حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ قازاققا پايدا ويلاعان ادامنىڭ بەرٸ قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قۇربانى بولىپ, جاۋىزدىقپەن جانىشتالىپ جاتتى. سولاردىڭ قاتارىندا اباي ەلەمٸن زەرتتەپ, ويشىلدىڭ ەڭبەگٸن قازاققا شامشىراق ەتٸپ ۇسىنعىسى كەلگەن زەرتتەۋشٸ عالىمدار دا بار. ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنە وراي بٷگٸن وسى سالانىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ سولاقاي ساياساتتان كٶرگەن قىساستىعى تۋرالى ماقالانى ۇسىنعالى وتىرمىز. بۇل ماقالا قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا مۇحامەدحاننىڭ ەكەسٸ جايلى جيناعان دەرەكتەرٸنە سٷيەنٸپ جارييالانىپ وتىر.
ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعىن بيىل مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸپ, اقىن ەلەمٸنٸڭ تەرەڭٸنە ٷڭٸلەر بولساق, ونىڭ مۇراسىن تٷگەندەۋگە زور ٷلەس قوسقان تۇلعالاردى دا نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ ولاردىڭ ەڭبەگٸ مەن ەرلٸگٸ بولماعاندا ابايتانۋشى, الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتبايشا ايتقاندا بٷگٸن «الدى جوق, ارتى جوق, كەڭ جاپان دالادا جالعىز جٷرگەن ابايدى كٶرٸپ بٸلگەندەي ەكەنبٸز». قايراتكەرلٸككە بەلدٸ بەكەم بۋعان قايىم مۇحامەدحانوۆ الاشتىڭ اباي مۇراسىنان ايىرىلىپ قالا جازداعان الماعايىپ زامانىندا ەدٸلەتسٸز ايىپتاۋلار مەن ادام تٶزگٸسٸز ازاپتاۋلاردى باستان كەشٸردٸ.
تۇرسىن جۇرتباي قايىم مۇحامەدحانوۆ جايلى سٶز قوزعاعاندا ونى «ابايدىڭ رۋحاني قورمالى, ماعجان مەن مۇحتاردىڭ رۋح جاساۋىلى» (ەگەمەن قازاقستان, قايىم-قييامەت, 2016 ج. 7 قاڭتار) دەپ اتايدى. راسىندا دا, قايراتكەردٸڭ ٶمٸر جولىنا زەر سالساڭىز, «ٶلسەم, الاش ازاماتتارىنان جانىم ارتىق ەمەس» دەگەن قاعيداتقا ٶمٸرٸنٸڭ اقىرىنا دەيٸن ادال ٶتكەنٸنە كٶزٸڭٸز جەتەدٸ.
قايىم قالاي قالىپتاستى?
قايىمنىڭ ۇلتتىق رۋحتى سٸڭٸرٸپ ٶسۋٸنە ەكەسٸمۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ ىقپالى ەرەكشە بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ - بٸرنەشە تٸلدٸ جەتٸك بٸلگەن, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني دامۋىنا زور ىقپال ەتكەن تۇلعا. ونىڭ ٷيٸنە اباي مەن شەكەرٸم, سول تۇستاعى قايراتكەرلەر, جازۋشىلار جينالاتىن ەدٸ. قايىم ۇلت زييالىلارىن بالا كەزدەن كٶرٸپ ٶستٸ. وقۋ-بٸلٸمگە قۇشتار بولدى. الاش زييالىلارى سەمەيدەگٸ (زارەچنىي سلوبودكادا, ەسكٸ اتاۋى «الاش») سەيتقۇلوۆتىڭ ٷيٸن كەزدەسۋ ورنى رەتٸندە تاڭدادى. التى جاستاعى قايىم ەكەسٸنٸڭ ٷيٸندە العاش رەت مۇحتار ەۋەزوۆتٸ كٶردٸ. ول مۇندا جيٸ قوناقتا بولاتىن. قايىمنىڭ ەكەسٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «ەڭلٸك-كەبەك», «قاراگٶز» پەسالارىنىڭ العاشقى رەپەتيتسيياسىن جاساۋعا قولايلى جاعداي جاسادى.
مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن «سارى-ارقا» گازەتٸنٸڭ, 1918 جىلدان باستاپ جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ پەن مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ رەداكتسيياسىمەن «اباي» جۋرنالىنىڭ شىعارىلۋى – ونىڭ ٶز زامانىندا اعارتۋ ٸسٸنە ەرەكشە مەن بەرگەنٸن تانىتادى. ۇلت كٶشباسشىسى ەليحان بٶكەيحان سەمەيدٸڭ سولجاعالاۋىندا ٶتكەن جيىندا قالاعا باستاپقى «الاش» اتاۋىن قايتارۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن كەزدە مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆ وعان قولداۋ بٸلدٸرگەن.
گٷلنار دۋلاتوۆا دا ەكەسٸ مٸرجاقىپتىڭ مۇحامەدحانمەن دوستىعىن ەسكە الىپ وتىرادى ەكەن. 1911 جىلى مۇحامەدحان مٸرجاقىپتى كەپٸلدٸك سالىپ, تۇتقىننان بوساتىپ العان. ال شەكەرٸمنٸڭ بەلگٸلٸ فوتوسۋرەتٸ مۇحامەدحاننىڭ ٷيٸنە كەلگەن كەزدە تٷسٸرٸلگەن. سونداي-اق ول شەكەرٸمنٸڭ قاماۋدان بوساپ شىعۋىنا كٶمەكتەسەدٸ.
«الاش ارىستارى تۋرالى سٶز قوزعايتىن بولساق, ەكەم مۇحامەدحان سەيٸتقۇلوۆ تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىن. مۇنى ەندٸ وقىرمان قاۋىم دۇرىس تٷسٸنۋٸن ٶتٸنەمٸن. مەنٸكٸ كەيبٸرەۋلەر سيياقتى كٶرپەنٸ ٶزٸمە قاراي تارتۋ ەمەس. ال ەكەم تۋرالى ايتاتىن بولسام, وعان ونىڭ الاش ارىستارىمەن جاقىن سىيلاستىعى سەبەپكەر. بٸزدٸڭ ٷي وندا مۇحاڭنىڭ ۇلى اقىن تۋرالى ۇلى ەپوپەياسىنان قالىڭ وقىرمانعا بەلگٸلٸ اتاقتى تٸنٸباي مەشٸتٸنٸڭ ٸرگەسٸندە ەدٸ. يە, ماقتاندى دەمە, قاراعىم, سول ەڭسەلٸ شاتىرلى ٷيدە كٸمدەر بولماعان دەسەڭشٸ! ايتالىق: شەكەرٸم, كٶكباي, تۇراعۇل بولىپ بۇل تٸزٸم جالعاسا بەرەدٸ. الدىڭعى اعالاردىڭ اسىل جٷزدەرٸ ەسٸمدە ەمٸس-ەمٸس ساقتالسا, كەيٸنگٸلەردٸ ەسەيٸپ قالعاندا كٶرگەندٸكتەن بەرٸ دە ەستە. سوندا دا بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى تۋرالى بولماسىن, ەڭ الدىمەن ەكەم ايتقان ەستەلٸكتەرگە جٷگٸنسەم دەيمٸن», - دەپ ەسكە الادى كەيٸن ەكەسٸن قايىم.
تۋعان ٷيدٸڭ جىلۋى, قورشاعان ورتاسى, بٸلٸم ٶرٸسٸ – عىلىمي-مەدەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدى نيەت ەتكەن قايىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ.
مۇحامەدحان سەيتقۇلوۆ 1921-1937 جىلدار ٸشٸندە قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ, اقىرى اتىلىپ كەتكەن. وسى كەزدە بٸر ٷيدٸ اسىراۋ قيىندىعى 15 جاستاعى قايىمنىڭ موينىنا ارتىلعان ەدٸ. ول كەمەجايدا جٷك تاسۋشى, جۇمىسشى, كادر بٶلٸمٸ قىزمەتكەرٸ, مەدەنيەت قىزمەتكەرٸ, مۇعالٸمدٸك قىزمەت اتقاردى. ەكٸ جىلدىق قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ مۇعالٸمدەرٸن ەزٸرلەۋ كۋرسىنان كەيٸن سەمەي پەدينستيتۋتىنا تٷسٸپ, 1941 جىلى ەكستەرنمەن اياقتايدى. 17 جاستان باستاپ سەمەي قالاسىنىڭ ەرتٷرلٸ مەكەمەسٸندە ساباق بەرەدٸ. ٷزدٸك پەداگوگ-تەلٸمگەر ٶمٸرٸنٸڭ 60 جىلدان استامىن جاستاردى تەربيەلەۋ جەنە بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە ارناعان.
اباي ٷشٸن ٷنەمٸ كٷرەسۋگە تۋرا كەلدٸ
مۇحتار ەۋەزوۆ قايىم ٷشٸن عۇمىر بويى تەلٸمگەر جەنە ۇستاز بولىپ قالدى. شەكٸرت ۇستازىنا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ادال بولدى. ادامداردى جاقسى تانيتىن مۇحتار قايىمنىڭ بويىنان ەرەكشە دارىن, يماندىلىق پەن ادالدىقتى بايقايدى. قايىمدى اباي تۋرالى رومان-ەپوپەيا جازۋ بارىسىندا تٷرلٸ تاپسىرما ورىندايتىن عىلىمي تٸلشٸ ەتٸپ الادى.
1930 جىلداردىڭ اياعى - اباي مۇراسى, ونىڭ شەكٸرتتەرٸ مەن ٸزباسارلارىنا جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تۋىنداعان شاق ەدٸ. اباي سٶزٸ بۇرمالانىپ, شىعارمالارى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلمەدٸ. قولجازبالارى مەن جەكە زاتتارى جوعالىپ, كٶزٸن كٶرگەن قارييالار ازايدى. وسى كەزدە مۇحتار ەۋەزوۆ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن شەكٸرتٸ قايىمعا بٸرشاما مٸندەت جٷكتەيدٸ. وسىلايشا جاس قايىم ابايدىڭ تۇڭعىش مۇراجايىن اشۋعا نەگٸزدەمە قالاۋ, اباي شەكٸرتتەرٸ مەن ٸزباسارلارىنىڭ مەكتەبٸن قۇرۋ جەنە ساقتاۋ, ويشىل-اقىننىڭ قۇندى سٶزٸن تەكستولوگييالىق تالداۋ ەدٸسٸمەن ساقتاپ قالۋ مٸندەتٸن موينىنا الادى.
قايىم جٷك كٶلٸگٸمەن شالعاي اۋىلدارعا ايلاپ ساپار شەككەن. ابايدى كٶزٸ كٶرگەن قارييالارمەن, ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعىنان حاباردار ادامدارمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, تۇرمىستىق زاتتاردىڭ, كيٸمدەر مەن كٸتاپتاردىڭ, اباي قولجازبالارىنىڭ شىنايىلىعىن ناقتىلادى. 1940 جىلى قازاقستاندا, سەمەي قالاسىندا تۇڭعىش مەملەكەتتٸك ەدەبي-مەموريالدى اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋعا ٶلشەۋسٸز ەڭبەك سٸڭٸردٸ.مۇراجايدى نٶلدەن باستاپ قۇرۋ – ەركٸمنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن ٸس. كەيبٸرەۋلەر ٸرگەتاسىن قۇرۋعا جاۋاپكەرشٸلٸك الادى. قايىم ۇستازى مۇحتارمەن بٸرگە سەمەيدە العاشقى عيماراتتى تاڭدادى. ال قايىمنىڭ دوسى جەنە ەرٸپتەسٸ بوريس اكەرمان ٸس-ساپارلار مەن زەرتتەۋلەر كەزٸندە ٷنەمٸ جانىنان تابىلدى. سول كەزەڭدە 500 جەدٸگەر ناقتىلانىپ, بارلىعىنا عىلىمي سيپاتتاما بەرٸلٸپ, مۇراجاي بويىنشا تولىق «جولباسشى» قۇرال جازىلدى. مۇنداي نەگٸزدەمەسٸز مۇراجايدىڭ قۇرىلماسى انىق ەدٸ.
قىزمەتٸن مۇراجايدا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ باستاعان قايىم جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرۋٸن جالعاستىرا بەرەدٸ. ال 1947 جىلى مۇراجاي قازسسر-ٸ عىلىم اكادەميياسى قاراماعىنا ٶتكٸزٸلگەن كەزدە جەنە عىلىمي قىزمەتتٸ ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا اكادەمييا پرەزيدەنتٸ قانىش سەتباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن ول مۇراجاي ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, 1951 جىلى رەپرەسسيياعا دەيٸن باسشىلىق ەتتٸ. قايىم سوندا دا پەداگوگيكالىق قىزمەتٸن ەشقاشان تاستاماعان.
«قازٸر بۇعان سەنۋ ٶتە قيىن. دەگەنمەن اباي ٷشٸن ٷنەمٸ كٷرەسۋگە تۋرا كەلدٸ. ەكەم ابايدىڭ 100 جىلدىعىن بيلٸكتەن قولداۋ بولماسا دا لايىقتى ٶتكٸزدٸ. ابايدىڭ جيدەبايداعى قىستاۋىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ, اقىن جەنە تۋعان-تۋىسقاندارىنىڭ زيراتىن جاقسارتۋ قاجەت بولدى. اباي بەينەسٸن مٷسٸن جەنە بەينەلەۋ ٶنەرٸندە مەڭگٸلٸك ەستە قالدىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, زاۋىتتارعا حات جازىپ, ماتەريالدار ٸزدەۋ, ابايعا جەنە ونىڭ اينالاسىنا قاتىستى جەرلەردە مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ تۋرالى ٸزدەنۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى – قازٸر بەرٸن تٸزبەلەۋ مٷمكٸن ەمەس. سول جىلدارداعى حاتتار مەن مۇراعات قۇجاتتارى – سونىڭ ايعاعى», - دەيدٸ عالىمنىڭ قىزى دينا.
اباي مۇراسىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸنبٸر مەزەتتە كٶپ شارۋا تىندىرۋ قاجەت ەدٸ: اۋىزشا ساقتالعان شىعارمالارىن قالپىنا كەلتٸرۋ, جازباشا ٷزٸندٸلەردٸ مۇقييات وقىپ, قاي شەكٸرتتٸكٸ ەكەنٸن تەكستولوگييالىق تالداۋ ەدٸسٸمەن انىقتاپ, دەلەلدەۋ قاجەت بولاتىن. ال ۋاقىت تىعىز – قارييالار ازايدى, ٶلەڭدەرٸ ۇمىتىلا باستادى, قولجازبالار جوعالدى. بۇل – قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ ەلەۋلٸ كەزەڭٸ. سەمەيلٸك عالىمنىڭ ەڭبەگٸ سول – ول العاش رەت ابايدىڭ ەدەبي مەكتەبٸنە عىلىمي نەگٸزدەمە قالادى. بۇل تٶڭكەرٸسكە دەيٸنگٸ جەنە قازٸرگٸ قازاق ەدەبيەتٸ اراسىندا ٶزٸندٸك «كٶپٸردٸڭ» اشىلۋى بولدى. اباي مەكتەبٸ, بۇل – قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ بٸرەگەي مەكتەپ. جالپى ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ٶزٸندە ەدەبي مەكتەپتەردٸڭ بولۋى بٸرەن-ساران عانا.
ابايدان وقىعان, كەڭەسٸن تىڭداعان, سول ارقىلى ورىس, ەلەم جەنە شىعىس مەدەنيەتٸمەن تانىسقان بٸر توپ اقىن-جىراۋ, سازگەرلەر مەن ەرتەگٸشٸلەر, ەنشٸلەر – تۇتاس اباي مەكتەبٸ ەدٸ. اباي شەكٸرتتەرٸ ۇلى ويشىل, اقىننىڭ گۋمانيستٸك جەنە فيلوسوفييالىق كٶزقاراسىنىڭ ەسەرٸندە بولدى. ولار – اقىننىڭ ٶز ۇلدارى جەنە جاس اقىندار ەۋبەكٸر, ەرٸپ, ەسەت, بايماعامبەت, كٶكباي, ماعاۋييا, تۇراعۇل, شەكەرٸم, الاش زييالىلارى تەرٸزدٸ ٸزباسارلارى. قايىم مۇحامەدحانوۆ اباي مەكتەبٸ اقىندارىنىڭ ەسٸمدەرٸن قالپىنا كەلتٸردٸ. ولاردىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى مەلٸمەتتەر جيناپ, تولىق ٶمٸرباياندارىن جازدى. بەرٸنەن بۇرىن, ول اباي شەكٸرتتەرٸ مەن ٸزباسارلارىنىڭ شىعارمالارىن قالپىنا كەلتٸرۋ بويىنشا ٸرٸ ٸزدەستٸرۋ-زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, عىلىمي تٷسٸنٸك بەرٸپ, باسپاعا ەزٸرلەدٸ. اباي شەكٸرتتەرٸ مەن ٸزباسارلارى مەكتەبٸ – عىلىمداعى جاڭا باعىت, ونى, ناقتى ايتقاندا, مەدەنيەتتٸڭ بٸر كەزەڭٸن انىقتاپ جەنە ساقتاپ قالعان قايىم بولاتىن.
تٷرمەدەگٸ ازاپ
قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ «ابايدىڭ ەدەبي مەكتەبٸ» ديسسەرتاتسيياسىن (1951 جىلدىڭ 7 سەۋٸرٸ) قورعاۋى – ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنداعى ەلەۋلٸ وقيعانىڭ بٸرٸ ەدٸ. ديسسەرتاتسييا قورعالعانىمەن ەۋەزوۆ پەن مۇحامەدحانوۆتى ايىپتاۋ كٷشەيە تٷستٸ. مۇنىڭ سوڭى مۇحامەدحانوۆتى اباي مۇراجايى ديرەكتورى جەنە وقىتۋشى قىزمەتٸنەن بوساتۋمەن اياقتالدى. سوڭىنان قايىم 1951 جىلى 1 جەلتوقساندا تۇتقىنعا الىنىپ, سەمەي جەنە الماتىداعى نكۆد تٷرمەسٸنە, قاراعاندى لاگەرٸنە قاماۋعا الىندى.
عالىمنىڭ تٷرمەدە قانداي ازاپ كٶرگەنٸن تۇرسىن جۇرتبايدىڭ e-history.kz اقپارات كٶزٸنە بەرگەن سۇحباتىنان وقۋعا بولادى.
تەرگەۋشٸلەر «سەن جاس عالىم ەرٸ ديرەكتورسىڭ. ٷيٸڭ بار, بالا-شاعاڭ كٷتٸپ تۇر. بٸز قاجەتتٸ قۇجاتتاردى دايىنداپ قويدىق. بٸزگە بٸر عانا مويىنداۋ كەرەك. ماعان وسى تاقىرىپتى ۇسىنعان جەنە عىلىمي جەتەكشٸ بولعان – م. ەۋەزوۆ دەسەڭ بولدى» دەيدٸ. قايىم ەش كٶنبەگەن. «ەگەر مەن مويىنداسام, ەۋەزوۆ كەتەدٸ. ەۋەزوۆ كەتسە, ابايىمنان تٷك قالمايدى...» دەپ ويلايدى. تٸستەنٸپ «الاشىمنىڭ» شۋماقتارىن قايتالاپ, ۇرىپ-سوعۋلاردىڭ بەرٸنە دە تٶزٸپ بەردٸم دەيدٸ.
«بٸر كٷنٸ مەنٸ باسقا كامەراعا الىپ باردى. ٸشٸ جىپ-جىلى ەكەن. «ەەە, مىناۋ جاقسى بولدى عوي» دەپ وتىرعانىمدا تابانىم كٷيە باستادى. قابىرعانى ۇستاسام ىستىق, قۇبىر دا ىستىق. بٸر ۋاقىتتا بٷكٸل دەنەمدٸ كٷيدٸرٸپ ەكەتٸپ بارادى. بٸراق «ەسٸمە ەكەمنٸڭ «تابانى كٷيگەن ادام ەشقاشان ادام بولمايدى» دەگەنٸ تٷستٸ. قۇبىردان ۇستادىم. «كٶپ بولسا الاقان كٷيەر, الاقان كٷلدٸرەپ ويىلىپ كەتسٸن, ٶلمەيمٸن» دەدٸم دا تاس جابىستىم. بٸر ساعات پا, ەكٸ ساعات ٶتتٸ مە, ەسٸمدٸ جيسام, ۇرىپ جاتىر ەكەن. قولىمدى سىرتىنان اعاشپەن اياۋسىز سوعىپ جاتىر, ال قولىم انا قۇبىرعا جابىسىپ قالعان ەكەن. ەستٸپ جاتىرمىن: «ٶلگەن جوق, تٸرٸ جاتىر» دەدٸ. ەكٸ كٷننەن كەيٸن تاعى بٸر كامەراعا الىپ كەلدٸ. ىستىق كامەراعا قامايدى-اۋ دەپ ٷرەيلەنە باستاپ ەدٸم, جوق, مۇنىڭ ٸشٸ سالقىن بولىپ شىقتى. «سالقىنعا شىداۋعا بولادى» دەپ تۇرعانىم سول ەدٸ, قابىرعاسىن اق, بوزقىراۋ باسقان, كەدٸمگٸ ٷسكٸرٸك جٷرگەندەي ٶتە سۋىق كامەرا ەكەن. ونى دايىنداردا 35-40 گرادۋس ايازعا دەيٸن جەتكٸزەتٸن بولۋى كەرەك. ادام ەكٸ كٷنگە ايازعا شىدايدى, سودان كەيٸن ەسٸ كەتە باستايدى دەگەندٸ بٸلەتٸن ەدٸم. ۇزىنى ەكٸ مەتر, ەنٸ بٸر مەتر كامەرانىڭ ٸشٸن اينالىپ جٷگٸرە بەردٸم, جٷگٸرە بەردٸم. اياعىم قالاي يكەمگە كەلسە, سولاي توقتاماۋعا تىرىستىم. قۇلاعانىمدى بٸلەمٸن, ەسٸمدٸ جيسام, انالار تاعى ۇرىپ جاتىر ەكەن, سۋىقتا ۇرعاندا ادام دەنەسٸ اۋىرسىنۋدى سەزبەيتٸنٸن بٸلدٸم. «مىناۋ ٶلمەپتٸ, تٸرٸ ەكەن» دەدٸ بٸرەۋٸ. ٷشٸنشٸ جولعىسىندا انالار «ەي, قوياسىڭ با, جوق پا, مويىنداي سالساڭ قايتەدٸ» دەپ سۇراسا, «جوق, ٶلسەم ٶلەيٸن, ەشتەڭە ايتپايمىن» دەپ تٸستەنٸپ تۇرعانىم سول, ەكٸ دەۋ كەلدٸ دە, ٷلكەن بٸر قاپتى كيگٸزە سالدى. سودان قولىندا رەزەڭكە سويىل, ونىمەن باس-كٶزگە قاراماي تٶپەلەگەندە, ەسٸرەسە ساۋساقتارعا تيگەندە دەنەڭدٸ تىزىلداتاتىن. رەزەڭكە سويىل تيگەن جەر كٶگەرمەيدٸ ەكەن, ەرتەسٸندە ورنىمنان قوزعالا الماي قالدىم. انالاردىڭ ايتاتىن سٶزٸ: «مىناۋىڭ ەلٸ تٸرٸ...» - دەپ كەلتٸرەدٸ قايىمنىڭ سٶزٸن شەكٸرتٸ تۇرسىن جۇرتباي.
شەكتەن شىققان ازاپتاۋلار – ىستىق جەنە سۋىق كامەرا, تىرناق استىنا ينە جٷگٸرتۋ, باسقا سۋ تامىزۋ, مورالدىق قىسىم جەنە ٶلٸم جازاسىمەن قورقىتۋ قايىمنىڭ ەرٸك-جٸگەرٸن سىندىرا المادى. ول «اباي مەكتەبٸ بار» دەپ جاۋاپ بەردٸ. سودان ەشبٸر مويىنداتا الماعان سوڭ, ەۋەلگٸدە كەسٸلگەن اتۋ جازاسى 25 جىلدىق تٷرمە ٷكٸمٸنە اۋىستىرىلىپ, سٸبٸرگە ايدالدى.
عالىم عىلىمي يدەيالارىنان باس تارتپادى. قازٸر حالىق ماقتانىشىنا اينالعان اباي مەكتەبٸن ساقتاپ قالدى.
«ەر قازاق ەجەلدەن ەركٸندٸك اڭساعان...»
قايىم مۇحامەدحانوۆ – قازاق سسر-ٸ مەملەكەتتٸك گيمنٸ مەتٸنٸنٸڭ اۆتورى (1945). 27 جاستاعى جاس جٸگٸت 1943 جىلى كونكۋرس جەڭٸمپازى اتاندى – ول رەسپۋبليكا گيمنٸن جازدى, العاشقى جولدارى «ەر قازاق ەجەلدەن ەركٸندٸك اڭساعان» دەپ باستالادى. و زاماندا مۇنداي جالىن اتقان سٶزدٸ تەك ناعىز پاتريوت قانا جازا الاتىن. بۇل مەتٸن 30 جاسار كومپوزيتور مۇقان تٶلەباەۆتى مۋزىكا جازۋعا شابىتتاندىردى. بۇل گيمن بٸرنەشە ونجىلدىقتار بويى ايتىلعانىن ۇمىتپاعان جٶن! دەگەنمەن سول زامانداعى بيلٸك ٶز حالقىن ەر, ەرجٷرەك دەپ ايتۋعا جاسقاناتىن, سول سەبەپتٸ «ەر» سٶزٸن «بٸز» دەگەن سٶزگە اۋىستىرىپ, جەكەلەگەن اۆتورلار – جاس اقىن (ق.مۇحامەدحانوۆ) جەنە جاس كومپوزيتور (م.تٶلەباەۆ) ياعني, «سەرٸكتەستەر» ۇجىمى اتىنان شىعاردى.
1992 جىلى قايىم تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەنۇرانىن شىعارۋعا ارنالعان بايقاۋعا قاتىسىپ, مەتٸنٸ تاعى جەڭٸسكە جەتتٸ. بٸراق بۇل جولى قايىم «اۆتورلار ۇجىمىن» قوساتىن بولعاندىقتان قاتىسۋدان باس تارتتى.
مەلٸمەت پەن فوتوسۋرەتتەر قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ قىزى دينا مۇحامەدحاننان الىندى.
ايان بەكەنۇلى, قازاقپارات
