantalasyp eńbek etýi óz eliniń basqa maqsat kózdegen jekelegen adamdaryna jaqpai da jatady. Ádildik pen adaldyqty temirqazyq etip ustanyp, ómirlik qaǵidasyna ainaldyrǵan Abaidyń el basqarýdaǵy isine japtym jala, jaqtym kúie deitindei jaǵdailar da osy jyldary beleń alady. Úzikbai Bóribaevtyń atynan jazylǵan aryz boiynsha Abaidyń bolystyq qyzmetin tekserý jumystary da júrgiziledi. Áitse de tekseris nátijesinde Abaidyń bolystyq qyzmetin asyra paidalanbaǵany, eshkimge zorlyq-zombylyq, qysym jasamaǵany, para almaǵany dáleldenip, onyń ústinen jazylǵan aryzdyń jalǵan ekeni tergeýshi tarapynan dáleldenedi. Áitse de oǵan Bóribaev kelispei qaita shaǵymdanyp, Semeidegi ýezd nachalnigine, áskeri-gýbernatorǵa aryz jazady. Jalpy uzaqqa sozylǵan osy tekseris barysynda 600 dei adamnan suraq-jaýap alynyp, aryzda kórsetilgen jailar jan-jaqty qarastyrylady. Aryzǵa Abaidyń halyqaralyq dárejedegi ulttardyń bereke-birligin, eldiń tynyshtyǵyn oilap, ári tártipke shaqyryp, úndeýge qol qoiýy sebebi de bolǵandai. Osy úndeý saldary aryzda saiasi mánge ulasyp ketedi. Soldatqa ketip bara jatqan áskerilerge Abai zańsyz mal, aqsha berdi dep pále jabylady. Áitse de uzaq jyldardaǵy tekserister barysynda kantselariia meńgerýshisi Losovskii Batys-Sibir general – gýbernatory aldynda da baiandama jasap, jalpy Abaidyń aq ekendigin únemi dáleldep otyrǵan. Áitse de osy kezderdegi aryzqumarlyq, kóre almaýshylyq, betaldy pále jabý siiaqty el ishindegi kereǵar ister Abaiǵa qatty áser etedi. Biraq bulardyń bári Abaidy shyńdai túskendigi aiqyn. Budan keiingi jyldary da Semei qalasyndaǵy sanaq komitetiniń múshesi bolǵan Abaidyń ózge de qoǵamdyq jumystarmen jan-jaqty ainalysqanyn kóre alamyz. 1885jyly Shar boiyndaǵy Qaramola sezinde biler talqylaýynan ótken, 74 baptan turatyn zań erejelerin jasaýǵa barynsha at salysady. Qazaqtarǵa arnalyp Abaidyń basshylyǵymen jasalǵan osy zań Erejesi 1886 jyly general-gýbernatordyń buiryǵymen Qazan qalasynda jaryq kóredi. Semei qalasyna kelgen S.S.Gross, A.A.Leontev, N.I.Dolgopolov, P.D.Lobanovskii, A.Blek, N.Ia.Konshin siiaqty ózge ult ókilderimen jaqyn aralasyp ǵana qoimai, olarmen túrli qoǵamdyq isterdi birge atqaryp, el tarihy men salt-dástúrine qatysty kóptegen derekterdiń saqtalýyna zor eńbek etedi.
Abai 1893 jyly qaita Muqyr eline 3 jylǵa bolystyqqa sailanady. Bul týraly jańadan tabylǵan qujattardyń naqty dálel bolǵandyǵy joǵaryda aityldy.
Qoryta aitqanda A.Qunanbaevtyń uzaq jyldar boiy el basqarý isimen ainalysady.
Bolystyq qyzmetterdi atqarý Abai ómir jolyndaǵy eleýli bir kezeńderden turǵandyǵyn arhiv qujattary men estelikterden kóre alamyz. Abaidyń bolystyq qyzmetti tańdaýynyń da ózindik sebebi bar. M.O.Áýezov sózimen aitsaq: «1897 jylǵa sheiin Abai el sózi men el jumysynan shyǵa almai qoiǵanda, kóbinese ádil bilikpen tynyshtyq ornatyp, tym bolmasa daý-shardy toqtatarmyn degen úmitte bolǵan».
Aqyn ózi de:
Boldy da partiia,
El ishi jaryldy.
Áýremin men tyia
Daýyń men sharyńdy.
Ádildik pen aqiqat negizgi ustanymy bolǵan Abaidyń týǵan halqynyń jaǵymsyz, kereǵar keibir minezderin, unamsyz qylyqtaryn tek ádebi murasy, óleń álemi, aqyl-oiymen ǵana emes, el basqarý arqyly túzý jolǵa salýdy maqsat tutqandyǵy aiqyn.
Túzetpek edim zamandy,
Ózimdi tym-aq zor tutyp,-
deýiniń sebebi de osynda. «Bolys boldym minekei, bar malymdy shyǵyndap» dep bolystyq joldy ashy ázilmen synǵa alatyny da bar.
Áýbákir Jandos Maǵazbekuly,
f.ǵ.k., dotsent, Bilim berý isiniń úzdigi
