اباي جەنە مارجاني دٷنيەتانىمى

XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي رەسەي يمپەريياسىنىڭ قول استىنداعى مۇسىلمان-تٷركٸ حالىقتارى اراسىندا باستالعان جەديدشٸلدٸك-جاڭاشىلدىق قوزعالىسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولعان ول تۋرالى شەكٸرتتەرٸ: «شيحابەددين مارجانيدٸڭ تەلٸم-تەربيەنٸڭ تەسٸلٸن جاڭارتۋ جولىنداعى پٸكٸرلەرٸ كٶپتەگەن قارسىلىققا ۇشىراعانىمەن, قالىڭ بۇقارا حالىق اراسىندا كەڭ قولداۋ تاپتى, وي-تولعامدارى جۇرتشىلىققا جاڭا باعىت بەردٸ. سول ارقىلى بۇحارا مەدرەسەلەرٸنٸڭ تاڭعاجايىپتىلىعى تۋرالى تٷسٸنٸك تالقىعا تٷسٸپ, مەكتەپ جەنە مەدرەسەلەردٸڭ جاڭارۋ قاجەتتٸلٸگٸ ايقىندالدى. ويشىلدار مەن زييالىلار بۇل قوزعالىستى تەز تٷسٸنٸپ, تەرەڭ ۇعىنىپ, سەڭ بۇزىلىپ, مەكتەپتەردە جەديدشە-جاڭاشا وقىتىلا باستادى. تاتارلار ٷشٸن يسمايل عاسپىرالى, داموللا عالىمجان بارۋدي, حايرۋللاھ حازٸرەت وسماني, حادي ەفەندي اتلاسي, احمەد جەنە عاني بايلار سيياقتى جەديدشٸلدٸك اعىمىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشىلارعا ٷلكەن ەسەر ەتكەن مارجاني حازٸرەت حالىقتى جاڭاشىلدىق, جەديدشٸلدٸككە باستاعان العاشقى ۇستاز بولىپ سانالادى» دەپ جازدى 1915 جىلى شىققان ارنايى جيناقتىڭ العىسٶزٸندە.

قازاق, تاتار جەنە باشقۇرت حالىقتارىنىڭ ورتاق ويشىلى, جاڭاشىل باعىتتاعى اقموللا اقىن:

«بٸرادار, سٸزگە ٶتٸنەم سەلەم جازىپ,

كٶزٸڭ سال مارجاني ول – تەمٸر قازىق.

بولماسا قۇبىلا تاپپاي اداسارسىڭ,

قاراڭعىدا جٶن بٸلمەي, جولدان ازىپ»,

دەپ جىرعا قوسقان شيحابەددين مارجاني ابايعا جەنە الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرٸمەن بٸرگە ٶز جالعاسىن تاپقان جاڭا تۇرپاتتاعى ۇلتتىق وي-تانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ٷلكەن ەسەر ەتتٸ. سوندىقتان اباي دٷنيەتانىمى مەن ونىڭ دەرٸس العان مەكتەبٸ مەن ۇستازدارىنا جٷگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ.

اباي مەن مارجاني اراسىنداعى ٷندەستٸككە كەڭ توقتالعان اقجان ماشانوۆ «ەل-فارابي جەنە اباي» اتتى ەڭبەگٸندە: «قارقارالىدا, سەمەيدەگi مەدرەسەلەردە مارجانيدٸڭ تiكەلەي ٶزiنەن تەلiم العان ادامدار وقىتقان. اباي – سەمەيدە سول مارجاني شەكiرتتەرiنەن وقىعانداردىڭ بiرi. اباي ەڭبەكتەرiندە مارجانيدٸڭ قوزعاعان مەسەلەلەرi كٶپ كەزدەسەتiندiگi وسىدان», دەپ كٶرسەتەدi. راس سٶز. مارجانيدٸڭ ٷزدٸك شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸ كاشافەددين بين شاھيماردان (شاھماردانۇلى) ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن قارقارالىدا يمام ەرٸ مەدرەسە مۇعالٸمٸ بولىپ بالا وقىتقان. سول ارقىلى مارجاني يدەيالارىنىڭ قازاق دالاسىنا كەڭ تاراۋىنا سەپ بولعان.

بٷركٸت ىسقاقوۆ شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالعان شوقان ۋەليحانوۆتىڭ مارجانيمەن ەتەنە ارالاسقانىن, عۇلامانىڭ شەكٸرتٸ, اراب, پارسى, تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ بٸلگٸر مامانى, پەتەربور مەن قازان ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە وقىتۋشى بولعان تاتار وقىمىستىسى حۇسايىن فايىزحانوۆپەن جاقىن دوس بولعانىن جازادى. كەزٸندە ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ, ۆ.بارتولد سىندى اكادەميكتەر فايزحانوۆتىڭ شىعىستانۋ جٶنٸندەگٸ ەڭبەكتەرٸن ٶتە جوعارى باعالاعان. ەنۋار دەربٸساليننٸڭ جازۋىنشا, فايىزحانوۆ قازاقتىڭ تاعى بٸر ۇلى تۇلعاسى ىبىراي التىنسارينمەن دە جاقىن ارالاسقان. ول ورىنبوردا ىبىرايمەن بٸرنەشە رەت كەزدەسٸپ, سىرلاسىپ, جاس الشاقتىعىنا قاراماستان دوس ادامدارشا تابىسىپ, تٷسٸنٸسكەن. ال بۇل كەزدەسۋلەر ارقىلى ىبىرايدىڭ مارجاني پٸكٸرلەرٸمەن تانىسپاۋى مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بٸز مارجانيدٸ شوقان, ىبىراي, اباي سيياقتى قازاقتىڭ ٷش ۇلى تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن اسا ٸرٸ ويشىل-عۇلاما رەتٸندە قابىلدايمىز.

شيحابەددين مارجاني قازٸرگٸ تاتارستان توپىراعىنداعى ياپانجى اۋىلىندا 1818 جىلى 3 قاڭتاردا دٷنيەگە كەلگەن. العاشىندا بۇحارادا بٸلٸم العان ٶز ەكەسٸ باحاەدديننەن ساۋاتىن اشقان مارجاني 6 جاسىندا مەدرەسەگە بارادى. سٶيتٸپ 6-10 جاستارىندا اراب تٸلدەرٸن ٷيرەنە باستايدى. 16 جاسىندا ەكەسٸنٸڭ مەدرەسەسٸندە كٶمەكشٸ مۇعالٸم قىزمەتٸن اتقارۋعا كٸرٸسەدٸ. وسى كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە مارجاني تاقۋالىعىمەن قوسا, وقىعان عالىمدارىن سىن ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن. سوندىقتان العاشقى ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان تۇسىندا دەستٷرلٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ رەتسٸزدٸگٸن بايقاعان مارجاني مۇعالٸمدٸك قىزمەتٸن تاستاپ, بۇحارادا بٸلٸم الۋعا قۇشتار بولادى. سٶيتٸپ ول 21 جاسىندا, 1839 جىلى بۇحاراعا بارىپ, وسىندا ٶز دەۋٸرٸنٸڭ اتاقتى ۇستازدارىنان دەرٸس الا باستايدى. الايدا ش.مارجاني بٸر-ەكٸ جىل وقىعاننان كەيٸن ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەي قويماعانىن تٷسٸنەدٸ, ول ٷمٸت ارتىپ كەلگەن بۇحارادا كٶزدەگەنٸنە جەتە المايدى. ٶيتكەنٸ بۇحارادا تەك دٸني عىلىمدارعا عانا مەن بەرەتٸن ەدٸ. سوندىقتان بۇحارادا بٸلٸم العان كەزٸندە مەدرەسەلەردٸ تەرەڭٸرەك زەرتتەپ, وسى ٶلكەدەگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ ەلسٸز, كەمشٸن تۇستارىن جەنە دٸن عىلىمدارىنىڭ قاتەلٸكتەرٸن سىنايدى. بۇل تۋرالى ول 1883 جىلى قازاندا باسىلعان «ۆافييات ال-اسلاف ۋا تاحييات ال-احلاف» اتتى ەڭبەگٸندە: «بٸزدٸڭ حالىق ساباق بەرۋدە بۇحارا مەدرەسەلەرٸن ٷلگٸ تۇتادى. الايدا بۇحارا حالقى مەن ٶكٸمەتٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنەن حابارى از, سوت جٷيەسٸ رەتسٸز جەنە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دە تەرتٸپتەن جۇرداي. ولار سينتاكسيستەن «شەرح-ي كافيە-ي موللا جاميدٸ» (يبن-ي حاجيبتٸڭ «كافيە» كٸتابىنا ابدۋراحمان جامي جاساعان تٷسٸندٸرمە) وقىپ, ونىمەن 3 جىل شۇعىلدانادى. وسى وقۋ كەزٸندە ٶز رەتٸمەن ەمەس, سوڭىنان باسىنا قاراي وقيدى جەنە ەڭ قاجەتتٸ تۇستارىن وقىماي, تاستاپ كەتەدٸ. «قيسىن» (لوگيكا) ساباعىندا «شەمسيە» كٸتابىنىڭ باسىنان بٸرنەشە قاتار وقىعاننان كەيٸن تٷسٸندٸرمە مەن بەلگٸلەرگە نازار اۋدارادى دا, وسىمەن 2 جىل ٶتكٸزەدٸ. «تەحزيپ» (تٷزەتۋ) كٸتابىنان باستاپ, «ەل-حامدۋ-ليللاح» سٶزٸنٸڭ تٷسٸندٸرمەسٸنە بٸر جىل بٶلەدٸ. ونى «باحس-ي حامد» دەپ اتايدى. الايدا وسى ماداق, تۋرا جول, سٸلتەمە, تالداۋ مەسەلەلەرٸنٸڭ قيسىن ٸلٸمٸمەن قانداي بايلانىسى بار? مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? بٸز بۇل ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الا المادىق. بۇحارادا پەلساپا, گەوگرافييا, تاريح عىلىمدارىنان جەنە ەلەمدەگٸ جاعدايلار جٶنٸنەن ەشقانداي مەلٸمەت جوق. بۇلار قاجەتتٸ عىلىمدار دەپ سانالمايدى. بۇحارادا ىقىلاستى ادامدار دا از كەزدەسەدٸ» دەپ جازادى.

ابايدىڭ «بۇل كٷندەگٸ تاحسيل عۋلۋم ەسكٸ مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ, بۇل زامانعا پايداسى جوق بولادى», دەپ بٸلٸم بەرۋ مەن مەدرەسەدەگٸ وقۋ جٷيەسٸن سىنعا الۋى ونىڭ مارجاني نەگٸزٸن قالاعان جەديتشٸلدٸك جولىندا بولعانىن كٶرسەتسە كەرەك. سوندىقتان «بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكٸم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بٸلٸمسٸزدٸك, بەلكي بۇزىق فيعىل, ەل-ينسان عەددۋ لەما جەھيلگە حيساپ. ولاردىڭ شەكٸرتتەرٸنٸڭ كٶبٸ بٸراز عاراپ-پارسىدان تٸل ٷيرەنسە, بٸرلٸ-جارىم بولىمسىز سٶز باحاس ٷيرەنسە, سوعان مەز بولىپ, ٶزٸنشە ٶزگەشەلٸك بەرەمٸن دەپ ەۋرە بولىپ, جۇرتقا پايداسى تيمەك تٷگٸلٸ, تٷرلٸ-تٷرلٸ زارارلار حاسيل قىلادى, «ھاي-ھوي!» مەنەن, ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بٸتٸرەدٸ» دەگەن اباي قازاق بالالارى ٷشٸن اراب جەنە پارسى تٸلدەرٸن ەمەس, تٷسٸنٸكتٸ تٷركٸ جازۋدى تانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى.

بۇحارادا ٷمٸتٸ اقتالماعان ش.مارجاني ٶز بەتٸمەن تەۋەلسٸز زەرتتەۋلەر جاساي باستايدى. وسىلايشا بۇحارادا ٶتكٸزگەن 11 جىلىنىڭ (1838-1849) كٶپ بٶلٸگٸن بۇحارا كٸتاپحانالارىندا سيرەك كەزدەسەتٸن قۇندى شىعارمالاردى زەرتتەۋمەن ٶتكٸزەدٸ. سونىڭ اراسىندا سامارقانعا دا بارىپ (1843-1845), اتاقتى عالىم, قازى ەبۋ سايدپەن تانىسىپ, ونىڭ باي كٸتاپحاناسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزە باستايدى. وسى كٸتاپحانادا يمام عازالي ەڭبەكتەرٸن زەردەلەگەن مارجانيگە ونىڭ كٶزقاراستارى ٷلكەن ىقپال ەتەدٸ. مارجانيدٸڭ سامارقاندا وقىعان كٸتاپتارى اراسىندا يمام عازاليدٸڭ «ات-تەفريك باينال-يسلام ۋەز-زىندىقا», «ەل-مۋنكيز ميناد-دالال», «كيمييا-ي سا’ادات», «ال-مادنۋن بيھ ‘الا عايري اھليھي» سيياقتى كٸتاپتار ەدٸ. وسى ورايدا ەرەكشە ايتا كەتەرلٸك جايت, مارجاني يمام عازاليدٸڭ كٸتاپتارىنان كٶبٸرەك ەسەرلەنگەن. سەبەبٸ يمام عازالي ۇلى عالىم بولۋمەن قاتار ٸرٸ ويشىل ەرٸ تاساۋۋف ٸلٸمٸنە تەرەڭ بويلاعان تەرەڭ تۇلعا ەدٸ. سوندىقتان يمام عازاليدٸڭ جاڭاشىل باعىتتاعى كٶزقاراسىن نەگٸز ەتٸپ ۇستانعان مارجانيدٸڭ ٶزٸن اقموللا اقىننىڭ:

«ول پازىل عازاليدەي بولسا-داعى, 

رەددٸنە تەھافٷكتتەر جازار سٸزسٸز», 

دەپ عازاليگە تەڭەۋٸ تەگٸن ەمەس. مارجاني دە ۇستازى كۋرساۆي سيياقتى عازاليدٸڭ ەسەرٸمەن كەلەمشىلاردى سىنادى.

«اقىلمەن حاۋاس بارلىعىن 

بٸلمەيدٷر, جٷرەك سەزەدٷر,

مۇتاكەلليمين, مانتيقين

بەكەر بوسقا ەزەدٷر»,

دەگەن ٶلەڭ شۋماعى ارقىلى مانتيقين, ياعني لوگيكا ٸلٸمٸ مەن كەلەمشىلاردى اۋىر سىنعا الۋى ابايدىڭ دا مارجاني ارقىلى عازالي ەڭبەكتەرٸمەن تانىس بولعانىن كٶرسەتسە كەرەك.

مارجاني كٸتاپتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ بٸرٸ – «ەت-تاريحاتۋل-ەسنا ۋەل-اكيدە-تۋل-حۋسنا» ەڭبەگٸ قالامشىلارمەن بولعان تارتىس شەڭبەرٸندە جەنە ولارعا جاۋاپ رەتٸندە جازىلعان. 

مارجاني سامارقاندا جٷرگەن كەزٸندە «...في ۋلۋم-ۋل قۇران», «ميزات-ي شاراني», فاتحۋل-قادير «شارح-ي ھيدايا», «شارح-ي مەۆات», «فۋسۋل-ي سيتتا», شيرازيدٸڭ «اسفار-ي ارباع», ابۋ الي يبن سينانىڭ «شيفا ۋە يشارات» كٸتابى, قادى بايداۋيدٸڭ تەپسٸرٸ, شەحريستانيدٸڭ, يبن حازمنىڭ, سۋيۋتيدٸڭ, يبن ارابيدٸڭ, سۋحراۆارديدٸڭ كەيبٸر كٸتاپتارىن كٶشٸرٸپ العان ەدٸ. ابايدىڭ:

«مۇنى جازعان بٸلگەن قۇل,

عۇلاماھي داۋاني»,

دەپ سٸلتەمە جاسايتىن اتاقتى جالالاددين داۋاني مەن ونىڭ شەكٸرتٸ يۋسۋف قاراباعيدٸڭ كٸتاپتارى دا مارجانيدٸڭ سٷيەنٸپ, سٷيسٸنٸپ وقىعان كٸتاپتارى اراسىندا بولعان.

اتى اتالعان كٸتاپتاردان بايقالىپ وتىرعانداي, مارجاني بۇحارادا جٷرگەن كەزٸندە سوپىلىق ٸلٸم – تاساۋۋفپەن دە تەرەڭ اينالىسقان. ول وسى ٶڭٸردٸڭ مەشھٷر ناقشىباندي شايحىلارىنىڭ بٸرٸ نييازقۇلى يشان تٷركمانيدٸڭ ۇلى, شايحى ۋبايدۋللاح بين نييازقۇلى حازٸرەتكە قول بەرگەن ەدٸ. رۋحاني ٸلٸمٸنەن قول ٷزبەگەن ول كەيٸن, بۇحارادان تۋعان جەرگە ورالعان سوڭ شايحى ابدۋلقادير بين نيياز احماد ال-فارۋقي ال-حيندي جەنە مازحار بين احمەد ال-حيندي حازٸرەتكە قول بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ مارجانيدٸڭ تٷسٸنٸگٸ تۇرعىسىنان تاساۋۋف بٸر جاعىنان شاريعات ٸلٸمٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان شىنايى يسلام فيلوسوفيياسى رەتٸندە تەربيە, مۋجاحەدە جەنە احلاقي (ەتيكا) ەرەكشەلٸكتەرگە يە بولۋ سەكٸلدٸ نەگٸزگٸ ٶزگەشەلٸكتەرٸمەن بٸر مەدرەسەنٸڭ قىزمەتٸن اتقاردى. سوندىقتان مارجاني شىعارمالارىندا تاساۋۋف ٸلٸمٸ تۋرالى بايىپپەن باعا بەرەدٸ. الايدا مارجاني دٷنيەقوڭىزدىققا سالىنعان كەيبٸر نادان شايقىلاردىڭ پٸرگە قول بەرٸپ, ٶز اينالاسىندا ادام جيىپ, مٷريتتەرٸنە بٸلٸم جولىندا جاڭا باعىت بەرمەيتٸنٸن جەنە مۇنىڭ عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ دامۋىنا ەڭ باستى كەدەرگٸ ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ. ول زٸكٸر سالىپ, تەۋەكەل مەن قاناعاتتى جالقاۋلىق رەتٸندە قابىلداپ, جۇمىس ٸستەمەي, تەك مٷريتتەرٸنٸڭ ارقاسىندا كٷن كٶرەتٸن پايداكٷنەم يشانداردى سىنعا الادى. سوندىقتان ابايدىڭ: «كٷللٸ ادام ھۋ دەپ تاريقاتقا كٸرسە, دٷنيە ويران بولسا كەرەك... بۇل جولداعىلار قور بولىپ كەتۋ قاۋپٸ بار...», دەپ تاريقاتقا سىن كٶزبەن قاراۋىندا دا مەن بار. ٶيتكەنٸ سوپىلىق ٸلٸمدٸ جەتە ۇعىنباعان سول كەزەڭدەگٸ شايقى يشانداردىڭ اراسىندا ەڭبەك ەتپەي, تەر تٶكپەي بٸرەۋدٸڭ سىرتىنان كٷنەلتۋ نەمەسە تەركٸ دٷنيە دەپ حالىقتان مٷلدەم الىستاپ, جىراققا كەتۋ سيياقتى جايتتار بەلەڭ العان بولاتىن. مارجاني مەن ابايدىڭ سىنعا الىپ وتىرعاندارى وسىنداي جولدى ۇستانعاندار ەدٸ. ال سوپىلىق ٸلٸمدٸ رۋحاني ەلەم مەن كٶڭٸلدٸڭ ٸلٸمٸ نەمەسە جٷرەكتٸڭ سالتاناتى دەپ قابىلدايتىن بولساق, شىنايى سوپىلىقتىڭ نەگٸزگٸ باعىتى كەمەل ادام تەربيەلەۋ. كەمەل ادام, ابايشا ايتقاندا, تولىق ادام – كٸسٸلٸككە جات قىلىقتاردان ەبدەن ارىلىپ تازارعان, ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ اعارىپ, رۋحاني ارتقان, مٷلتٸكسٸزدٸكتٸڭ قالىبى مەن جاراتىلىس نەگٸزٸنە مەيلٸنشە جاقىنداعان اسىل ادام. كەمەل ادام – اداسقاندار ٷشٸن تەمٸرقازىقتاي جول كٶرسەتۋشٸ, جولدا قالعاندار ٷشٸن – كٶپٸر, ٷمٸتٸ ٷزٸلگەندەر ٷشٸن – اشىلار ەسٸك. ونىڭ ۇستانىمى – مەۋلەنا جالالاددين رۋميدٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, حالىق ٸشٸندە حاق تاعالامەن بٸرگە بولۋ, ياعني جٷرەگٸندە تاق قۇرعان جاراتۋشىعا دەگەن ماحاببات سەزٸمٸ مەن حيكمەت-كەۋدەسٸنە ورناعان ٸزگٸلٸك نۇرىن اينالاسىنا تٶگٸپ, جۇرتشىلىقپەن بٸرگە قالىپتى ٶمٸر كەشۋ. سوندىقتان كەمەل ادام دٷنيەنٸ تەك جٷرەگٸنەن تەرك ەتكەن ادام. ٶيتكەنٸ ابايشا ايتقاندا, «قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا, وندا كەمالات جوق».

اقىلدى قولدانۋ جٷرەكتٸڭ سەرگەكتٸگٸ مەن باعىت-باعدارىمەن تىعىز بايلانىستى. مٸنە, سول سەتتە ەرتٷرلٸ جاماندىقتاردان تازارىپ, احلاقي ەدەمٸلٸگٸ مەن دۇرىس امالدارىنىڭ نەتيجەسٸندە قول جەتكٸزگەن جٷرەك تازالىعىنىڭ ارقاسىندا اقىلدىڭ جاسامپازدىعى ارتادى. جٷرەككە ەرەكشە مەن بەرە سٶيلەيتٸن ويشىلداردىڭ بٸرٸ – اباي. «اللا تاعالا ٶلشەۋسٸز, بٸزدٸڭ اقىلىمىز ٶلشەۋلٸ. ٶلشەۋلٸ بٸردەن ٶلشەۋسٸزدٸ بٸلۋگە بولمايدى», دەگەن اباي:

«حاليققا ماقۇلىق اقىلى جەتە المايدى,

ويمەن بٸلگەن نەرسەنٸڭ بەرٸ – دەھرٸ»,

دەپ جىرلاپ, جاراتۋشىنى جاراتىلعاننىڭ شولاق اقىلىمەن ويلاپ, تولىق ۇعىنۋدىڭ مٷمكٸن ەمەس ەكەندٸگٸن مەڭزەيدٸ. «مەن جٷرەكتٸ جاقتادىم», دەپ سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ نەگٸزگٸ ۇعىمدارىنىڭ بٸرٸ – جٷرەككە جٷگٸنەدٸ. «اللا ادامنىڭ تٷر-ەلپەتٸ مەن مال-مٷلكٸنە ەمەس, ونىڭ جٷرەگٸنە قارايدى», دەپ ايتىلعان حاديسكە سٸلتەمە جاسايدى.

وسى ورايدا ايتا كەتەتٸن جايت, تاساۋۋف ٸلٸمٸندە جٷرەك – ادامنىڭ ٶزەگٸ, دەنٸ بولىپ سانالادى. ول – يلاھي ەمٸرلەر ارقىلى ادامدى تۋرا جولعا باستايتىن قازىنا, قۇدٸرەت وتاۋى. جٷرەك, ياعني كٶكٸرەك كٶزٸ زاتتىڭ ٸشكٸ مەنٸنە بويلاي الادى, تىلسىم دٷنيەنٸ تٷسٸنٸپ, عايىپتى سەزٸنەدٸ, شابىت الىپ قاناتتانىپ, شەكارا تانىمايدى. ادام بويىنداعى بار ٸزگٸ قاسيەت جٷرەكتەن تابىلادى. سوندىقتان قايرات پەن اقىلعا باعىنبايتىن جٷرەك دەنە مٷشەلەرٸنٸڭ ەمٸرشٸسٸ بولىپ سانالادى.

سامارقان ساپارى ولجالى بولىپ, 1845 جىلى بۇحاراعا قايتىپ كەلگەن مارجاني مۇندا «مير-اراب» مەدرەسەسٸنە ورنالاسىپ, ونىڭ باي كٸتاپحاناسىنان حانافي, ناسافي, تافتازاني, فارابي سىندى شىعىستىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸمەن تانىسا باستايدى. سوندىقتان ول ٶز ەڭبەكتەرٸندە ەل-فارابيدٸڭ فيلوسوفييالىق تۋىندىلارىن تەرەڭ تالدايدى, وعان جوعارى باعا بەرەدٸ. ەدٸلەتتٸ تۋ ەتكەن عۇلاما بٸر ەڭبەگٸندە عازاليدٸڭ فارابيدٸ نەگٸزسٸز ايىپتاعانىن, وسىلايشا قاتەلٸككە بوي الدىرعانىن ايتادى. اقجان ماشانوۆ «اباي فاباري ەڭبەكتەرٸمەن مارجاني ەڭبەكتەرٸ ارقىلى تانىس بولدى» دەگەندە, وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

بۇحارا مەن سامارقان كٸتاپحانالارىنان تٷرلٸ قولجازبا كٸتاپتاردى اقتارعان مارجاني تاريحپەن دە تەرەڭ اينالىسادى. كەيٸن قازاندا 1883 جىلى جارييالانعان «ۆافييات ال-اسلاف ۋا تاحييات ال-احلاف» دەپ اتالاتىن ٸرگەلٸ ەڭبەگٸندە مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ ٸرٸ 6057 تۇلعاسىنىڭ بيوگرافييالارىن جازۋدا مۇنىڭ كٶپ پايداسى تيگەن. سول سيياقتى ول قازاندا 1897 جىلى جارىق كٶرگەن «مٷستەفاد ال-احبار في احۋال-ي قازان ۋە بۇلعار» اتتى اتاقتى ەڭبەگٸندە تاريح تۋرالى تەرەڭنەن تولعايدى. وسى كٸتابىندا مارجاني جەنٸبەك حاننان باستاپ بٷكٸل قازاق حاندارى, بيلەر, دەشتٸ قىپشاق دالاسى جەنە ٷش جٷز تۋرالى كەڭٸنەن جازعان. بٸر قىزىعى, ەڭبەكتە ول قازاق حاندارىنىڭ اتاسى ٸسپەتتٸ ورىس حاندى «ىرىس حان» دەپ بەرگەن. مارجانيدٸڭ تاريحقا جاڭا كٶزقاراس ەكەلگەن بۇل شىعارماسىن اباي وقىپ, زەرتتەسە كەرەك. اقجان ماشانوۆ ابايدىڭ «بٸراز سٶز قازاقتىڭ تٷبٸ قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن ەڭبەگٸنەن مارجانيدٸڭ سارىنى انىق بايقالاتىنىن ايتادى. ول ابايدىڭ «قازاقتىڭ اسىل تٷبٸ تاتار, قىتايشا ونى «تاتان» دەپ جازادى دەگەن قاعيداسىن مارجاني پٸكٸرٸمەن تٷيٸسەدٸ دەپ دەلەلدەيدٸ. بٸزدٸڭشە, دۇرىس بولجام.

قازانعا 1849 جىلى قايتىپ كەلٸپ, 1850 جىلدان باستاپ يمامدىق جەنە ۇستازدىق قىزمەتپەن تٷبەگەيلٸ اينالىسا باستاعان مارجانيدٸڭ اينىماس تەمٸرقازىعى اقيقات بولدى. سوندىقتان ونىڭ اتاعى لەزدە شارتاراپتى شارلاپ كەتتٸ. بۇل ەرينە ٶزگە مولدالارعا ۇناي قويماعان ەدٸ. سٶيتٸپ 1854 جىلى بٸرنەشە مولدا مارجانيدٸڭ ٷستٸنەن ارىز جازدى. بٸراق عۇلامانىڭ كٸنەسٸز ەكەنٸ انىقتالىپ, ول اقتالىپ شىقتى.

مارجاني مەن ٶزگە قادىمشىل مولدالاردىڭ اراسىندا پٸكٸر قايشىلىعى تۋىنداعاندا, ول بٸر مەسەلەگە قۇران مەن سٷننەتتەن جاۋاپ بەرە قالعان جاعدايدا, ٶزگە مولدالار: «مارجاني ٶزٸن مٷجتەھيتپٸن دەپ جارييالاپ جٷر, بٸزدٸڭ ونداي نيەتٸمٸز جوق, بٸز تەك راۋايات جەنە فيكھپەن امال ەتەمٸز», دەپ ٶزدەرٸن اقتاۋعا ۇمتىلادى ەكەن. ال مارجاني ەركٸم ٶز مٷمكٸنشٸلٸگٸمەن اقىل-پاراساتى مٶلشەرٸندە قۇران مەن حاديستٸ كٶبٸرەك وقىپ, ولاردان پايدالانۋدى, عيبرات الۋدى, يمانىن تولىقتىرا تٷسۋدٸ كٶزدەۋٸ كەرەك دەسە, مولدالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۇران مەن حاديستەن ٷكٸم شىعارۋ مٷجتەھيتتەردٸڭ ٸسٸ, قازٸر يجتيھاد جولى جابىق, بٸزگە سوڭعى عالىمداردىڭ كٸتاپتارى دا جەتەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ ەكەن.

رەسەي ٶكٸمەتٸ 1870 جىلى جاڭا زاڭ شىعارىپ, مەدرەسەلەردە ورىس تٸلٸن وقىتۋ مٸندەتٸ قويىلدى. بۇل شەشٸمگە مولدالار قارسى شىقتى. مارجاني ورىس تٸلٸن ٷيرەنۋگە قارسى بولعان جوق, كەرٸسٸنشە قولدادى. ول قوعامنىڭ دامۋى ٷشٸن ەرتٷرلٸ عىلىم سالالارى قاجەت ەكەندٸگٸنە نازار اۋداردى. دٸني عىلىمدارمەن قاتار دٷنيەلٸك عىلىمدارمەن دە اينالىسۋ كەرەكتٸگٸن, باتىسقا جەنە جاڭاشىل عىلىمعا اپاراتىن جول ورىس تٸلٸ ارقىلى ٶتەتٸنٸن, ورىس تٸلٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىنعان مارجاني 1876 جىلى 16 قىركٷيەكتە اشىلعان «ورىس-تاتار مۇعالٸمدەر مەكتەبٸندە» (رۋسسكو-تاتارسكايا ۋچيتەلسكايا شكولا) دٸن جەنە تاريح مۇعالٸمٸ بولىپ 9 جىل جۇمىس ٸستەدٸ. ورىس زييالىلارىمەن تانىسۋى, رادلوۆ سيياقتى عالىمدارمەن دوستىق قاتىناستا بولۋى جەنە رەسەيدٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جاقسى بٸلۋٸ يسلام مەدەنيەتٸن تولىق مەڭگەرگەن مارجانيدٸڭ وي-ٶرٸسٸن ودان دا كەڭەيتتٸ. ول ٶز دەۋٸرٸندەگٸ تەلٸم مەن وقىتۋدىڭ تەسٸلٸن جاڭارتىپ, مەكتەپتە كٶپتەگەن پەننٸڭ وقىتىلۋىن ۇسىندى. مەكتەپ-مەدرەسەلەردە ٶنەردٸ, ەۋروپادا وقىتىلاتىن جاراتىلىستانۋ پەندەرٸ مەن عىلىم-بٸلٸمدٸ جەنە رەسەيدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعاندىقتان, ورىسشانى وقىتۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتاتىن ەدٸ. ول ورىس تٸلٸن ٷيرەنۋ ٷشٸن الدىمەن ٶز بولمىسىن, يسلامدىق تانىمدى ۇعىنۋ كەرەكتٸگٸنە باسا نازار اۋدارعان. وسى ورايدا ابايدىڭ ورىس تٸلٸنە قاتىستى ويلارىنىڭ مارجانيدٸڭ كٶزقاراستارىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن كٶرۋگە بولادى.

قورىتا ايتقاندا, مارجانيدٸڭ وي-پٸكٸرلەرٸ جەديدشٸلدٸك قوزعالىسىنا نەگٸز بولدى. سوندىقتان اباي دٷنيەتانىمى مەن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ جاڭاشىل باعىتتاعى باتىل ويلارىنىڭ استارىنا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, ەدٸل باعا بەرۋ ٷشٸن مارجاني مۇراسىنىڭ جەتە زەرتتەلۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىز.

دارحان قىدىرەلٸ,

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ