ٸلگەرٸدە نەستٸلەك اقساقالدىڭ ٷلكەندەردەن ەستٸگەن بٸر ەڭگٸمەسٸن جازعانبىز. ول شەكەرٸمنٸڭ قالاي شەيٸت بولعانى تۋرالى جەنە قاجىنى كٸمنٸڭ اتقانى حاقىنداعى ەڭگٸمە بولاتىن. ماقالانى بٸراز سايتتار ٸلٸپ ەكەتٸپ, وقىرمانعا قولجەتٸمدٸ ەتتٸ. وعان دا العىسىمىزدى بٸلدٸرەمٸز.
ەندٸگٸ ەڭگٸمە دە - سول نەستٸلەك سەلمەنبەتۇلىنىڭ اۋىزىنان جازىلىپ العان دٷنيە. سٶز - ۇلى ابايدىڭ باقيعا اتتانار الدىنداعى جاي-كٷيٸ تۋرالى بولماق. بۇل ەڭگٸمە - ۇلى كەمەڭگەردٸڭ سوڭعى كٷندەرٸندە باسى-قاسىندا بولعان, كٶزٸمەن كٶرگەن ادامداردىڭ ەستەلٸكتەرٸ.
بٸر ەسكەرتە كەتەتٸن نەرسە – جازىلعان وقيعالاردىڭ بارلىعى ابايتانۋشى عالىمدارعا بۇرىننان بەلگٸلٸ جەيتتەر.
تٸپتٸ, وسى بٸر كٸشٸگٸرٸم بولسا دا, ابايدىڭ دٷنيەدەن ٶتەرٸنٸڭ الدىنداعى جاعداي تۋرالى باياندايتىن ماڭىزدى تاريحتى مۇحتار ماعاۋين اعامىز كەزٸندە «جۇلدىز» جۋرنالىنا دا جازىپ, باستىرعان. بٸزدٸڭ مٸندەت – وسى تاريحتى ينتەرنەتتٸ عانا "اقپارات كٶزٸ" دەپ تانيتىن جاس بۋىننىڭ نازارىنا جەتكٸزۋ. ايتىلعان ەڭگٸمەدە از-كەم قاتەلٸكتەر كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸن دە جوققا شىعارمايمىز.
***
نەستٸلەك سەلمەنبەتۇلى: شۇبارتاۋدا بەيسەنباي تويسارين جەنە بٶجەي مىڭعاتوۆ دەگەن كٸسٸلەر ٶتكەن. سول كەزەڭدە بالالاردى ورىسشاعا وقىتامىز دەپ جەر-جەردەن شەكٸرت جينايدى ەكەن. جوعارىدا ايتىلعان بەيسەنباي تويسارين مەن بٶجەي مىڭعاتوۆ داعاندى بولىسىنان سول وقۋعا اتتانعان قارانىڭ ٸشٸندەگٸ از ادامنىڭ بٸرٸ بولعان. ەكەۋٸ الدىمەن قارقارالىدا ورتا مەكتەپتە وقىپ, كەيٸن ومبىعا كەتەدٸ. قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا, كوللەدجدە وقيدى. ول ۋاقىتتا باي-بولىستاردىڭ بالالارىن عانا وقىتاتىنى دا بەلگٸلٸ-تٸن. پاتشا ٷكٸمەتٸنەن سونداي پەرمەن دە تٷسكەن.
بەيسەنباي تويساريننٸڭ ارعى بابالارى اۋقاتتى ادامدار بولعان دەسەدٸ, ال ول ورتا تابىستى وتباسىنان تٷلەگەن بوزبالا ەكەن. ۇلدارىن قيماعان بايلار وتىز تۇساقتان مال جيناپ, ولاردىڭ ورنىنا وسى تويسارين مەن مىڭعاتوۆتاردى وقۋعا جٸبەرٸپتٸ.
ابىروي بولعاندا, ولار كوللەجدٸ التىن مەدالمەن بٸتٸرەدٸ. كوللەدج باسشىلىعى ەكەۋٸن بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە سانكت-پەتەربۋرگكە جٸبەرەدٸ. بٸراق, كەيٸن وقۋ ورنىنا «ولار بايدىڭ بالالارى ەمەس» دەگەن ارىز جەتٸپتٸ دەيدٸ. ساياسات سونداي, ەكەۋٸ ەلگٸ ارىزدىڭ سالدارىنان قاشىپ, توم قالاسىنا بارادى.
ەكەۋٸ دە تومداعى سٸبٸر ۋنيۆەرسيتەتٸنە تٷسەدٸ. ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٶجەي مىڭعاتوۆ مەديتسينا ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرسە, بەيسەنباي تويسارين مال دەرٸگەرٸ بولىپ تەمامدايدى.
ەكەۋٸ 1898 جىلدارى ەلگە ورالادى. بەيسەنباي تويسارين ەلدٸ باسقارۋ ٸسٸنە ارالاسىپ, جيىرما جىلداي بولىس بولادى. الاش قوزعالىسىنىڭ ٶڭٸردەگٸ بەلدٸ ٶكٸلٸ رەتٸندە اعارتۋشىلىقپەن اينالىسادى (اڭعارتۋ: ب.تويسارين سالدىرعان مەكتەپ اياگٶز اۋدانى مەدەنيەت اۋىلىندا ەلٸ دە تۇر. بالا كەزٸمٸزدە وسى بٸر جان-جاعى مٷجٸلگەن كٶنە عيماراتتى سىرتتاي قىزىقتاپ جٷرەتٸنبٸز. بۇل مەكتەپتە قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ماعاۋين جەنە بٸرقاتار شۇبارتاۋلىق تۇلعالار وقىعانىن ەرجەتە كەلە بٸلدٸك. الاش كٶسەمدەرٸ ەليحان بٶكەيحان, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ قۋعىندا جٷرگەندە شۇبارتاۋ ٶڭٸرٸنە كەلٸپ, تويساريننٸڭ ٷيٸن پانالاپتى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناپ جاتقان تۇستا بەيسەنباي تويسارين كوممۋنيستتەرگە اشىق قارسى شىعىپ, ابىرالى كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسادى. ب.تويسارين قازاق تاريحىندا تۇڭعىش كەسٸبي مال دەرٸگەرٸ, جاڭا زييالى تولقىننىڭ باسىندا تۇرعان ٸرٸ قوعام قايراتكەرٸ رەتٸندە بەلگٸلٸ. بەيسەنباي تويسارين ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قۇربانى. الماتى وبلىسىندا قاشىپ جٷرگەن جەرٸنەن نكۆد ۇستاپ الىپ, "ٷشتٸكتٸڭ" ٷكٸمٸمەن اتۋ جازاسىنا كەسٸلٸپ دٷنيەدەن ٶتەدٸ – ا.ە.).
«بۇل ەندٸ - بٶلەك بٸر تراگەدييالى تاريح...» - دەپ سٶزٸن جالعادى نەستٸلەك اقساقال.
بٶجەي مىڭعاتوۆ ەلگە ورالعان بويدا دەرٸگەر قىزمەتٸن اتقارادى. اۋىلداردى ارالاپ, ەلدٸڭ ٸشٸندە ەكپە جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ وتىرعان.
ال, ەندٸ ول تۋرالى نەگە ايتىپ وتىرمىن?
ۇلى اباي كەڭ قونىس دەپ اتالاتىن جايلاۋدا مەڭگٸلٸككە ساپار شەكتٸ. كەڭ قونىس جايلاۋى - مىنا بٸزدٸڭ بايقوشقاردان 20 شاقىرىمداي جەردە, بالاشاقپاق ٶزەنٸنٸڭ ارعى جاعىندا جاتقان كەڭ القاپ.
"ابايدىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ جاتىر" دەگەن حابار لەزدە دالانى شارلاپ كەتەدٸ. ۇلى اقىننىڭ تۋىستارى كٷللٸ ەل اۋىرسا, بارىپ قارالاتىن بٶجەي مىڭعاتوۆتى شاقىرتادى.
بٶجەيگە ول كەزدە اتقوسشى بوپ مۇحتاردىڭ اتاسى ماعاۋييا جٷرەدٸ ەكەن. شامامەن سول كەزدە ماعاۋييا ون بەسكە كەلگەن جاس جٸگٸت. ول كەزدٸڭ ادامدارى ەرتە ەرجەتەدٸ عوي. بۇل ەڭگٸمە - سول ماعاۋييانىڭ ايتقان ەستەلٸگٸ.
بٶجەي ابايدىڭ وتىرعان جەرٸنە جەتكەندە, اتقوسشىسى ەكەۋٸ اۋىلدا قالىپتاسقان اۋىر جاعدايدى بايقايدى. ۇلى اقىننىڭ اۋىلى كٷڭٸرەنٸپ تۇر ەكەن دەيدٸ. تٸپتٸ, ماڭايداعى مالدىڭ ٷنٸ ەستٸلمەي, ەسٸك الدىندا كٶلبەڭدەپ جٷرەتٸن يتتٸڭ بەينەسٸ دە كٶرٸنبەيدٸ ەكەن. اۋىلدىڭ ەڭسەسٸن زٸلدەي بٸر قارا بۇلت - قايعى باسىپ تۇرعانداي... اباي اۋىرىپ جاتقاندا, ەشكٸم قاتتى سٶيلەمەيدٸ, قاتتى كٷلمەيدٸ دەگەندەي عوي...
اۋىلعا جەتكەن بٶجەي بٸردەن اباي جاتقان ٷيگە كٸرٸپتٸ. از-كەم امان-ساۋلىق, كٶڭٸل سۇراسقان سوڭ, دەرٸگەر ابايدى قاراي باستاعان. سودان كەيٸن بٸر قۇتىدان اق ۇنتاق دەرٸنٸ ٸشكٸزٸپتٸ. ول كەزدە نە دەرٸ بار دەيسٸڭ, دەۋ دە بولسا, سول ۇنتاق "پەنيتسيللين" بولۋى كەرەك. ابايدىڭ حەلٸن كٶرگەن بٶجەيدٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ بٸردەن تٷسٸپ كەتٸپتٸ. دەرٸگەر مامان بولعاسىن, ابايدىڭ بەتٸ و دٷنيەگە قاراپ تۇرعانىن تٷسٸنگەن عوي... ەكٸ بالاسى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەتكەن ابايدىڭ قايعىدان قان قىسىمى قاتتى كٶتەرٸلٸپ, تٷسپەي قويعان دەپ ويلايمىن.
ال, ەندٸ مىنانداي اڭىز تاعى بار. شۇبارتاۋدا شٶپقاتار دەگەن بٸر باقسى بولعان. سونى اباي شاقىرتىپ الىپ: «سەنٸڭ ناعىز بالگەر-باقسى ەكەنٸڭدٸ بٸلەيٸن, مەن وسى اۋرۋدان ٶلەمٸن بە, ساۋىعامىن با?!» - دەپ سۇراپتى-مىس. ەلگٸ بالگەر جۇلىپ العانداي: «جازىلمايسىڭ, ٶلەسٸڭ, اباي. بٷرسٸگٷنٸ جامباسىڭ جەرگە تيەدٸ...» - دەپ ايتقان دەسەدٸ. اباي ريزا بولىپ: «مەن سەنٸ سىنايىن دەپ ەدٸم, اقيقاتتى ايتا الاسىڭ با, جوق بۇلتاراسىڭ با دەپ. ايتقان سٶزٸڭ - دۇرىس, ٶلەتٸن كٷنٸمدٸ ٶزٸم دە بٸلٸپ وتىرمىن» - دەگەن ەكەن دەيدٸ.
بۇل ەندٸ اڭىز ەڭگٸمە. ال, انىعى, ەرينە, بٶجەيدٸڭ ابايدى بارىپ قاراعانى. بۇل - اڭىز ەمەس, قاسىندا اتقوسشى بولىپ جٷرگەن ماعاۋييانىڭ ايتقانى.
بٶجەي مىڭعاتوۆ, سونىمەن, ابايدىڭ جٷزٸن سوڭعى رەت كٶرگەن از ادامنىڭ بٸرٸ.
سول بٶجەيدٸ (قارييا ادامدى) جەتپٸسكە قاراعان شاعىندا بٸر بۇلاق باسىندا سۋعا تالاس بولىپ, ميليتسييا كەپ, اياۋسىز تەپكٸلەپ ٶلتٸرگەن ەكەن. وسىلاي, بالام...
***
نەستٸلەك اقساقالدى ارى قاراي قيناعان جوقپىن. ونسىز دا شەكەرٸمنٸڭ وپات بولعانىن ايتامىن دەپ كٷيزەلٸپ كەتكەن ەدٸ, ەندٸ ابايدىڭ قازاسىن ايتۋ قاريياعا اۋىر تيدٸ, بٸلەم. مەنٸڭ ٶزٸمە دە بۇل ەكٸ ەڭگٸمەنٸ ەستۋ وڭاي بولعان جوق.
تٷن جارىمدا اۋىلعا قاراي شىقتىق. قاسىمدا اياگٶزدە تۇراتىن اقىن باۋىرىم ەرمەك دايىرباي مەن بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ ەكٸمٸ باۋىرجان مۇقاشەۆ بار. ايتپاقشى, باۋىرجان مۇقاشەۆ جوعارىدا ايتىلعان بەيسەنباي تويسارين سالدىرعان كٶنە مەكتەبٸنٸڭ دەل ٸرگەسٸندەگٸ ٷيدە تۇرادى!
ولار بٷگٸنگٸنٸڭ بٸر ەڭگٸمەسٸن ايتىپ كەلە جاتتى.
مەن بولسام, مىنا قاپ-قاراڭعى دالانىڭ تٷبٸنەن ابايدىڭ كٷرسٸنٸسٸن ەستٸگەندەي بولىپ, كٶلٸكتٸڭ جارىعى ارشىپ كەلە جاتقان قارا جولدان دەل قازٸر شەكەرٸمدٸ وپات قىلىپ, جالما-جان كٶمە سالا سۋىت كەتٸپ بارا جاتقان جەندەتتەردٸڭ جاساعى كەسٸپ ٶتەردەي الاعىزىپ وتىردىم...
دەرەكتەردٸ قاعازعا تٷسٸرٸپ, ٶڭدەگەن: اقبەرەن ەلگەزەك,
(ماقالانى كٶشٸرٸپ باسقاندا دەرەككٶزگە سٸلتەمە بەرۋ مٸندەتتٸ)
