HH ǵasyrdyń basynan bastap qazaqqa paida oilaǵan adamnyń bári qýǵyn-súrginniń qurbany bolyp, jaýyzdyqpen janyshtalyp jatty. Solardyń qatarynda Abai álemin zerttep, oishyldyń eńbegin qazaqqa shamshyraq etip usynǵysy kelgen zertteýshi ǵalymdar da bar. Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúnine orai búgin osy salanyń kórnekti ókili Qaiym Muhamedhanovtyń solaqai saiasattan kórgen qysastyǵy týraly maqalany usynǵaly otyrmyz. Bul maqala Qaiym Muhamedhanovtyń qyzy Dina Muhamedhannyń ákesi jaily jinaǵan derekterine súienip jariialanyp otyr.
Uly Abaidyń 175 jyldyǵyn biyl memlekettik deńgeide atap ótip, aqyn áleminiń tereńine úńiler bolsaq, onyń murasyn túgendeýge zor úles qosqan tulǵalardy da nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Sebebi olardyń eńbegi men erligi bolmaǵanda abaitanýshy, alashtanýshy Tursyn Jurtbaisha aitqanda búgin «aldy joq, arty joq, keń japan dalada jalǵyz júrgen Abaidy kórip bilgendei ekenbiz». Qairatkerlikke beldi bekem býǵan Qaiym Muhamedhanov Alashtyń Abai murasynan aiyrylyp qala jazdaǵan almaǵaiyp zamanynda ádiletsiz aiyptaýlar men adam tózgisiz azaptaýlardy bastan keshirdi.
Tursyn Jurtbai Qaiym Muhamedhanov jaily sóz qozǵaǵanda ony «Abaidyń rýhani qormaly, Maǵjan men Muhtardyń rýh jasaýyly» (Egemen Qazaqstan, Qaiym-qiiamet, 2016 j. 7 qańtar) dep ataidy. Rasynda da, qairatkerdiń ómir jolyna zer salsańyz, «Ólsem, Alash azamattarynan janym artyq emes» degen qaǵidatqa ómiriniń aqyryna deiin adal ótkenine kózińiz jetedi.
Qaiym qalai qalyptasty?
Qaiymnyń ulttyq rýhty sińirip ósýine ákesiMuhamedhan Seitqulovtyń yqpaly erekshe bolǵanyn aita ketý kerek. Muhamedhan Seiitqulov - birneshe tildi jetik bilgen, qazaq halqynyń rýhani damýyna zor yqpal etken tulǵa. Onyń úiine Abai men Shákárim, sol tustaǵy qairatkerler, jazýshylar jinalatyn edi. Qaiym ult ziialylaryn bala kezden kórip ósti. Oqý-bilimge qushtar boldy. Alash ziialylary Semeidegi (Zarechnyi slobodkada, eski ataýy «Alash») Seitqulovtyń úiin kezdesý orny retinde tańdady. Alty jastaǵy Qaiym ákesiniń úiinde alǵash ret Muhtar Áýezovti kórdi. Ol munda jii qonaqta bolatyn. Qaiymnyń ákesi Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Kebek», «Qaragóz» pesalarynyń alǵashqy repetitsiiasyn jasaýǵa qolaily jaǵdai jasady.
Muhamedhan Seitqulovtyń qarjylandyrýymen «Sary-Arqa» gazetiniń, 1918 jyldan bastap Júsipbek Aimaýytov pen Muhtar Áýezovtiń redaktsiiasymen «Abai» jýrnalynyń shyǵarylýy – onyń óz zamanynda aǵartý isine erekshe mán bergenin tanytady. Ult kóshbasshysy Álihan Bókeihan Semeidiń soljaǵalaýynda ótken jiynda qalaǵa bastapqy «Alash» ataýyn qaitarý týraly másele kótergen kezde Muhamedhan Seitqulov oǵan qoldaý bildirgen.
Gúlnar Dýlatova da ákesi Mirjaqyptyń Muhamedhanmen dostyǵyn eske alyp otyrady eken. 1911 jyly Muhamedhan Mirjaqypty kepildik salyp, tutqynnan bosatyp alǵan. Al Shákárimniń belgili fotosýreti Muhamedhannyń úiine kelgen kezde túsirilgen. Sondai-aq ol Shákárimniń qamaýdan bosap shyǵýyna kómektesedi.
«Alash arystary týraly sóz qozǵaityn bolsaq, ákem Muhamedhan Seiitqulov týraly aitpai kete almaimyn. Muny endi oqyrman qaýym durys túsinýin ótinemin. Meniki keibireýler siiaqty kórpeni ózime qarai tartý emes. Al ákem týraly aitatyn bolsam, oǵan onyń Alash arystarymen jaqyn syilastyǵy sebepker. Bizdiń úi onda Muhańnyń uly aqyn týraly uly epopeiasynan qalyń oqyrmanǵa belgili ataqty Tinibai meshitiniń irgesinde edi. Iá, maqtandy deme, qaraǵym, sol eńseli shatyrly úide kimder bolmaǵan deseńshi! Aitalyq: Shákárim, Kókbai, Turaǵul bolyp bul tizim jalǵasa beredi. Aldyńǵy aǵalardyń asyl júzderi esimde emis-emis saqtalsa, keiingilerdi eseiip qalǵanda kórgendikten bári de este. Sonda da bulardyń qai-qaisysy týraly bolmasyn, eń aldymen ákem aitqan estelikterge júginsem deimin», - dep eske alady keiin ákesin Qaiym.
Týǵan úidiń jylýy, qorshaǵan ortasy, bilim órisi – ǵylymi-mádeni qundylyqtardy saqtaýdy niet etken Qaiymnyń qalyptasýyna yqpal etti.
Muhamedhan Seitqulov 1921-1937 jyldar ishinde qýǵyn-súrginge ushyrap, aqyry atylyp ketken. Osy kezde bir úidi asyraý qiyndyǵy 15 jastaǵy Qaiymnyń moinyna artylǵan edi. Ol kemejaida júk tasýshy, jumysshy, kadr bólimi qyzmetkeri, mádeniet qyzmetkeri, muǵalimdik qyzmet atqardy. Eki jyldyq qazaq tili men ádebieti muǵalimderin ázirleý kýrsynan keiin Semei pedinstitýtyna túsip, 1941 jyly eksternmen aiaqtaidy. 17 jastan bastap Semei qalasynyń ártúrli mekemesinde sabaq beredi. Úzdik pedagog-tálimger ómiriniń 60 jyldan astamyn jastardy tárbieleý jáne bilim berý isine arnaǵan.
Abai úshin únemi kúresýge týra keldi
Muhtar Áýezov Qaiym úshin ǵumyr boiy tálimger jáne ustaz bolyp qaldy. Shákirt ustazyna ómiriniń sońyna deiin adal boldy. Adamdardy jaqsy tanityn Muhtar Qaiymnyń boiynan erekshe daryn, imandylyq pen adaldyqty baiqaidy. Qaiymdy Abai týraly roman-epopeia jazý barysynda túrli tapsyrma oryndaityn ǵylymi tilshi etip alady.
1930 jyldardyń aiaǵy - Abai murasy, onyń shákirtteri men izbasarlaryna joiylyp ketý qaýpi týyndaǵan shaq edi. Abai sózi burmalanyp, shyǵarmalary ǵylymi turǵyda zerttelmedi. Qoljazbalary men jeke zattary joǵalyp, kózin kórgen qariialar azaidy. Osy kezde Muhtar Áýezov qazaq mádenietiniń eleýli bóligin saqtaý úshin shákirti Qaiymǵa birshama mindet júkteidi. Osylaisha jas Qaiym Abaidyń tuńǵysh murajaiyn ashýǵa negizdeme qalaý, Abai shákirtteri men izbasarlarynyń mektebin qurý jáne saqtaý, oishyl-aqynnyń qundy sózin tekstologiialyq taldaý ádisimen saqtap qalý mindetin moinyna alady.
Qaiym júk kóligimen shalǵai aýyldarǵa ailap sapar shekken. Abaidy kózi kórgen qariialarmen, ómiri men shyǵarmashylyǵynan habardar adamdarmen áńgimelesip, turmystyq zattardyń, kiimder men kitaptardyń, Abai qoljazbalarynyń shynaiylyǵyn naqtylady. 1940 jyly Qazaqstanda, Semei qalasynda tuńǵysh Memlekettik ádebi-memorialdy Abai murajaiyn uiymdastyrýǵa ólsheýsiz eńbek sińirdi.Murajaidy nólden bastap qurý – árkimniń qolynan kele bermeitin is. Keibireýler irgetasyn qurýǵa jaýapkershilik alady. Qaiym ustazy Muhtarmen birge Semeide alǵashqy ǵimaratty tańdady. Al Qaiymnyń dosy jáne áriptesi Boris Akerman is-saparlar men zertteýler kezinde únemi janynan tabyldy. Sol kezeńde 500 jádiger naqtylanyp, barlyǵyna ǵylymi sipattama berilip, murajai boiynsha tolyq «Jolbasshy» qural jazyldy. Mundai negizdemesiz murajaidyń qurylmasy anyq edi.
Qyzmetin murajaida aǵa ǵylymi qyzmetker bolyp bastaǵan Qaiym joǵary oqý ornynda sabaq berýin jalǵastyra beredi. Al 1947 jyly murajai QazSSR-i Ǵylym Akademiiasy qaramaǵyna ótkizilgen kezde jáne ǵylymi qyzmetti saqtap qalý maqsatynda akademiia Prezidenti Qanysh Sátbaevtyń buiryǵymen ol Murajai direktory bolyp taǵaiyndalyp, 1951 jyly repressiiaǵa deiin basshylyq etti. Qaiym sonda da pedagogikalyq qyzmetin eshqashan tastamaǵan.
«Qazir buǵan sený óte qiyn. Degenmen Abai úshin únemi kúresýge týra keldi. Ákem Abaidyń 100 jyldyǵyn bilikten qoldaý bolmasa da laiyqty ótkizdi. Abaidyń Jidebaidaǵy qystaýyn qaita qalpyna keltirý, aqyn jáne týǵan-týysqandarynyń ziratyn jaqsartý qajet boldy. Abai beinesin músin jáne beineleý ónerinde máńgilik este qaldyrý jumystaryn uiymdastyrý, zaýyttarǵa hat jazyp, materialdar izdeý, Abaiǵa jáne onyń ainalasyna qatysty jerlerde memorialdyq taqta ornatý týraly izdený qajettiligi týyndady – qazir bárin tizbeleý múmkin emes. Sol jyldardaǵy hattar men muraǵat qujattary – sonyń aiǵaǵy», - deidi ǵalymnyń qyzy Dina.
Abai murasyn saqtap qalý úshinbir mezette kóp sharýa tyndyrý qajet edi: aýyzsha saqtalǵan shyǵarmalaryn qalpyna keltirý, jazbasha úzindilerdi muqiiat oqyp, qai shákirttiki ekenin tekstologiialyq taldaý ádisimen anyqtap, dáleldeý qajet bolatyn. Al ýaqyt tyǵyz – qariialar azaidy, óleńderi umytyla bastady, qoljazbalar joǵaldy. Bul – qazaq mádenietiniń eleýli kezeńi. Semeilik ǵalymnyń eńbegi sol – ol alǵash ret Abaidyń ádebi mektebine ǵylymi negizdeme qalady. Bul tóńkeriske deiingi jáne qazirgi qazaq ádebieti arasynda ózindik «kópirdiń» ashylýy boldy. Abai mektebi, bul – qazaq ádebietindegi biregei mektep. Jalpy álem ádebietiniń ózinde ádebi mektepterdiń bolýy biren-saran ǵana.
Abaidan oqyǵan, keńesin tyńdaǵan, sol arqyly orys, álem jáne shyǵys mádenietimen tanysqan bir top aqyn-jyraý, sazgerler men ertegishiler, ánshiler – tutas Abai mektebi edi. Abai shákirtteri uly oishyl, aqynnyń gýmanistik jáne filosofiialyq kózqarasynyń áserinde boldy. Olar – aqynnyń óz uldary jáne jas aqyndar Áýbákir, Árip, Áset, Baimaǵambet, Kókbai, Maǵaýiia, Turaǵul, Shákárim, Alash ziialylary tárizdi izbasarlary. Qaiym Muhamedhanov Abai mektebi aqyndarynyń esimderin qalpyna keltirdi. Olardyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly málimetter jinap, tolyq ómirbaiandaryn jazdy. Bárinen buryn, ol Abai shákirtteri men izbasarlarynyń shyǵarmalaryn qalpyna keltirý boiynsha iri izdestirý-zertteý jumysyn júrgizip, ǵylymi túsinik berip, baspaǵa ázirledi. Abai shákirtteri men izbasarlary mektebi – ǵylymdaǵy jańa baǵyt, ony, naqty aitqanda, mádeniettiń bir kezeńin anyqtap jáne saqtap qalǵan Qaiym bolatyn.
Túrmedegi azap
Qaiym Muhamedhanovtyń «Abaidyń ádebi mektebi» dissertatsiiasyn (1951 jyldyń 7 sáýiri) qorǵaýy – elimizdiń tarihyndaǵy eleýli oqiǵanyń biri edi. Dissertatsiia qorǵalǵanymen Áýezov pen Muhamedhanovty aiyptaý kúsheie tústi. Munyń sońy Muhamedhanovty Abai murajaiy direktory jáne oqytýshy qyzmetinen bosatýmen aiaqtaldy. Sońynan Qaiym 1951 jyly 1 jeltoqsanda tutqynǵa alynyp, Semei jáne Almatydaǵy NKVD túrmesine, Qaraǵandy lagerine qamaýǵa alyndy.
Ǵalymnyń túrmede qandai azap kórgenin Tursyn Jurtbaidyń e-history.kz aqparat kózine bergen suhbatynan oqýǵa bolady.
Tergeýshiler «Sen jas ǵalym ári direktorsyń. Úiiń bar, bala-shaǵań kútip tur. Biz qajetti qujattardy daiyndap qoidyq. Bizge bir ǵana moiyndaý kerek. Maǵan osy taqyrypty usynǵan jáne ǵylymi jetekshi bolǵan – M. Áýezov deseń boldy» deidi. Qaiym esh kónbegen. «Eger men moiyndasam, Áýezov ketedi. Áýezov ketse, Abaiymnan túk qalmaidy...» dep oilaidy. Tistenip «Alashymnyń» shýmaqtaryn qaitalap, uryp-soǵýlardyń bárine de tózip berdim deidi.
«Bir kúni meni basqa kameraǵa alyp bardy. Ishi jyp-jyly eken. «Eee, mynaý jaqsy boldy ǵoi» dep otyrǵanymda tabanym kúie bastady. Qabyrǵany ustasam ystyq, qubyr da ystyq. Bir ýaqytta búkil denemdi kúidirip áketip barady. Biraq «esime ákemniń «tabany kúigen adam eshqashan adam bolmaidy» degeni tústi. Qubyrdan ustadym. «Kóp bolsa alaqan kúier, alaqan kúldirep oiylyp ketsin, ólmeimin» dedim da tas jabystym. Bir saǵat pa, eki saǵat ótti me, esimdi jisam, uryp jatyr eken. Qolymdy syrtynan aǵashpen aiaýsyz soǵyp jatyr, al qolym ana qubyrǵa jabysyp qalǵan eken. Estip jatyrmyn: «ólgen joq, tiri jatyr» dedi. Eki kúnnen keiin taǵy bir kameraǵa alyp keldi. Ystyq kameraǵa qamaidy-aý dep úreilene bastap edim, joq, munyń ishi salqyn bolyp shyqty. «Salqynǵa shydaýǵa bolady» dep turǵanym sol edi, qabyrǵasyn aq, bozqyraý basqan, kádimgi úskirik júrgendei óte sýyq kamera eken. Ony daiyndarda 35-40 gradýs aiazǵa deiin jetkizetin bolýy kerek. Adam eki kúnge aiazǵa shydaidy, sodan keiin esi kete bastaidy degendi biletin edim. Uzyny eki metr, eni bir metr kameranyń ishin ainalyp júgire berdim, júgire berdim. Aiaǵym qalai ikemge kelse, solai toqtamaýǵa tyrystym. Qulaǵanymdy bilemin, esimdi jisam, analar taǵy uryp jatyr eken, sýyqta urǵanda adam denesi aýyrsynýdy sezbeitinin bildim. «Mynaý ólmepti, tiri eken» dedi bireýi. Úshinshi jolǵysynda analar «Ái, qoiasyń ba, joq pa, moiyndai salsań qaitedi» dep surasa, «Joq, ólsem óleiin, eshteńe aitpaimyn» dep tistenip turǵanym sol, eki dáý keldi de, úlken bir qapty kigize saldy. Sodan qolynda rezeńke soiyl, onymen bas-kózge qaramai tópelegende, ásirese saýsaqtarǵa tigende deneńdi tyzyldatatyn. Rezeńke soiyl tigen jer kógermeidi eken, ertesinde ornymnan qozǵala almai qaldym. Analardyń aitatyn sózi: «Mynaýyń áli tiri...» - dep keltiredi Qaiymnyń sózin shákirti Tursyn Jurtbai.
Shekten shyqqan azaptaýlar – ystyq jáne sýyq kamera, tyrnaq astyna ine júgirtý, basqa sý tamyzý, moraldyq qysym jáne ólim jazasymen qorqytý Qaiymnyń erik-jigerin syndyra almady. Ol «Abai mektebi bar» dep jaýap berdi. Sodan eshbir moiyndata almaǵan soń, áýelgide kesilgen atý jazasy 25 jyldyq túrme úkimine aýystyrylyp, Sibirge aidaldy.
Ǵalym ǵylymi ideialarynan bas tartpady. Qazir halyq maqtanyshyna ainalǵan Abai mektebin saqtap qaldy.
«Er qazaq ejelden erkindik ańsaǵan...»
Qaiym Muhamedhanov – Qazaq SSR-i memlekettik Gimni mátininiń avtory (1945). 27 jastaǵy jas jigit 1943 jyly konkýrs jeńimpazy atandy – ol Respýblika Gimnin jazdy, alǵashqy joldary «Er qazaq ejelden erkindik ańsaǵan» dep bastalady. O zamanda mundai jalyn atqan sózdi tek naǵyz patriot qana jaza alatyn. Bul mátin 30 jasar kompozitor Muqan Tólebaevty mýzyka jazýǵa shabyttandyrdy. Bul gimn birneshe onjyldyqtar boiy aitylǵanyn umytpaǵan jón! Degenmen sol zamandaǵy bilik óz halqyn er, erjúrek dep aitýǵa jasqanatyn, sol sebepti «er» sózin «biz» degen sózge aýystyryp, jekelegen avtorlar – jas aqyn (Q.Muhamedhanov) jáne jas kompozitor (M.Tólebaev) iaǵni, «seriktester» ujymy atynan shyǵardy.
1992 jyly Qaiym táýelsiz Qazaqstannyń Ánuranyn shyǵarýǵa arnalǵan baiqaýǵa qatysyp, mátini taǵy jeńiske jetti. Biraq bul joly Qaiym «avtorlar ujymyn» qosatyn bolǵandyqtan qatysýdan bas tartty.
Málimet pen fotosýretter Qaiym Muhamedhanovtyń qyzy Dina Muhamedhannan alyndy.
Aian Bekenuly, QazAqparat
