Abai jáne onyń dúnietanymy týraly aitqanda oi-tanymynyń, ásirese shyǵystyq-dini tereń tolǵamdarynyń qalyptasýyna yqpal etken tulǵalar týraly toqtalmai ketý áste múmkin emes. Dala dástúri men halyq filosofiiasyn bala jastan boiyna sińirip, keiin medresede oqyp, til úirenip, ózdiginshe izdengen danyshpannyń Shyǵys pen Batysty tel emip, adamzattyq órege kóterilýine, árine oqyǵan kitaptary men tálim alǵan ustazdarynyń tigizgen áseri orasan zor bolǵany anyq. Abaiǵa áser etken sondai tulǵanyń biri de biregeii tatar halqynyń uly perzenti Shihabeddin Marjani (1818-1889) ekeni belgili.
XIX ǵasyrdyń sońyna qarai Resei imperiiasynyń qol astyndaǵy musylman-túrki halyqtary arasynda bastalǵan jádidshildik-jańashyldyq qozǵalysynyń negizin qalaýshylardyń biri bolǵan ol týraly shákirtteri: «Shihabeddin Marjanidiń tálim-tárbieniń tásilin jańartý jolyndaǵy pikirleri kóptegen qarsylyqqa ushyraǵanymen, qalyń buqara halyq arasynda keń qoldaý tapty, oi-tolǵamdary jurtshylyqqa jańa baǵyt berdi. Sol arqyly Buhara medreseleriniń tańǵajaiyptylyǵy týraly túsinik talqyǵa túsip, mektep jáne medreselerdiń jańarý qajettiligi aiqyndaldy. Oishyldar men ziialylar bul qozǵalysty tez túsinip, tereń uǵynyp, seń buzylyp, mektepterde jádidshe-jańasha oqytyla bastady. Tatarlar úshin Ismail Ǵaspyraly, Damolla Ǵalymjan Barýdi, Hairýllah haziret Osmani, hadi Efendi Atlasi, Ahmed jáne Ǵani bailar siiaqty jádidshildik aǵymynyń negizin salýshylarǵa úlken áser etken Marjani haziret halyqty jańashyldyq, jádidshildikke bastaǵan alǵashqy ustaz bolyp sanalady» dep jazdy 1915 jyly shyqqan arnaiy jinaqtyń alǵysózinde.
Qazaq, tatar jáne bashqurt halyqtarynyń ortaq oishyly, jańashyl baǵyttaǵy Aqmolla aqyn:
«Biradar, sizge ótinem sálem jazyp,
Kóziń sal Marjani ol – temir qazyq.
Bolmasa qubyla tappai adasarsyń,
Qarańǵyda jón bilmei, joldan azyp»,
dep jyrǵa qosqan Shihabeddin Marjani Abaiǵa jáne Alash qozǵalysynyń qairatkerlerimen birge óz jalǵasyn tapqan jańa turpattaǵy ulttyq oi-tanymynyń qalyptasýyna úlken áser etti. Sondyqtan Abai dúnietanymy men onyń dáris alǵan mektebi men ustazdaryna júginýge týra keledi.
Abai men Marjani arasyndaǵy úndestikke keń toqtalǵan Aqjan Mashanov «Ál-Farabi jáne Abai» atty eńbeginde: «Qarqaralyda, Semeidegi medreselerde Marjanidiń tikelei ózinen tálim alǵan adamdar oqytqan. Abai – Semeide sol Marjani shákirtterinen oqyǵandardyń biri. Abai eńbekterinde Marjanidiń qozǵaǵan máseleleri kóp kezdesetindigi osydan», dep kórsetedi. Ras sóz. Marjanidiń úzdik shákirtteriniń biri Kashafeddin bin Shahimardan (Shahmardanuly) ómiriniń sońyna deiin Qarqaralyda imam ári medrese muǵalimi bolyp bala oqytqan. Sol arqyly Marjani ideialarynyń qazaq dalasyna keń taraýyna sep bolǵan.
Búrkit Ysqaqov shyǵystyń jaryq juldyzyna ainalǵan Shoqan Ýálihanovtyń Marjanimen etene aralasqanyn, ǵulamanyń shákirti, arab, parsy, túrki tilderiniń bilgir mamany, Peterbor men Qazan ýniversitetterinde oqytýshy bolǵan tatar oqymystysy Husaiyn Faiyzhanovpen jaqyn dos bolǵanyn jazady. Kezinde V.Veliaminov-Zernov, V.Bartold syndy akademikter Faizhanovtyń shyǵystaný jónindegi eńbekterin óte joǵary baǵalaǵan. Ánýar Derbisalinniń jazýynsha, Faiyzhanov qazaqtyń taǵy bir uly tulǵasy Ybyrai Altynsarinmen de jaqyn aralasqan. Ol Orynborda Ybyraimen birneshe ret kezdesip, syrlasyp, jas alshaqtyǵyna qaramastan dos adamdarsha tabysyp, túsinisken. Al bul kezdesýler arqyly Ybyraidyń Marjani pikirlerimen tanyspaýy múmkin emes. Sondyqtan biz Marjanidi Shoqan, Ybyrai, Abai siiaqty qazaqtyń úsh uly tulǵasynyń qalyptasýyna yqpal etken asa iri oishyl-ǵulama retinde qabyldaimyz.
Shihabeddin Marjani qazirgi Tatarstan topyraǵyndaǵy Iapanjy aýylynda 1818 jyly 3 qańtarda dúniege kelgen. Alǵashynda Buharada bilim alǵan óz ákesi Bahaeddinnen saýatyn ashqan Marjani 6 jasynda medresege barady. Sóitip 6-10 jastarynda arab tilderin úirene bastaidy. 16 jasynda ákesiniń medresesinde kómekshi muǵalim qyzmetin atqarýǵa kirisedi. Osy kezeńniń ózinde Marjani taqýalyǵymen qosa, oqyǵan ǵalymdaryn syn eleginen ótkizip, zertteý júrgizetin. Sondyqtan alǵashqy ustazdyq qyzmet atqarǵan tusynda dástúrli bilim berý júiesiniń retsizdigin baiqaǵan Marjani muǵalimdik qyzmetin tastap, Buharada bilim alýǵa qushtar bolady. Sóitip ol 21 jasynda, 1839 jyly Buharaǵa baryp, osynda óz dáýiriniń ataqty ustazdarynan dáris ala bastaidy. Alaida Sh.Marjani bir-eki jyl oqyǵannan keiin aitarlyqtai ilgerilei qoimaǵanyn túsinedi, ol úmit artyp kelgen Buharada kózdegenine jete almaidy. Óitkeni Buharada tek dini ǵylymdarǵa ǵana mán beretin edi. Sondyqtan Buharada bilim alǵan kezinde medreselerdi tereńirek zerttep, osy ólkedegi bilim berý júiesiniń álsiz, kemshin tustaryn jáne din ǵylymdarynyń qatelikterin synaidy. Bul týraly ol 1883 jyly Qazanda basylǵan «Vafiiat al-aslaf ýa tahiiat al-ahlaf» atty eńbeginde: «Bizdiń halyq sabaq berýde Buhara medreselerin úlgi tutady. Alaida Buhara halqy men ókimetiniń bilim berý isinen habary az, sot júiesi retsiz jáne bilim berý júiesi de tártipten jurdai. Olar sintaksisten «Sherh-i Kafie-i Molla Jamidi» (Ibn-i Hajibtiń «Kafie» kitabyna Abdýrahman Jami jasaǵan túsindirme) oqyp, onymen 3 jyl shuǵyldanady. Osy oqý kezinde óz retimen emes, sońynan basyna qarai oqidy jáne eń qajetti tustaryn oqymai, tastap ketedi. «Qisyn» (logika) sabaǵynda «Shámsie» kitabynyń basynan birneshe qatar oqyǵannan keiin túsindirme men belgilerge nazar aýdarady da, osymen 2 jyl ótkizedi. «Tehzip» (túzetý) kitabynan bastap, «Ál-hamdý-lillah» sóziniń túsindirmesine bir jyl bóledi. Ony «Bahs-i Hamd» dep ataidy. Alaida osy madaq, týra jol, silteme, taldaý máseleleriniń qisyn ilimimen qandai bailanysy bar? Munyń sebebi nede? Biz bul saýaldarymyzǵa jaýap ala almadyq. Buharada pálsapa, geografiia, tarih ǵylymdarynan jáne álemdegi jaǵdailar jóninen eshqandai málimet joq. Bular qajetti ǵylymdar dep sanalmaidy. Buharada yqylasty adamdar da az kezdesedi» dep jazady.
Abaidyń «bul kúndegi tahsil ǵýlým eski medreseler ǵurpynda bolyp, bul zamanǵa paidasy joq bolady», dep bilim berý men medresedegi oqý júiesin synǵa alýy onyń Marjani negizin qalaǵan jáditshildik jolynda bolǵanyn kórsetse kerek. Sondyqtan «bul zamannyń moldalary hakim atyna dushpan bolady. Bulary bilimsizdik, bálki buzyq fiǵyl, ál-insan ǵáddý láma jáhilge hisap. Olardyń shákirtteriniń kóbi biraz ǵarap-parsydan til úirense, birli-jarym bolymsyz sóz bahas úirense, soǵan máz bolyp, ózinshe ózgeshelik beremin dep áýre bolyp, jurtqa paidasy timek túgili, túrli-túrli zararlar hasil qylady, «hai-hoi!» menen, maqtanmenen qaýymdy adastyryp bitiredi» degen Abai qazaq balalary úshin arab jáne parsy tilderin emes, túsinikti túrki jazýdy tanýdyń mańyzdylyǵyna toqtalady.
Buharada úmiti aqtalmaǵan Sh.Marjani óz betimen táýelsiz zertteýler jasai bastaidy. Osylaisha Buharada ótkizgen 11 jylynyń (1838-1849) kóp bóligin Buhara kitaphanalarynda sirek kezdesetin qundy shyǵarmalardy zertteýmen ótkizedi. Sonyń arasynda Samarqanǵa da baryp (1843-1845), ataqty ǵalym, qazy Ábý Saidpen tanysyp, onyń bai kitaphanasynda zertteý jumystaryn júrgize bastaidy. Osy kitaphanada imam Ǵazali eńbekterin zerdelegen Marjanige onyń kózqarastary úlken yqpal etedi. Marjanidiń Samarqanda oqyǵan kitaptary arasynda imam Ǵazalidiń «at-Tefrik bainal-Islam ýáz-Zyndyqa», «ál-Mýnkiz minad-Dalal», «Kimiia-i Sa’adat», «al-Madnýn bih ‘ala ǵairi ahlihi» siiaqty kitaptar edi. Osy oraida erekshe aita keterlik jait, Marjani imam Ǵazalidiń kitaptarynan kóbirek áserlengen. Sebebi imam Ǵazali uly ǵalym bolýmen qatar iri oishyl ári tasaýýf ilimine tereń boilaǵan tereń tulǵa edi. Sondyqtan imam Ǵazalidiń jańashyl baǵyttaǵy kózqarasyn negiz etip ustanǵan Marjanidiń ózin Aqmolla aqynnyń:
«Ol pazyl Ǵazalidei bolsa-daǵy,
Reddine tehafúktter jazar sizsiz»,
dep Ǵazalige teńeýi tegin emes. Marjani de ustazy Kýrsavi siiaqty Ǵazalidiń áserimen kálámshylardy synady.
«Aqylmen haýas barlyǵyn
Bilmeidúr, júrek sezedúr,
Mutakállimin, mantiqin
Beker bosqa ezedúr»,
degen óleń shýmaǵy arqyly mantiqin, iaǵni logika ilimi men kálámshylardy aýyr synǵa alýy Abaidyń da Marjani arqyly Ǵazali eńbekterimen tanys bolǵanyn kórsetse kerek.
Marjani kitaptarynyń eń mańyzdylarynyń biri – «Et-Tarihatýl-esna ýel-akide-týl-hýsna» eńbegi qalamshylarmen bolǵan tartys sheńberinde jáne olarǵa jaýap retinde jazylǵan.
Marjani Samarqanda júrgen kezinde «...fi ýlým-ýl Quran», «Mizat-i Sharani», Fathýl-qadir «sharh-i hidaia», «sharh-i mevat», «fýsýl-i sitta», Shirazidiń «Asfar-i Arbaǵ», Abý Ali ibn Sinanyń «Shifa ýá isharat» kitaby, Qady Baidaýidiń tápsiri, Shehristanidiń, Ibn Hazmnyń, Sýiýtidiń, Ibn Arabidiń, Sýhravardidiń keibir kitaptaryn kóshirip alǵan edi. Abaidyń:
«Muny jazǵan bilgen qul,
Ǵulamahi Daýani»,
dep silteme jasaityn ataqty Jalaladdin Daýani men onyń shákirti Iýsýf Qarabaǵidiń kitaptary da Marjanidiń súienip, súisinip oqyǵan kitaptary arasynda bolǵan.
Aty atalǵan kitaptardan baiqalyp otyrǵandai, Marjani Buharada júrgen kezinde sopylyq ilim – tasaýýfpen de tereń ainalysqan. Ol osy óńirdiń máshhúr naqshybandi shaihylarynyń biri Niiazquly ishan Túrkmanidiń uly, shaihy Ýbaidýllah bin Niiazquly haziretke qol bergen edi. Rýhani iliminen qol úzbegen ol keiin, Buharadan týǵan jerge oralǵan soń shaihy Abdýlqadir bin Niiaz Ahmad al-Farýqi al-Hindi jáne Mazhar bin Ahmed al-Hindi haziretke qol beredi. Óitkeni Marjanidiń túsinigi turǵysynan tasaýýf bir jaǵynan shariǵat ilimi, ekinshi jaǵynan shynaiy islam filosofiiasy retinde tárbie, mýjahede jáne ahlaqi (etika) erekshelikterge ie bolý sekildi negizgi ózgeshelikterimen bir medreseniń qyzmetin atqardy. Sondyqtan Marjani shyǵarmalarynda tasaýýf ilimi týraly baiyppen baǵa beredi. Alaida Marjani dúnieqońyzdyqqa salynǵan keibir nadan shaiqylardyń pirge qol berip, óz ainalasynda adam jiyp, múritterine bilim jolynda jańa baǵyt bermeitinin jáne munyń ǵylym men bilimniń damýyna eń basty kedergi ekenin atap kórsetedi. Ol zikir salyp, táýekel men qanaǵatty jalqaýlyq retinde qabyldap, jumys istemei, tek múritteriniń arqasynda kún kóretin paidakúnem ishandardy synǵa alady. Sondyqtan Abaidyń: «Kúlli adam hý dep tariqatqa kirse, dúnie oiran bolsa kerek... bul joldaǵylar qor bolyp ketý qaýpi bar...», dep tariqatqa syn kózben qaraýynda da mán bar. Óitkeni sopylyq ilimdi jete uǵynbaǵan sol kezeńdegi shaiqy ishandardyń arasynda eńbek etpei, ter tókpei bireýdiń syrtynan kúneltý nemese tárki dúnie dep halyqtan múldem alystap, jyraqqa ketý siiaqty jaittar beleń alǵan bolatyn. Marjani men Abaidyń synǵa alyp otyrǵandary osyndai joldy ustanǵandar edi. Al sopylyq ilimdi rýhani álem men kóńildiń ilimi nemese júrektiń saltanaty dep qabyldaityn bolsaq, shynaiy sopylyqtyń negizgi baǵyty kemel adam tárbieleý. Kemel adam, Abaisha aitqanda, tolyq adam – kisilikke jat qylyqtardan ábden arylyp tazarǵan, ishki jan dúniesi aǵaryp, rýhani artqan, múltiksizdiktiń qalyby men jaratylys negizine meilinshe jaqyndaǵan asyl adam. Kemel adam – adasqandar úshin temirqazyqtai jol kórsetýshi, jolda qalǵandar úshin – kópir, úmiti úzilgender úshin – ashylar esik. Onyń ustanymy – Máýlána Jalaladdin Rýmidiń sózimen aitqanda, halyq ishinde Haq taǵalamen birge bolý, iaǵni júreginde taq qurǵan Jaratýshyǵa degen mahabbat sezimi men hikmet-keýdesine ornaǵan izgilik nuryn ainalasyna tógip, jurtshylyqpen birge qalypty ómir keshý. Sondyqtan kemel adam dúnieni tek júreginen tárk etken adam. Óitkeni Abaisha aitqanda, «qai jerde ǵumyr joq bolsa, onda kámalat joq».
Aqyldy qoldaný júrektiń sergektigi men baǵyt-baǵdarymen tyǵyz bailanysty. Mine, sol sátte ártúrli jamandyqtardan tazaryp, ahlaqi ádemiligi men durys amaldarynyń nátijesinde qol jetkizgen júrek tazalyǵynyń arqasynda aqyldyń jasampazdyǵy artady. Júrekke erekshe mán bere sóileitin oishyldardyń biri – Abai. «Alla taǵala ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz ólsheýli. Ólsheýli birden ólsheýsizdi bilýge bolmaidy», degen Abai:
«Haliqqa maqulyq aqyly jete almaidy,
Oimen bilgen nárseniń bári – dáhri»,
dep jyrlap, Jaratýshyny jaratylǵannyń sholaq aqylymen oilap, tolyq uǵynýdyń múmkin emes ekendigin meńzeidi. «Men júrekti jaqtadym», dep sopylyq ilimniń negizgi uǵymdarynyń biri – júrekke júginedi. «Alla adamnyń túr-álpeti men mal-múlkine emes, onyń júregine qaraidy», dep aitylǵan hadiske silteme jasaidy.
Osy oraida aita ketetin jait, tasaýýf iliminde júrek – adamnyń ózegi, dáni bolyp sanalady. Ol – ilahi ámirler arqyly adamdy týra jolǵa bastaityn qazyna, qudiret otaýy. Júrek, iaǵni kókirek kózi zattyń ishki mánine boilai alady, tylsym dúnieni túsinip, ǵaiypty sezinedi, shabyt alyp qanattanyp, shekara tanymaidy. Adam boiyndaǵy bar izgi qasiet júrekten tabylady. Sondyqtan qairat pen aqylǵa baǵynbaityn júrek dene músheleriniń ámirshisi bolyp sanalady.
Samarqan sapary oljaly bolyp, 1845 jyly Buharaǵa qaityp kelgen Marjani munda «Mir-Arab» medresesine ornalasyp, onyń bai kitaphanasynan Hanafi, Nasafi, Taftazani, Farabi syndy Shyǵystyń uly oishyldarynyń eńbekterimen tanysa bastaidy. Sondyqtan ol óz eńbekterinde ál-Farabidiń filosofiialyq týyndylaryn tereń taldaidy, oǵan joǵary baǵa beredi. Ádiletti tý etken ǵulama bir eńbeginde Ǵazalidiń Farabidi negizsiz aiyptaǵanyn, osylaisha qatelikke boi aldyrǵanyn aitady. Aqjan Mashanov «Abai Fabari eńbekterimen Marjani eńbekteri arqyly tanys boldy» degende, osyny meńzese kerek.
Buhara men Samarqan kitaphanalarynan túrli qoljazba kitaptardy aqtarǵan Marjani tarihpen de tereń ainalysady. Keiin Qazanda 1883 jyly jariialanǵan «Vafiiat al-aslaf ýa tahiiat al-ahlaf» dep atalatyn irgeli eńbeginde musylman áleminiń iri 6057 tulǵasynyń biografiialaryn jazýda munyń kóp paidasy tigen. Sol siiaqty ol Qazanda 1897 jyly jaryq kórgen «Mústefad al-ahbar fi ahýal-i Qazan ýá Bulǵar» atty ataqty eńbeginde tarih týraly tereńnen tolǵaidy. Osy kitabynda Marjani Jánibek hannan bastap búkil qazaq handary, biler, Deshti Qypshaq dalasy jáne úsh júz týraly keńinen jazǵan. Bir qyzyǵy, eńbekte ol qazaq handarynyń atasy ispetti Orys handy «Yrys han» dep bergen. Marjanidiń tarihqa jańa kózqaras ákelgen bul shyǵarmasyn Abai oqyp, zerttese kerek. Aqjan Mashanov Abaidyń «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaidan shyqqany týraly» degen eńbeginen Marjanidiń saryny anyq baiqalatynyn aitady. Ol Abaidyń «Qazaqtyń asyl túbi tatar, qytaisha ony «tatan» dep jazady degen qaǵidasyn Marjani pikirimen túiisedi dep dáleldeidi. Bizdińshe, durys boljam.
Qazanǵa 1849 jyly qaityp kelip, 1850 jyldan bastap imamdyq jáne ustazdyq qyzmetpen túbegeili ainalysa bastaǵan Marjanidiń ainymas temirqazyǵy aqiqat boldy. Sondyqtan onyń ataǵy lezde shartarapty sharlap ketti. Bul árine ózge moldalarǵa unai qoimaǵan edi. Sóitip 1854 jyly birneshe molda Marjanidiń ústinen aryz jazdy. Biraq ǵulamanyń kinásiz ekeni anyqtalyp, ol aqtalyp shyqty.
Marjani men ózge qadymshyl moldalardyń arasynda pikir qaishylyǵy týyndaǵanda, ol bir máselege Quran men súnnetten jaýap bere qalǵan jaǵdaida, ózge moldalar: «Marjani ózin mújtehitpin dep jariialap júr, bizdiń ondai nietimiz joq, biz tek raýaiat jáne fikhpen amal etemiz», dep ózderin aqtaýǵa umtylady eken. Al Marjani árkim óz múmkinshiligimen aqyl-parasaty mólsherinde Quran men hadisti kóbirek oqyp, olardan paidalanýdy, ǵibrat alýdy, imanyn tolyqtyra túsýdi kózdeýi kerek dese, moldalardyń kópshiligi Quran men hadisten úkim shyǵarý mújtehitterdiń isi, qazir ijtihad joly jabyq, bizge sońǵy ǵalymdardyń kitaptary da jetedi dep esepteidi eken.
Resei ókimeti 1870 jyly jańa zań shyǵaryp, medreselerde orys tilin oqytý mindeti qoiyldy. Bul sheshimge moldalar qarsy shyqty. Marjani orys tilin úirenýge qarsy bolǵan joq, kerisinshe qoldady. Ol qoǵamnyń damýy úshin ártúrli ǵylym salalary qajet ekendigine nazar aýdardy. Dini ǵylymdarmen qatar dúnielik ǵylymdarmen de ainalysý kerektigin, Batysqa jáne jańashyl ǵylymǵa aparatyn jol orys tili arqyly ótetinin, orys tiliniń mańyzdylyǵyn uǵynǵan Marjani 1876 jyly 16 qyrkúiekte ashylǵan «Orys-tatar muǵalimder mektebinde» (Rýssko-tatarskaia ýchitelskaia shkola) din jáne tarih muǵalimi bolyp 9 jyl jumys istedi. Orys ziialylarymen tanysýy, Radlov siiaqty ǵalymdarmen dostyq qatynasta bolýy jáne Reseidiń bilim berý júiesin jaqsy bilýi islam mádenietin tolyq meńgergen Marjanidiń oi-órisin odan da keńeitti. Ol óz dáýirindegi tálim men oqytýdyń tásilin jańartyp, mektepte kóptegen pánniń oqytylýyn usyndy. Mektep-medreselerde ónerdi, Eýropada oqytylatyn jaratylystaný pánderi men ǵylym-bilimdi jáne Reseide ómir súrip otyrǵandyqtan, orysshany oqytý qajettiligin aitatyn edi. Ol orys tilin úirený úshin aldymen óz bolmysyn, islamdyq tanymdy uǵyný kerektigine basa nazar aýdarǵan. Osy oraida Abaidyń orys tiline qatysty oilarynyń Marjanidiń kózqarastarymen astasyp jatqandyǵyn kórýge bolady.
Qoryta aitqanda, Marjanidiń oi-pikirleri jádidshildik qozǵalysyna negiz boldy. Sondyqtan Abai dúnietanymy men Alash qairatkerleriniń jańashyl baǵyttaǵy batyl oilarynyń astaryna tereń úńilip, ádil baǵa berý úshin Marjani murasynyń jete zerttelýi kerek dep oilaimyz.
Darhan Qydyráli,
"Egemen Qazaqstan" gazeti
