ابايدىڭ قوعامدىق قىزمەتٸنٸڭ بٸر قىرى

قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمى تاريحىندا ەڭ كٶپ زەرتتەلگەن دە, شىعارماشىلىق مۇراسى جان-جاقتى تالدانىپ, عالىمداردىڭ تىڭعىلىقتى نازارىنا ٸلٸنگەن دا اباي ەكەندٸگٸ داۋسىز. ە.بٶكەيحانوۆ, م.ەۋەزوۆتەن باستاۋ العان ابايتانۋ سالاسىندا دا حاكٸم ابايدىڭ ٶمٸر جولى بارىنشا كەڭ جٷيەلەندٸ. ابايتانۋدا العاش سٷرلەۋ سالىپ, تۇڭعىش عۇمىرباياندىق مەلٸمەتتەردٸ نەگٸزدەۋشٸ كەكٸتاي, تۇراعۇل, كٶكبايلاردان باستاۋ العان ەڭبەكتەردٸڭ ٸشٸندە م.ەۋەزوۆتٸڭ تٶرت رەت جازعان عىلىمي ٶمٸربايانىنىڭ ورنى ەرەكشە.

ابايتانۋ تاريحىنداعى ۇلى اقىن ٶمٸر جولى, قوعامدىق قىزمەتٸ تۋرالى كٶپتەگەن زەرتتەۋلەر بولعانىمەن دە, كەيٸنگٸ جىلدارى جاڭادان ارحيۆتٸك دەرەكتەردٸڭ تابىلۋى وسى تاقىرىپقا تاعى بٸر ورالۋعا سەبەپ بولدى. ماقالانىڭ ماقساتى دا ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتٸنە قاتىستى تىڭ قۇجاتتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, اقىننىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن اشىپ كٶرسەتۋ بولىپ تابىلادى. اقىن ۇرپاقتارىنىڭ ەستەلٸكتەرٸندە ايتىلىپ, كٷنٸ كەشەگە دەيٸن عىلىمي دەلەلٸ بولماي كەلگەن ابايدىڭ 1893 جىلدارى دا بولىس بولىپ سايلانۋى ماقالادا كەڭ قاراستىرىلعان. العاش 1866 جىلى اعاسى قۇدايبەردٸ قايتىس بولعان سوڭ بولىستىق جۇمىستى اتقارۋدى باستاعان ابايدىڭ ۇزاق جىلدار بويى وسى قىزمەتتٸ ابىرويمەن اتقارعاندىعى, ەل باسقارۋ جولىنداعى جەتٸستٸكتەر مەن قيىندىقتارى ماقالادا كەڭٸرەك قاراستىرىلعان.

ابايدىڭ بٸردەن-بٸر بيوگرافى بولعان عۇلاما عالىم اراعا ەر جىلداردى سالىپ, ۋاقىت وزعان سايىن ونى تولىقتىرا, بايىتا وتىرىپ اقىن ٶمٸربايانىنىڭ تٶرت نۇسقاسىن دٷنيەگە ەكەلدٸ. 1933, 1940, 1945 جەنە 1950 جىلدارى جازىلعان اقىن عۇمىربايانىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ دە بار. ۋاقىتى مەن دەۋٸرٸ, قوعامدىق قاداعالاۋدىڭ, بەلگٸلەنگەن شەڭبەردەن شىقپاي, سوتسياليستٸك تانىممەن جازۋ قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ ىقپالى م.ەۋەزوۆكە ٶز ەسەرٸن تيگٸزبەي قويعان جوق. سوندىقتان دا بولار وسى ٶمٸربايانداردا كەڭەستٸك قوعامنىڭ كوممۋنيستٸك كٶزقاراسى ٷددەسٸ تەگەۋٸرٸنٸمەن كٶپتەگەن جايلار تولىق جازىلماعانى دا اقيقات. م.ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ: «وسى زەرتتەۋدە دە اقىننىڭ ٶمٸربايانى بۇرىنعى جازىلعانداردان بٸرتالاي ٶزگەرتٸلٸپ, تىڭ رەداكتسييادان ٶتتٸ»,- دەپ تٶرتٸنشٸ نۇسقاسىندا جازعانىمەن دە, ۇلتتىق تانىم مەن دالالىق ٶمٸر شەجٸرەسٸن, قوعامدىق - ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى, ەكە مەن بالا قارىم-قاتىناسى مەن ولاردىڭ بيلٸك قۇرۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن, زامانا سيپاتىن تولىق بٸلسە دە, ولاردى ەركٸن جازۋ, كەڭەس حالقىنا قازاقى شىندىقتى ايتۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸنە تولىق قول جەتكٸزە المادى. عۇلاما عالىمنىڭ: «ابايدىڭ ٶمٸربايانىن زەرتتەپ, تولىقتىرىپ جازۋ جۇمىسى جەتەر ٶرٸسٸنە جەتٸپ, اياقتالعان جوق. اباي ٶمٸرٸ تۋرالى بۇدان بىلاي دا ەل اۋزىنان جينالاتىن ەستەگٸلەر, جالپى ەڭگٸمەلەر جامالا بەرۋگە تيٸس»,- دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ دە وسى سٶزدەرٸندە جاتقان بولار. بۇل رەتتە م.ەۋەزوۆتٸڭ اقىن ٶمٸر جولىن جازۋداعى تەڭدەسسٸز, جانكەشتٸ ەڭبەگٸنٸڭ ماڭىزى وراسان ەكەندٸگٸن ايتا كەلە كەلە, عالىمنىڭ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ زەرتتەۋشٸلەرگە قويعان تالاپ, تٸلەگٸن دە ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. م.ەۋەزوۆ «اباي يۋبەلەيٸ تۋرالى» اتتى ماقالاسىندا: «ابايدىڭ ٶمٸرٸن, ٸسٸن زەرتتەۋ رەتٸندە دە بٸرتالاي تىڭ جۇمىستار بار. ونىڭ ٷلكەنٸ – سەمەيدٸڭ ارحيۆٸن تەكسەرۋ. جاندارال, وياز كەڭسەلەرٸ مەن وبلىستىق, ويازدىق سوتتار ارحيۆٸ اباي جەيٸنەن كٶپ ماعلۇماتتار بەرۋگە تيٸس ەدٸ. ەلٸ كٷنگە دۇرىستاپ تەكسەرٸلمەي كەلەدٸ. جالعىز سەمەي ەمەس, ستەپنوي گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ تۇرعان جەرٸ – ومبى قالاسىنىڭ ارحيۆٸن دە زەرتتەۋ كەرەك»,-دەيدٸ ەمەس پە!!! مٸنە عۇلاما عالىمنىڭ ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ابايدى زەرتتەۋشٸلەرگە قاراتا ايتقان تەمٸرقازىق سٶزٸ.  

بەلگٸلٸ جۋرناليست, جازۋشى جەنە قوعام قايراتكەرٸ ساپار بايجانوۆ «ابايعا قاتىستى كەيبٸر ارحيۆ دەرەكتەرٸ» ماقالاسىندا: «...بۇلار حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتٸ ابايعا تٸكەلەي قاتىستى ارحيۆ دوكۋمەنتتەرٸنٸڭ باسى دا, سوڭى دا دەپ قاراۋعا ەستە بولمايدى. تٷبەگەيلٸ ٸزدەۋشٸسٸ, زەرتتەۋشٸسٸ كەلٸسسە, رەسپۋبليكامىزدىڭ ارحيۆٸنەن دە, لەنينگراد پەن موسكۆانىڭ, ومبى مەن تاشكەنتتٸڭ, باسقا دا قالالاردىڭ ارحيۆ قازىنالارىنان دا ەلٸ دە  تالاي-تالاي قۇندىدا مەندٸ دوكۋمەنتتەر تابىلارى كەمٸل», - دەيدٸ. 

م.ەۋەزوۆتٸڭ ابايتانۋدىڭ بولاشاعى ٷشٸن جوعارىدا ايتقان سٶزدەرٸن باسشىلىققا الا وتىرىپ, رەسەيدٸڭ مەسكەۋ, ومبى, تاتارستاننىڭ قازان, تۋركييانىڭ ستامبۋل قالالارىنا عىلىمي ٸس-ساپارلارعا شىعىپ, ارحيۆ جەنە كٸتاپحانا قورلارىندا جۇمىس ٸستەدٸك. بۇل ساپارلار نەتيجەلٸ دە بولدى. حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا شىققان «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا», «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي» جەنە  «وتچەت سەميپالاتينسكوگو ستاتيستيچەسكوگو كوميتەتا» اتتى باسىلىمدار دا نازاردان تىس قالمادى. بۇرىن-سوڭدى بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن كٶپتەگەن تىڭ قۇجاتتار تابىلىپ, ەدەبيەتتانۋ, ابايتانۋ عىلىمىنا جاڭا مەلٸمەتتەر قوسىلىپ, دەرەك  قورى دا مولايىپ كەلەدٸ. ابايعا جەنە ونىڭ تۋىستىق, ٶنەر اينالاسىنا تابىلىپ جاتقان وسى ارحيۆتٸك قۇجاتتاردىڭ عىلىمي ماڭىزى ەرەكشە ەكەندٸگٸن عىلىمي قاۋىم ٶكٸلدەرٸ تٷسٸنەدٸ دەپ ويلايمىن. جەنە دە وسى زەرتتەۋلەرٸمٸز بارىسىندا اباي مۋزەيٸ قورىنا جيناقتالعان قۇنانباي, اباي, شەكەرٸم, اقىلباي,  ماعاۋييا, كٶكباي, ىسقاق, وسپان, ەزٸمباي, مۇقىر بولىستارى جٶنٸندەگٸ سونى مەلٸمەتتەردٸ جەنە وسى ەلدەگٸ بٸلٸم بەرۋ ٸسٸ مەن بي, بيلٸك جايىنداعى  جاڭا قۇجاتتاردى بولاشاقتا ابايتانۋشى عالىمدار, ەدەبيەتتانۋشىلار, ٸزدەنۋشٸلەر زەرتتەۋ نىسانىنا الادى دەپ ويلايمىز.

سوڭعى جىلدارداعى عىلىمي ٸس-ساپارلاردىڭ نەتيجەسٸندە رەسەي, تٷركييا ارحيۆتەرٸ مەن كٸتاپحانالارىنان تابىلعان اباي مەن ونىڭ زامانى, تۋىستىق, ٶنەر اينالاسىنا قاتىستى تابىلعان بۇرىن - سوڭدى بەلگٸسٸز بولعان تىڭ قۇجاتتاردىڭ بٸرٸ – سەمەي وبلىسىنىڭ ەسكەري گۋبەرناتورى, گەنەرال مايور كارپوۆتىڭ 1893 جىلعى 11 قىركٷيەكتەگٸ №55 بۇيرىعى. بۇل بۇيرىققا سەيكەس اباي قۇنانبايۇلى 1893-1896 جىلدار ارالىعىنا شىڭعىس بولىسىنا بولىستىق قىزمەتكە تاعايىندالعان.  «ۋتۆەرجدايۋتسيا ۆ دولجنوستياح پو ۆىبورۋ وبششەستۆا نا ترەحلەتيە س 1893 پو 1896 گود» دەپ باستالاتىن قۇجات 3 تارماقتان تۇرادى. بۇيرىقتىڭ ٸ تارماعىنا سەيكەس دەلبەگەتەي بولىسى بويىنشا بولىستىق قىزمەتكە ەلجان نازاروۆ (كانديداتى كەزدٸكپاي نۇرلىباەۆ) تاعايىندالىپ, سول بولىستىقتىڭ 9 اۋىلىنا بيلەر سايلاۋى تۋرالى جازىلعان. ٸٸ تارماقتا بۇعىلى بولىسىنا سماعۇل بالتاقاەۆ (كانديداتى دۋانبەك ەسەنتاەۆ) جەنە 12 اۋىلعا سايلانعان بيلەر اتتارى كٶرسەتٸلگەن. بۇيرىقتىڭ ٸٸٸ تارماعىندا شىڭعىس بولىسىنا بولىستىق قىزمەتكە يبراگيم قۇنانباەۆ, كانديداتى ەزٸمباي تەنٸربەردين سايلاندى دەلٸنگەن جەنە وسى بولىستىقتىڭ 9 اۋىلىنا سايلانعان بيلەردٸڭ اتى-جٶندەرٸ كٶرسەتٸلگەن. وسى ەر اۋىلعا سايلانعان بيلەردٸڭ ٸشٸندە دە تانىس ەسٸمدەر كەزدەسەدٸ. ولار: №2 اۋىل – رىزدىقپاي حۋدايبەردين, №4 اۋىل – ىسقاق قۇنانباەۆتار.

ابايدىڭ عۇمىرناماسىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ۇلى اقىننىڭ دەل وسى كەزەڭدە بولىستىق قىزمەتتە بولعانى تۋرالى ۇلى تۋراعۇلدىڭ «ەكەم اباي تۋرالى» دەگەن ەستەلٸگٸندە بىلاي دەپ ايتىلادى: «1893 جىلى سايلاۋدا, باياعى ورازباي مەن كٷنتۋ تاعى دا بٸرٸ بۇعىلىعا, بٸرٸ مۇقىرعا شىعىپ, قالعان ەلدٸ ٶزٸڭ يە بولىپ قايىرىپ الماساڭ بولمايدى دەپ حالىق اقساقالدارى مەنٸ ەكەمدٸ بولىستىققا سايلاعان». بٸراق وسى پٸكٸردٸ ناقتىلايتىن ەشقانداي قۇجات بولماعان ەدٸ. اباي ٶمٸر جولىن زەرتتەۋ نىسانىنا الىپ, تىڭ ارحيۆتٸك دەرەكتەرمەن تولىمدى ەڭبەك جازعان بەيسەنباي بايعاليەۆتىڭ «اباي ٶمٸربايانى ارحيۆ دەرەكتەرٸندە» دە وسى تۋراعۇل ايتقاندارىن ناقتىلاپ, بەكٸتە تٷسەتٸن ارحيۆ قۇجاتى كەزدەسپەگەنٸن ٶكٸنٸشپەن ايتقان ەدٸ.  «قالاي بولعاندا دا, تۋراعۇل كەلتٸرگەن مەلٸمەتتٸ ەسەپكە الماسقا بولمايدى, ٶيتكەنٸ ونىڭ ەستەلٸگٸ ۇلى اقىن تۋرالى كەيٸندە جازىلىپ الىنعانداردىڭ ٸشٸندەگٸ بٸردەن-بٸر شىندىققا جاقىن, سەنٸمدٸ دەرەك كٶزٸ. ەگەر بۇل دەرەكتٸ اقيقات دەسەك, وندا ۇلى ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتٸ تاعى دا ٷش جىلعا ۇلعايىپ, ۇزىن سانى 15 جىلعا جەتپەك». 

ياعني كەيٸنگٸ جىلدارى تابىلعان وسى قۇجات بويىنشا ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتتٸ ۇزاق جىلدار اتقارعاندىعى عىلىمي تٷردە ناقتىلاندى.

ابايدىڭ ەل العاش بولىستىققا سايلانۋى 1866 جىلدان باستالۋىنا اعاسى قۇدايبەردٸنٸڭ ەرتە قايتىس بولۋىنىڭ ەسەرٸ مول. سەبەبٸ  1865 جىلى شٸلدە ايىنداعى كەزەكتەن تىس بولىستىق سايلاۋدا كٷشٸك توبىقتى بولىسىنا بولىستىققا شەكەرٸمنٸڭ ەكەسٸ قۇدايبەردٸ سايلانادى. ال وعان كانديدات بولىپ اباي بەلگٸلەنگەن بولاتىن. ٶكٸنٸشكە وراي 1866 جىلى سەۋٸر ايىندا قۇدايبەردٸ قايتىس بولادى. كانديدات بولىپ سايلانعان ابايعا وسى قىزمەت  جٷكتەلٸپ, وسى كەزدە كٷشٸك توبىقتى ەلٸندە قىزمەتكە كٸرٸسەدٸ. بۇل تۋرالى بەيسەنباي بايعاليەۆ «اباي ٶمٸربايانى ارحيۆ دەرەكتەرٸندە» ەڭبەگٸندە ابايدىڭ بولىس رەتٸندە 1866 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا, 13 شٸلدەدە, 29 قاراشادا راپورتتارعا قول قويعاندىعى ايتىلادى. شىنىندا دا اباي ومبى قالاسىنا قازاق بالالارىن ورىسشا وقىتۋ ٷشٸن ارنايى اشىلعان مەكتەپكە كٶپشٸلٸك ورتاسىنان بايمۇسا تەڭٸربەردين دەگەن بالانى جٸبەرۋ تۋرالى راپورتقا قول قويادى. بۇل دەرەك عىلىمي اينالىمعا ەنگەن. ەكٸنشٸ بٸر بٸزگە ساقتالىپ جەتكەن ارحيۆ دەرەگٸ: اباي كٷشٸك توبىقتى بولىسى رەتٸندە «دەلو وب ۋكوچەۆانيي كازاحوۆ رودا ۋرۋس-كورجاۋ كۋچۋك  توبۋكلينسكوي ۆولوستي كۋتتۋكباەۆا ي درۋگيح ۆ  بايدجيگيتوۆسكيە ۆولوستي» دەگەن راپورت جازعان. كەلەسٸ بٸر بٸزگە جەتكەن ارحيۆتٸك قۇجات «دەلو وب وتكوچەۆكە كازاشكي كۋزەنوۆوي س سىنوم كۋچۋك-توبىكتينسكوي ۆولوستي» دەپ اتالادى. قازاق ەيەلٸ كۋزەنوۆا جاس بالاسىمەن كٷشٸك توبىقتى بولىسىنان مييالى قىستاعىنا كٶشكەنٸ تۋرالى 1866 جىلى 29 قاراشادا اباي بولىس رەتٸندە راپورتقا قول قويعان.  

تۋراعۇل ەستەلٸگٸندە: «مەنٸڭ ەكەم جاسىندا قۇدايبەردٸ دەگەن اعاسىنا كانديداتتىققا بٸر سايلانعان ەكەن, قۇدايبەردٸ ٶلگەن سوڭ اراز جازىپ, جاسى تولىمسىز دەپ كٶرسەتٸپ, تٷسٸپ قالعان ەكەن», - دەيدٸ.

 اباي 1872-1874 جىلدارى كٷشٸك توبىقتى بولىسىنا ەكٸنشٸ رەت بولىس بولادى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆٸندەگٸقۇجاتتاردا بۇعىلى ەلٸنٸڭ سەنٸم بٸلدٸرٸپ, سٶزٸن ۇستاتقان ٶكٸلٸ سمان بەگٸمبەتوۆتىڭ سەمەي وبلىستىق باسقارماسىنىڭ جەر مەجەلەۋ (ٶلشەۋ) بٶلٸمٸنە 1907 جىلى 23 اقپاندا جازىلعان ارىزىندا ابايدىڭ كٷشٸك توبىقتى ەلٸنە بولىس بولعانى كٶرسەتٸلگەن.

1876-1878 جىلدارى – ابايدىڭ قوڭىر - كٶكشە ەلٸنە بولىس بولىپ سايلانادى. ابايدىڭ بۇل جولى بولىس بولۋىنىڭ ەرەكشە سەبەبٸ بولادى. ەستەلٸكتەردە ايتىلعانداي قوڭىر كٶكشە بولىسى باسىندا ون بٸر ستارشىن ەل كٸرگەن ەكەن. ونىڭ تٶرت ستارشىنى كٶكشە, ەكٸ ستارشىنى جٶكەڭ, تٶرت ستارشىنى ماماي, بٸر ستارشىنى مىرزا رۋلارى ەدٸ. كەيٸننەن وعان بٸر ستارشىن جٸگٸتەك, بٸر ستارشىن بٶكەنشٸ قوسىلىپ ون ٷش ستارشىن بولادى. ەر رۋدان قوسىلعان بولىستىق ٸشٸندە تٷرلٸ تالاس-تارتىستار دا شىعىپ, ۇرلىق, بارىمتا كٶبەيٸپ, بٸر-بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن ارىز-شاعىمدار دا كٶپ بولىپ, ەلدٸڭ بەرەكەسٸ كەتە باستاپتى. ەندٸ ولارعا بولىس سايلاماق بولعاندا تالاس-تارتىستىڭ كٶپ بولاتىنىن سەزگەندٸكتەن «سىرتتان بولىس قويۋ كەرەك, ياعني وياز بەن جاندارالدىڭ ٶز ۇيعارۋىمەن قويىلسىن» دەگەن شەشٸمگە كەلەدٸ. جەنە دە ەلدٸ دۇرىس جولعا سالاتىن ەدٸل مىقتى ادام بولسىن دەسەدٸ. ەرحام كەكٸتايۇلى ىسقاقوۆ ەستەلٸگٸندە ايتىلعانداي: «سول كوڭىركٶكشە بولىسىنا وياز بەن جاندارالدىڭ لايىقتى دەپ تاپقان ادامى اباي بولادى. سايلاۋسىز «نازناچەنيە» ۇيعارۋىمەن بولىستىققا  اباي سايلانادى.

اباي بولىستىققا سايلانعان سوڭ ٶزٸنە كانديدات قىلىپ ۋاندىق الاتاي بالاسىن سايلايدى. سەبەبٸ ابايدىڭ ەل باسقارۋ جولىندا ٶزٸنە ناقتى جەردەمٸ تيەر, تٸلەگٸ بٸر كٶمەكشٸ بولار ادامداردى تٶڭٸرەگٸنە جيناۋدى قولعا الادى. وسى باعىتتا تاپقانى, نەگٸزگٸ نيەت بولعان ەسپاي, جارىلعاپ, قاراكٷشٸك بالتاي جەنە دە باسقا اتالاردان قۇرالعان تٶرت بولىس كٶكشە ەلٸ ەدٸ. بۇل كەزدە ەسپايدىڭ, جالپى كٶكشەنٸڭ بۇرىنعى باسشىسىنىڭ بٸرٸ قاراتاي ەگدە تارتىپ, ەل بيلەۋ جۇمىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ نەمەرە ٸنٸسٸ ۋاندىق الاتاي بالاسىنا بەرگەن ەكەن. وسى ۋاندىقتى اباي كانديداتتىققا الىپ, كەڭسەسٸن, تٸلمەشٸن, ستراجنيك, اتشابارىن سوندا ورنالاستىرادى.

كوڭىر كٶكشەدەگٸ بولىستىق كەزەڭٸ اباي ٶمٸر جولىندا ەرەكشە ورىن قالدىرعانى ايقىن. ەل باسقارۋ ٸسٸنٸڭ اۋىرتپاشىلىعى پەن ەۋرەشٸلٸكتٸ كٶپ كٶرەدٸ. تەك قوڭىر - كٶكشە بولىستىعىنىڭ ٸشٸندەگٸ عانا ەمەس جالپى ەل اراسىنداعى سان الۋان وقيعالار ابايعا ٷلكەن ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ەلٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتىن, مال جەنە ەگٸن شارۋاشىلىعى جايىن, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن ٷنەمٸ نازارىنا الىپ وتىردى. ٶلەڭدەرٸ مەن قارا سٶزدەرٸندەگٸ حالىق تۇرمىسىنىڭ مەن-شايىنا بارۋدا وسى ەل تٸرشٸلٸگٸمەن بٸتە قايناسۋىندا جاتقاندىقتان دا بولار.    

ابايدىڭ بولىس ۋپراۆيتەلٸ رەتٸندە قول قويىپ جٸبەرٸپ وتىراتىن قۇجاتتارىنىڭ بٸرٸ دە بولىستىقتىڭ جاي-كٷيٸن باياندايتىن ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر ەدٸ. وسى ستاتيستيكالىق ەسەپتٸڭ ٶزٸنەن اباي باسقارعان بولىستىقتىڭ جاي كٷيٸن تەرەڭ اڭعارۋعا بولادى. «1876 جىلدىڭ اياعىندا بولىستا 4163 ەركەك, 3393 ەيەل بولدى. قىستايتىن جەرلەر سانى – 1004, ونىڭ 469 –ى تاستان, كٸرپٸشتەن قالانعان قىستاۋلاردا, 535-ٸ كيٸز ٷيدە قىستايدى. بولىستا 900 تٷيە, 4500 جىلقى, 1350 ٸرٸ قارا مال, 30150 قوي-ەشكٸ بولدى. 19 شاڭىراق ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلداندى. سۋارۋ جٷيەسٸ مۇقىر, تاقىر ٶزەندەرٸنە سالىندى, بٸر سۋ ديٸرمەن بولدى»,- دەگٸنگەن.

جالپى سايلاۋ ارقىلى ەمەس, ارنايى بۇيرىقپەن تاعايىندالعان ابايدىڭ قىزمەتٸنە سەمەي ەسكەري-گۋبەرناتورى جوعارى باعا بەرگەن. ٶزگە سايلانعان بولىستارعا بەرٸلمەيتٸن ەڭبەكاقىنىڭ تەك ابايعا بەرٸلۋٸنٸڭ دە, قىزمەتٸن جاقسى اتقارعان ادامدار قاتارىندا ناگرادتالۋ سەبەبٸ دە وسىندا جاتىر. ياعني بولىستاردىڭ ٸشٸندە اباي عانا 300 سوم ەڭبەك اقى الىپ وتىرعان. بۇرىن سوتتى بولماعانى, ناگرادا الماعانى ەسكەرٸلە وتىرا, اباي 1876 جىلى 25 قازاندا بولىستىق مٸندەتٸن مٸنسٸز اتقارىپ, تاپسىرىلعان جۇمىستاردى مەرزٸمٸمەن تيياناقتى ورىنداپ وتىرعاندىعى ٷشٸن گەنەرال كازناكوۆتىڭ قول قويۋمەن №2314 كۋەلٸك بەرٸلٸپ,  3 رازريادتى شاپانمەن (كافتان) ناگرادتالادى.

ابايدىڭ 1876-1878 جىلدار ارالىعىندا بولىس بولعان كەزٸندەگٸ قول قويعان كەلەسٸ بٸر بٸزگە جەتكەن ارحيۆ دەرەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ وسى 1876 جىلى 6 جەلتوقساندا ٶزگە دە بولىستارمەن بٸرگە قوڭىر-كٶكشە ەلٸنٸڭ باسشىسى رەتٸندە قول قويعان ٷندەۋ ەدٸ. ورىس-تٷرٸك سوعىسىنا بايلانىستى قازاق ەلٸن پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارجىلاي كٶمەك بەرۋگە, مورالدىق جاعىنان قولداۋ كٶرسەتۋگە سەمەي ۋەزٸ بولىستارى ٷندەۋ جازادى. مٸنە بٸزگە ساقتالىپ جەتكەن اباي قول قويعان قۇجاتتاردىڭ بٸرٸ وسى ەدٸ.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي ابايدىڭ تۋعان حالقى ٷشٸن جانتالاسىپ ەڭبەك ەتۋٸ ٶز ەلٸنٸڭ باسقا ماقسات كٶزدەگەن جەكەلەگەن ادامدارىنا جاقپاي دا جاتادى. ەدٸلدٸك پەن ادالدىقتى تەمٸرقازىق ەتٸپ ۇستانىپ, ٶمٸرلٸك قاعيداسىنا اينالدىرعان ابايدىڭ ەل باسقارۋداعى ٸسٸنە جاپتىم جالا, جاقتىم كٷيە دەيتٸندەي جاعدايلار دا وسى جىلدارى بەلەڭ الادى. ٷزٸكباي بٶرٸباەۆتىڭ اتىنان جازىلعان ارىز بويىنشا ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتٸن تەكسەرۋ جۇمىستارى دا جٷرگٸزٸلەدٸ. ەيتسە دە تەكسەرٸس نەتيجەسٸندە ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتٸن اسىرا پايدالانباعانى, ەشكٸمگە زورلىق-زومبىلىق, قىسىم جاساماعانى, پارا الماعانى دەلەلدەنٸپ, ونىڭ ٷستٸنەن جازىلعان ارىزدىڭ جالعان ەكەنٸ تەرگەۋشٸ تاراپىنان دەلەلدەنەدٸ. ەيتسە دە وعان بٶرٸباەۆ كەلٸسپەي قايتا شاعىمدانىپ, سەمەيدەگٸ ۋەزد ناچالنيگٸنە, ەسكەري-گۋبەرناتورعا ارىز جازادى. جالپى ۇزاققا سوزىلعان وسى تەكسەرٸس بارىسىندا 600 دەي ادامنان سۇراق-جاۋاپ الىنىپ, ارىزدا كٶرسەتٸلگەن جايلار جان-جاقتى قاراستىرىلادى. ارىزعا ابايدىڭ حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ ۇلتتاردىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن, ەلدٸڭ تىنىشتىعىن ويلاپ, ەرٸ تەرتٸپكە شاقىرىپ, ٷندەۋگە قول قويۋى سەبەبٸ دە بولعانداي. وسى ٷندەۋ سالدارى ارىزدا ساياسي مەنگە ۇلاسىپ كەتەدٸ. سولداتقا كەتٸپ بارا جاتقان ەسكەريلەرگە اباي زاڭسىز مال, اقشا بەردٸ دەپ پەلە جابىلادى. ەيتسە دە ۇزاق جىلدارداعى تەكسەرٸستەر بارىسىندا كانتسەلارييا مەڭگەرۋشٸسٸ لوسوۆسكيي باتىس-سٸبٸر گەنەرال – گۋبەرناتورى الدىندا دا بايانداما جاساپ, جالپى ابايدىڭ اق ەكەندٸگٸن ٷنەمٸ دەلەلدەپ وتىرعان. ەيتسە دە وسى كەزدەردەگٸ ارىزقۇمارلىق, كٶرە الماۋشىلىق, بەتالدى پەلە جابۋ سيياقتى ەل ٸشٸندەگٸ كەرەعار ٸستەر ابايعا قاتتى ەسەر ەتەدٸ. بٸراق بۇلاردىڭ بەرٸ ابايدى شىڭداي تٷسكەندٸگٸ ايقىن. بۇدان كەيٸنگٸ جىلدارى دا سەمەي قالاسىنداعى ساناق كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولعان ابايدىڭ ٶزگە  دە قوعامدىق جۇمىستارمەن جان-جاقتى اينالىسقانىن كٶرە الامىز. 1885جىلى شار بويىنداعى قارامولا سەزٸندە بيلەر تالقىلاۋىنان ٶتكەن, 74 باپتان تۇراتىن زاڭ ەرەجەلەرٸن جاساۋعا بارىنشا ات سالىسادى. قازاقتارعا ارنالىپ ابايدىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان وسى زاڭ ەرەجەسٸ 1886 جىلى گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇيرىعىمەن قازان قالاسىندا جارىق كٶرەدٸ. سەمەي قالاسىنا كەلگەن س.س.گروسس, ا.ا.لەونتەۆ, ن.ي.دولگوپولوۆ, پ.د.لوبانوۆسكيي, ا.بلەك, ن.يا.كونشين سيياقتى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸمەن جاقىن ارالاسىپ عانا قويماي, ولارمەن تٷرلٸ قوعامدىق ٸستەردٸ بٸرگە اتقارىپ, ەل تاريحى مەن سالت-دەستٷرٸنە قاتىستى كٶپتەگەن دەرەكتەردٸڭ ساقتالۋىنا زور ەڭبەك ەتەدٸ.

اباي 1893 جىلى قايتا مۇقىر ەلٸنە 3 جىلعا بولىستىققا سايلانادى. بۇل تۋرالى جاڭادان تابىلعان قۇجاتتاردىڭ ناقتى دەلەل بولعاندىعى جوعارىدا ايتىلدى.  

قورىتا ايتقاندا ا.قۇنانباەۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويى ەل باسقارۋ ٸسٸمەن اينالىسادى.

بولىستىق قىزمەتتەردٸ اتقارۋ اباي ٶمٸر جولىنداعى ەلەۋلٸ بٸر كەزەڭدەردەن تۇرعاندىعىن ارحيۆ قۇجاتتارى مەن ەستەلٸكتەردەن كٶرە الامىز. ابايدىڭ بولىستىق قىزمەتتٸ تاڭداۋىنىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. م.و.ەۋەزوۆ سٶزٸمەن ايتساق: «1897 جىلعا شەيٸن اباي ەل سٶزٸ مەن ەل جۇمىسىنان شىعا الماي قويعاندا, كٶبٸنەسە ەدٸل بيلٸكپەن تىنىشتىق ورناتىپ, تىم بولماسا داۋ-شاردى توقتاتارمىن دەگەن ٷمٸتتە بولعان».

اقىن ٶزٸ دە:

بولدى دا پارتييا,

ەل ٸشٸ جارىلدى.

ەۋرەمٸن مەن تىيا

داۋىڭ مەن شارىڭدى. 

ەدٸلدٸك پەن اقيقات نەگٸزگٸ ۇستانىمى بولعان ابايدىڭ تۋعان حالقىنىڭ جاعىمسىز, كەرەعار كەيبٸر مٸنەزدەرٸن, ۇنامسىز قىلىقتارىن تەك ەدەبي مۇراسى, ٶلەڭ ەلەمٸ, اقىل-ويىمەن عانا ەمەس, ەل باسقارۋ ارقىلى تٷزۋ جولعا سالۋدى ماقسات تۇتقاندىعى ايقىن.

تٷزەتپەك ەدٸم زاماندى,

ٶزٸمدٸ تىم-اق زور تۇتىپ,-

دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ دە وسىندا. «بولىس بولدىم مٸنەكەي, بار مالىمدى شىعىنداپ» دەپ بولىستىق جولدى اششى ەزٸلمەن سىنعا الاتىنى دا بار.

ەۋبەكٸر جاندوس ماعازبەكۇلى,

ف.ع.ك., دوتسەنت, بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ