Ilgeride Nástilek aqsaqaldyń úlkenderden estigen bir áńgimesin jazǵanbyz. Ol Shákárimniń qalai sheiit bolǵany týraly jáne qajyny kimniń atqany haqyndaǵy áńgime bolatyn. Maqalany biraz saittar ilip áketip, oqyrmanǵa qoljetimdi etti. Oǵan da alǵysymyzdy bildiremiz.
Endigi áńgime de - sol Nástilek Sálmenbetulynyń aýyzynan jazylyp alǵan dúnie. Sóz - Uly Abaidyń baqiǵa attanar aldyndaǵy jai-kúii týraly bolmaq. Bul áńgime - Uly kemeńgerdiń sońǵy kúnderinde basy-qasynda bolǵan, kózimen kórgen adamdardyń estelikteri.
Bir eskerte ketetin nárse – jazylǵan oqiǵalardyń barlyǵy abaitanýshy ǵalymdarǵa burynnan belgili jáitter.
Tipti, osy bir kishigirim bolsa da, Abaidyń dúnieden óteriniń aldyndaǵy jaǵdai týraly baiandaityn mańyzdy tarihty Muhtar Maǵaýin aǵamyz kezinde «Juldyz» jýrnalyna da jazyp, bastyrǵan. Bizdiń mindet – osy tarihty internetti ǵana "aqparat kózi" dep tanityn jas býynnyń nazaryna jetkizý. Aitylǵan áńgimede az-kem qatelikter ketýi múmkin ekendigin de joqqa shyǵarmaimyz.
***
Nástilek Sálmenbetuly: Shubartaýda Beisenbai Toisarin jáne Bójei Myńǵatov degen kisiler ótken. Sol kezeńde balalardy orysshaǵa oqytamyz dep jer-jerden shákirt jinaidy eken. Joǵaryda aitylǵan Beisenbai Toisarin men Bójei Myńǵatov Daǵandy bolysynan sol oqýǵa attanǵan qaranyń ishindegi az adamnyń biri bolǵan. Ekeýi aldymen Qarqaralyda orta mektepte oqyp, keiin Ombyǵa ketedi. Qazirgi tilmen aitqanda, kolledjde oqidy. Ol ýaqytta bai-bolystardyń balalaryn ǵana oqytatyny da belgili-tin. Patsha úkimetinen sondai pármen de túsken.
Beisenbai Toisarinniń arǵy babalary aýqatty adamdar bolǵan desedi, al ol orta tabysty otbasynan túlegen bozbala eken. Uldaryn qimaǵan bailar otyz tusaqtan mal jinap, olardyń ornyna osy Toisarin men Myńǵatovtardy oqýǵa jiberipti.
Abyroi bolǵanda, olar kollejdi altyn medalmen bitiredi. Kolledj basshylyǵy ekeýin bilimin jetildirýge Sankt-Peterbýrgke jiberedi. Biraq, keiin oqý ornyna «olar baidyń balalary emes» degen aryz jetipti deidi. Saiasat sondai, ekeýi álgi aryzdyń saldarynan qashyp, Tom qalasyna barady.
Ekeýi de Tomdaǵy Sibir ýniversitetine túsedi. Ýniversitetti Bójei Myńǵatov meditsina mamandyǵy boiynsha bitirse, Beisenbai Toisarin mal dárigeri bolyp támamdaidy.
Ekeýi 1898 jyldary elge oralady. Beisenbai Toisarin eldi basqarý isine aralasyp, jiyrma jyldai bolys bolady. Alash qozǵalysynyń óńirdegi beldi ókili retinde aǵartýshylyqpen ainalysady (ańǵartý: B.Toisarin saldyrǵan mektep Aiagóz aýdany Mádeniet aýylynda áli de tur. Bala kezimizde osy bir jan-jaǵy mújilgen kóne ǵimaratty syrttai qyzyqtap júretinbiz. Bul mektepte qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Maǵaýin jáne birqatar shubartaýlyq tulǵalar oqyǵanyn erjete kele bildik. Alash kósemderi Álihan Bókeihan, Mirjaqyp Dýlatov qýǵynda júrgende Shubartaý óńirine kelip, Toisarinniń úiin panalapty. Keńes úkimeti ornap jatqan tusta Beisenbai Toisarin kommýnistterge ashyq qarsy shyǵyp, Abyraly kóterilisine qatysady. B.Toisarin qazaq tarihynda tuńǵysh kásibi mal dárigeri, jańa ziialy tolqynnyń basynda turǵan iri qoǵam qairatkeri retinde belgili. Beisenbai Toisarin stalindik qýǵyn-súrginniń qurbany. Almaty oblysynda qashyp júrgen jerinen NKVD ustap alyp, "úshtiktiń" úkimimen atý jazasyna kesilip dúnieden ótedi – A.E.).
«Bul endi - bólek bir tragediialy tarih...» - dep sózin jalǵady Nástilek aqsaqal.
Bójei Myńǵatov elge oralǵan boida dáriger qyzmetin atqarady. Aýyldardy aralap, eldiń ishinde ekpe jumystaryn júrgizip otyrǵan.
Al, endi ol týraly nege aityp otyrmyn?
Uly Abai Keń qonys dep atalatyn jailaýda máńgilikke sapar shekti. Keń qonys jailaýy - myna bizdiń Baiqoshqardan 20 shaqyrymdai jerde, Balashaqpaq ózeniniń arǵy jaǵynda jatqan keń alqap.
"Abaidyń densaýlyǵy nasharlap jatyr" degen habar lezde dalany sharlap ketedi. Uly aqynnyń týystary kúlli el aýyrsa, baryp qaralatyn Bójei Myńǵatovty shaqyrtady.
Bójeige ol kezde atqosshy bop Muhtardyń atasy Maǵaýiia júredi eken. Shamamen sol kezde Maǵaýiia on beske kelgen jas jigit. Ol kezdiń adamdary erte erjetedi ǵoi. Bul áńgime - sol Maǵaýiianyń aitqan esteligi.
Bójei Abaidyń otyrǵan jerine jetkende, atqosshysy ekeýi aýylda qalyptasqan aýyr jaǵdaidy baiqaidy. Uly Aqynnyń aýyly kúńirenip tur eken deidi. Tipti, mańaidaǵy maldyń úni estilmei, esik aldynda kólbeńdep júretin ittiń beinesi de kórinbeidi eken. Aýyldyń eńsesin zildei bir qara bult - qaiǵy basyp turǵandai... Abai aýyryp jatqanda, eshkim qatty sóilemeidi, qatty kúlmeidi degendei ǵoi...
Aýylǵa jetken Bójei birden Abai jatqan úige kiripti. Az-kem aman-saýlyq, kóńil surasqan soń, dáriger Abaidy qarai bastaǵan. Sodan keiin bir qutydan aq untaq dárini ishkizipti. Ol kezde ne dári bar deisiń, dáý de bolsa, sol untaq "penitsillin" bolýy kerek. Abaidyń hálin kórgen Bójeidiń kóńil-kúii birden túsip ketipti. Dáriger maman bolǵasyn, Abaidyń beti o dúniege qarap turǵanyn túsingen ǵoi... Eki balasy birinen soń biri ketken Abaidyń qaiǵydan qan qysymy qatty kóterilip, túspei qoiǵan dep oilaimyn.
Al, endi mynandai ańyz taǵy bar. Shubartaýda Shópqatar degen bir baqsy bolǵan. Sony Abai shaqyrtyp alyp: «Seniń naǵyz balger-baqsy ekenińdi bileiin, men osy aýrýdan ólemin be, saýyǵamyn ba?!» - dep surapty-mys. Álgi balger julyp alǵandai: «Jazylmaisyń, ólesiń, Abai. Búrsigúni jambasyń jerge tiedi...» - dep aitqan desedi. Abai riza bolyp: «Men seni synaiyn dep edim, aqiqatty aita alasyń ba, joq bultarasyń ba dep. Aitqan sóziń - durys, óletin kúnimdi ózim de bilip otyrmyn» - degen eken deidi.
Bul endi ańyz áńgime. Al, anyǵy, árine, Bójeidiń Abaidy baryp qaraǵany. Bul - ańyz emes, qasynda atqosshy bolyp júrgen Maǵaýiianyń aitqany.
Bójei Myńǵatov, sonymen, Abaidyń júzin sońǵy ret kórgen az adamnyń biri.
Sol Bójeidi (qariia adamdy) jetpiske qaraǵan shaǵynda bir bulaq basynda sýǵa talas bolyp, militsiia kep, aiaýsyz tepkilep óltirgen eken. Osylai, balam...
***
Nástilek aqsaqaldy ary qarai qinaǵan joqpyn. Onsyz da Shákárimniń opat bolǵanyn aitamyn dep kúizelip ketken edi, endi Abaidyń qazasyn aitý qariiaǵa aýyr tidi, bilem. Meniń ózime de bul eki áńgimeni estý ońai bolǵan joq.
Tún jarymda aýylǵa qarai shyqtyq. Qasymda Aiagózde turatyn aqyn baýyrym Ermek Daiyrbai men bizdiń aýyldyń ákimi Baýyrjan Muqashev bar. Aitpaqshy, Baýyrjan Muqashev joǵaryda aitylǵan Beisenbai Toisarin saldyrǵan kóne mektebiniń dál irgesindegi úide turady!
Olar búginginiń bir áńgimesin aityp kele jatty.
Men bolsam, myna qap-qarańǵy Dalanyń túbinen Abaidyń kúrsinisin estigendei bolyp, kóliktiń jaryǵy arshyp kele jatqan qara joldan dál qazir Shákárimdi opat qylyp, jalma-jan kóme sala sýyt ketip bara jatqan jendetterdiń jasaǵy kesip óterdei alaǵyzyp otyrdym...
Derekterdi qaǵazǵa túsirip, óńdegen: Aqberen Elgezek,
(Maqalany kóshirip basqanda derekkózge silteme berý mindetti)
