2015 jyldyń basynda nysandarǵa, ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge ataý berý jáne ataýlardy ózgertý sharalary toqtatylǵan bolatyn. Biylǵy 20 tamyzda bul moratorii ýaqytsha toqtatyldy. Bul – tekten tek emes. Naq osy kez – ataý berý máselesin saraptaityn ýaqyt. Onomastikalyq kartamyzdan aiqyn kórinip turǵan keńes úkimetiniń sarqynshaq ataýlaryn Táýelsiz elge sai ózgertýimiz qajet.
Bul jaily oblystyq tilderdi damytý basqarmasy uiymdastyrǵan «Onomastika jáne kórneki aqparat: izdenister men irkilister» taqyrybyndaǵy dóńgelek ústelde keńinen aityldy.
— Erteńgi tarih betine uialmai qaraý úshin búgin onomastikalyq saiasatymyzdy ornyqtyryp, ataýlardy berýde úlken talaptarǵa súienýimiz kerek. Qazirgi moratoriidiń alynýy – bir mártelik. Táýelsizdiktiń shirek ǵasyrlyq merekesine orai jariialandy. Eń aldymen, uly tulǵalarymyz, memleket qairatkerleriniń esimderin ulyqtaý maqsatynda solardyń esimderin nysanǵa alýymyz qajet. Ekinshiden, ideologiialyq qaishylyq týdyrmaityn ataýlar.
Qazir halyq sanasy jańǵyrdy, kez kelgen saiasi máselege aralasyp otyrady. Sondyqtan eldi meken ataýyn ózgerterde sol jerdiń tarihi baiyrǵy ataýyna umtylsaq utylmaimyz, — dedi jiynda sóz alǵan oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń bólim basshysy Gúlnár Áljanova.
Respýblikalyq onomastikalyq komissiia aýyl, kóshe ataýyn ózgertýde Tonykók, Kúlteginnen bastap, ortaǵasyrlyq ǵalymdar, jyraýlarymyz, batyrlarymyz, handarymyz, aqyn-jazýshylarymyz, kúishilerimiz, aǵartýshylarymyz, ǵalymdarymyz, Alash qairatkerleri, qoǵam qairatkerlerimiz, iaǵni isi qazaqqa ortaq tulǵalardyń esimderin berýdi qup kórgen. Úlgi retinde óńirlerge jalpy sany 100 tulǵadan turatyn tizim usynǵan. Sondai-aq sulýlyq salondary «Kerbez», «Sholpy», «Kórkem» siiaqty qazaqy ataýlarmen atalsa degen usynys aityldy. Dúkender ataýyna da árkim oiyna kelgen sózdi qoimai, «Bazarlyq», «Kerýen», «Shashý», «Yrys», «Tabys», «Tartý», «Káde», «Olja», «Qut» siiaqty maǵynaly ataý berilse degen oi ortaǵa salyndy. Balabaqshalardyń da «Nurbalapan» sózinen góri «Bastaý», «Igilik», «Tolaǵai», «Bolashaq», «Amanat», «Balaýsa», «Báisheshek», «Qýanysh» degen ataýlar maǵynasyn ashar edi.
Oraldaǵy jarnamalar orys tilinde
Onomastika siiaqty kórneki aqparat máselesi ainalyp kelip ulttyq ideologiiaǵa tireledi. Dóńgelek ústelde jarnama, kórneki aqparat tili jaily da oilar ortaǵa salyndy. Osy joldardyń avtory atalmysh másele boiynsha baiandama jasady.
Qazir ainalanyń bárin jarnama jaýlaǵan zaman. Jarnamanyń jańa túrleri de kóbeiý ústinde. Alaida estigen qulaqqa túrpidei tietin, grammatikalyq, stilistikalyq qatelerge toly, maǵynasy aýdarmasyna sáikes kele bermeitin qazaqtildi jarnamalardyń, aqparattyń kóbeiip bara jatqany alańdatady.
Oraldyń ortalyq kóshelerindegi, shahardyń kórikti degen jerlerindegi kórneki aqparat pen jarnamalyq mátinder memlekettik tildi eskermei, tek orys tilinde rásimdelgen. Qaladaǵy iri saýda ortalyqtarynda jazylǵan syrtqy jáne ishki jarnamalarda memlekettik til qoldanylmaidy. Bul salada qazaq tili – qosalqy til, aýdarma til deńgeiinde qalyp otyr. Qazirgi qazaq tilinde beriletin jarnamanyń qai-qaisysy bolmasyn, orys tilinen tárjimalanatyn aýdarma mátin ekendigi shyndyq. Onyń basty sebepteri mynadai: birinshiden, jarnama tili jóninde basshylyqqa alatyn, zań qujatynyń bolmaýy, Til zańynyń oryndalýyn durys basshylyqqa almaý; ekinshiden, jarnama isimen shuǵyldanatyn mamandardyń jetispeýi; úshinshiden, qazaq tiliniń jarnama salasyndaǵy stiliniń durys qalyptaspaýy; tórtinshiden, qazaq tildi jarnamaǵa suranystyń az bolýy.
Kórneki aqparat tilin retteý úshin aldymen zań rettelýi tiis. «Jarnama týraly» zańnyń ózi orys tilinen aýdarylǵan, zań mátinderiniń sóilemderi shubalańqy. Ekinshiden, «Til týraly» jáne «Jarnama týraly» QR zańdarynyń talaptaryn buzǵandar jaýapqa tartylýǵa tiis. Úshinshiden, aýdarmany retteýdiń tetigi kerek. Aýdarmashy mamandardy daiarlaý, terminolog ǵalymdarǵa qoiylatyn talapty kúsheitý qajet. Kórneki aqparat pen jarnamanyń aýdarma nusqasyn emes, semantikalyq, grammatikalyq, stilistikalyq normalary saqtalǵan qazaqsha jarnama tilin daiyndaýǵa erekshe kóńil bólinýi kerek. Jarnama agenttikteri memlekettik tildi jetik meńgergen, qazaq halqynyń etnomádenietinen tolyq habardar, sondai-aq basqa tilderdi de jaqsy biletin tilshi mamandarmen, aýdarmashylarmen, saýatty korrektorlarmen jasaqtalýy tiis. Búginde maman túgil, sol agenttikterdiń ózi tapshy.
Kórneki aqparattaǵy qateler boiynsha til janashyrlary quqyq qorǵaý qurylymdaryna aryzdyń talaiyn jiberýde. Al olardyń jaýaptary tek bir-birine silteý bop otyr. Iaǵni zańdyq-quqyqtyq negizi álsizdeý bop tur. Zańmen rettelmegesin, aýyzsha eskertý men tekseristen nátije shyqpaidy. Qysqasy, jarnama salasyndaǵy kem-ketiktiń tórkini – jaýapkershiliktiń bolmaýynda.
Ata-babasyna ataý berý jarysy osymen toqtai ma?
Dál qazir keńestik kezeńnen qalǵan, qazaqqa esh qatysy joq ataýlardy ulttyq tarihymyzǵa sai ataýlarmen almastyrýǵa múmkindik týyp otyr. Alaida moratorii alyndy eken dep japatarmaǵai kisi esimderin berý bastalmaǵany igi. Bul jiynda kisi esimderin eldi mekenge, memleket menshigindegi mekemege berýdi shekteý jaiynda aityldy. Áńgime jalpy halyqqa ortaq tulǵalar jaiynda emes. Iaǵni ulttyq múddeden jeke bas múddesi joǵary turmaýy tiis.
Jýyrda oblystyq onomastikalyq komissiiaǵa Qaztalov aýdanynan ákesiniń esimin ulyqtaǵysy kelgen bireý habarlasqan. Mundai jaǵdai jii kezdesedi eken. Ásirese, mektepterge sol aýylda shopan bolǵan ne sovhoz basqarǵan adamdardyń esimin usyný siiaqty jaittar kóp kezdesetin kórinedi. Buǵan jol bermeý – barshanyń mindeti. Ekinshiden, mundai usynystar jergilikti jerde ábden talqydan ótýi tiis. Oblystyq onomastikalyq komissiia da ondai ataýlardy ary qarai ótkizbeýge ázir. Odan da tarihshylarmen, ólketanýshylarmen aqyldasyp, aýyldyń tarihi ataýyn qaitarǵan oń bolmaq. Árkim óz atasynyń esimimen aýyl atyn ózgerte berse, onomastikalyq kartamyz qandai bolaryn oilai berińiz…
Sondai-aq jiynǵa qatysýshylar el ishinen el tigýdi doǵarý qajettigin aitty. «Aýdandarǵa «Juban eli», «Syrym eli», «Qosózen eli», «Qamys-Samar eli» degen qosalqy ataýdyń qajettiligi qanshalyqty?» dedi dóńgelek ústelge qatysýshylar.
— Til máselesine kelgende enjarlyq bar, — degen oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Mahambet Ihsanǵali barlyq aýdandyq mádeniet jáne tilderdi damytý bólimderiniń jumysyn synǵa aldy. «Sizder aýdanda ashylǵaly jatqan dúkendi aldyn ala bilesizder. Aiaqtai baryp dúken iesimen sóilesińder. Atyn qoiýǵa aqyldasyp, onomastikalyq saiasatqa sai, aýdanǵa úilesetin ataýdy usynyńdar. Sońynan «Ý teshi» dep qoiǵannan keiin san soǵasyńdar. Onomastika máselesine janashyrlyq jetispeidi. Aýyldyq deńgeide tanymal adamdardyń esimin respýblikalyq onomastikalyq komissiia quptamaidy. Máselen, Syrym aýdany jeti mektepke adam esimin usynyp otyr. Ondai esimderdi usynbańdar, báribir komissiiadan ótpeidi. Ataý ózgertý rásimi boiynsha qujattar bes ministrlikten ótedi. Bizdiń basqarma mamandary ministrlikter arasynda ai boiy aiaqtai júrip qol qoidyrady. Sońynan quptalmai qalsa, qanshama eńbektiń zaia ketkeni. Sondyqtan ataý berýge qatty kóńil bólý kerek. Bir aýdannan bes birdei «Jeńis», «Dostyq», 12 aýdannan da «Báiterek» degen kóshe ataýlary túsedi. Qazaqta osydan ózge sóz joq pa? Álde qazaq tiliniń bailyǵy jetpei me? Bókei ordasy aýdanyndaǵy oryssha jarnama máselesi «Oral óńirine» jariialandy. Aýylda ózge tilde jarnamanyń qajeti ne? Bul másele bizdiń nazarymyzda bolady, sizderden jumysty talap etetin bolamyz», — dedi basqarma basshysy Mahambet Ihsanǵali.
Memlekettik baǵdarlama, tutas júie kerek-aq
— Onomastika – Qazaqstannyń til saiasatynyń eń ózekti máselesi. Elbasynyń ózi «100 naqty qadam» qujatynda «Biz, Qazaqstan, birtektilikke umtylýymyz qajet» dep aitty. Birtektilik ainalyp kelgende, bir tildiń ainalasyna shoǵyrlanady. Sondyqtan biz memlekettik tildiń mártebesin áli de kótere túsýimiz qajet. Jiyrma bes jyl ishinde kóp nárse tyndyryldy, qolymyz jetpei jatqan, sheshimin tappai jatqan máseleler de bar. Sonyń biri – osy onomastika máselesi. Aýzymyzdy qý shóppen súrtýge bolmaidy. QR Prezidenti ákimshiliginiń qyzmetkeri Ádilbek Alpysbaevtyń málimetinshe, 1991 jyldan beri respýblikada bes oblystyń, 13 qalanyń, 54 aýdannyń, jeti qalalyq aýdannyń, 119 temir jol stansasynyń ataýy aýystyrylǵan. 1221 eldi mekenniń ataýy ózgertilgen. Munyń ishinde de bári keremet deýge bolmaidy, qate ketken tustar da bar.
Aqtóbe oblysynyń onomastikalyq ataýlarynyń etimologiialyq sózdigi jasalǵan. Ol keiingi urpaqqa kerek. Máselen, Aqtóbede «Atansaýǵan» degen jer bar. Sol týraly daý boldy. Bilgishter «Atan saýylmaidy, soiylǵan shyǵar» dep shyqty. Al halyqtyń jadysynda ol jer «Atansaýǵan» dep qalǵan. Kerýen jolynyń boiynda úsh-tórt úi qonystanǵan eken. Solardyń myqty atandary bolǵan. Kerýenniń túieleri sol tusqa kelgende biikteý jerge shyǵa almai, álgi úilerden atan suraidy eken. Iaǵni atannyń kúshin saýǵan. Máselen, bizde de Kónekketken degen aýyl bar. Aýyl bir jyldary «Kódeketken» dep jazyldy, keiin túzetildi. Qazir kóbi kónektiń ne ekenin túsine bermeidi. Onyń teriden jasalǵan shelek ekenin, onymen sý tartatynyn etimologiialyq turǵydan túsindirýimiz qajet. Onomastika máselesine tarihshy da, etnograf ta, etimolog ta, ólketanýshy da aralasyp, ár ataýǵa muqiiat qaraý kerek. Alǵabas degen aýyldy keńes úkimetinen qalǵan ataý dep Órgebasqa túzetken jaǵdai boldy, odan esh nárse utpaimyz. Oblys onomastikasymen ainalysyp júrgenderge aitarymyz, bas dańǵyl «Dostyq-Drýjba» ataýyn jónge keltirý qajet. Adam esimin berý jaǵynan kelsek, professor Serikqali Sharabasov qaladaǵy №1 mektepke Zeinolla Qabdolov esimin berýdi armandap ketti. Mundai qazaqqa ortaq tulǵalardyń esimin ulyqtaýǵa eshkim qarsy bola qoimas. Mektepke Sotsialistik Eńbek Eri atanǵan malshy esimin bergennen góri, artynda halqyna jazbasy qalǵan ǵalymdardyń esimin berý durys dep sanaimyn. Sondai-aq halyq Hamza Esenjanov kitaphanasy atap júrgenmen, qujat júzinde Gaidar atynda tur. Bul másele kóp jyldan sheshilmei keledi. «Hamza – Eýropa úlgisinde jazǵan tuńǵysh jazýshy» dep Muhtar Áýezov moiyndaǵan tulǵamyz qazir mektep oqýlyǵynda joq. Uly tulǵalardyń esimin ulyqtaýymyz qajet. Qazir árkim «atam aty – aýylǵa, ákem aty – kóshege» degen siiaqty jumystanyp ketti. «Mádeni mura» siiaqty, respýblikada onomastika, toponimika máselesine memlekettik baǵdarlama bolsa, el kóleminde tutas júie bolsa deimiz — deidi filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Sabyr.
Elbasy: «Biz onomastikalyq saiasatty eshkimge jaltaqtamai, batyl júrgizýimiz kerek»
Táýelsizdik alǵan kezde Batys Qazaqstan oblysyndaǵy qazaqy ataýlar 5% ǵana bolǵan. Sol kezdegi qalyptasqan qoǵamdyq sanany ózgertý, ásirese, qala turǵyndarynyń mentalitetin ózgertý ońai bolmaǵany anyq. Totalitarlyq júieden, otarlyq imperiia saiasatynan qalǵan ataýlar aýystyryldy.
Dáýirler boiy qalyptasqan qazaqtyń onomastika júiesi HIH ǵasyrdan bastap, patsha úkimetiniń, keiin qyzyl imperiia ideologtarynyń saiasi quralyna ainaldy. Qazaqy ataýlar jappai orysshalandy.
— Reseidiń bes ólkesimen shektesetin Oral óńiriniń jer-sý ataýlarynyń otarlaný tarihy bylai: XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, Aq Jaiyq atyrabyna qonystanǵan kazak-orystar hýtorlar men bekinisterdi óz tilderimen atai bastady. Mysaly, Kolovertnoe, Serebriakovo, Shapov, Ianaikin. Bul — birinshi kezeń. Stolypinniń agrarlyq reformasy kezinde bizdiń dalamyzǵa orys-ýkrain sharýalarynyń kelýimen bailanysty berilgen ataýlar da yrǵyn. Atap aitsaq, Dolinnyi, Darinsk, Ozernyi, Zelenovsk, Peremetnoe, taǵy solai kete beredi. Áli kúnge deiin Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 12 aýdannyń biri — Zelenov aýdany dep atalady. Ortalyǵy — Peremetnoe. Bul — ekinshi kezeńmen bailanysty. Úshinshi kezeń. Patsha ókimeti tusynda dvoriandardyń, pomeshikter men kazak atamandarynyń, esaýldardyń esimderi berilgen aýyldar. Bogatyrevo, Antonovka, Berezin… Tórtinshi kezeń — mynaý Qazan tóńkerisi men azamat soǵysy jyldaryndaǵy qolbasshylar men keńes qairatkerleri, mysaly, Chapaev, Fýrmanov, Býdarino, Batýrino dep aitylady. Qazir bulardyń birazy ózgerdi. Al Býdarino áli bar. Besinshi kezeń — Oral óńirindegi kóshe-aýyldarǵa keńes úkimetiniń qairatkerleri men áskeri qolbasshylarynyń esimderi berildi. Voroshilov, Kalinin, Sverdlov, Krýpskaia, Lenin, Marks… Ári qarai Permskii, Ýlianovskii sekildi ataýlar tyń jáne tyńaiǵan jerlerdi igerý kezinde qoiyldy. Odan keiin kommýnistik ideologiia áserinen Pervomaiskoe, Internatsional, Komsomol, Krasnyi maiak aýyldary paida boldy. Sońǵy segizinshi kezeń jańadan qonystanýshylardyń óz tilderine yńǵailap, kalkalaý nátijesinde Talókpe – Kaztalovka, Úńgir – Krýtaia, Qyzyljar – Krasnogor, Shynarly – Chinarevo sekildi ataýlar shyqty, — dedi oblystyq onomastikalyq komissiia múshesi, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Jańabek Jaqsyǵaliev. – Óńirde 731 kóshe burynǵy ataýlardan arylyp, ulttyq onomastika saiasatyna sai ataýlarmen maquldandy. Sol kezde baiqaǵanym, komissiiaǵa óńirlerden «Báiterek», «Máńgilik el» degen qaptap ataýlar túsedi. Elbasymyz astanany Almatydan Astanaǵa kóshirgen kezde aitqan jaqsy bir sózi bar: «…Biz onomastikalyq saiasatty eshkimge jaltaqtamai, batyl júrgizýimiz kerek. Myna Astanadaǵy keshegi qyzyl kommýnistik rejimdi eske túsiretin, qany shashyrap turǵan revoliýtsiia, kommýnist, oktiabr degen ataýlardy joiyp, qazaqylandyrý kerek». Bul sóz ózge de óńirlerge qatysty.
Reseidiń bes óńirimen shektesetin bizdiń oblys aýmaǵyna enseńiz oryssha ataýlar qarsy alady. Oral qalasynyń qai jaǵynan kirip kele jatsańyz da, Qazaqstannyń qalasy emes, týrasyn aitý kerek Reseidiń qalasyna kirip kele jatqandai eldi mekender, kóshe ataýlary kezdesedi. Bizdiń oblysqa shekaradan ótseńiz, bir jaǵynan – Krýgloozernoe, Serebriakovo, Ianaikino, Shapovo, Sarytaý jaqtan kirseńiz – Peremetnoe, Kalininskoe, Novenkoe, Jeleznovo, Chesnokovo, Orynbor jaqtan kirseńiz — Kirsanovo, Ianvartsevo, Rýbejinskoe, Darinskoe, Volodarskoe, Triokino, Samar jaqtan kirseńiz — Chirovo, Chebotarev, Novenkii, Chývashinskoe, Michýrin… Oralǵa kirgenshe osylai. Shirek ǵasyrda táýelsiz eldiń iesi retinde sezinetindei, qoǵamdyq sana oianatyndai ýaqyt boldy. Usynys jergilikti halyqtan shyǵýy tiis. Qazaqtyń tarihyna qatysy joq ataýlardy ózgertý máselesinde 12 aýdandaǵy 87 kóshe, 53 eldi meken, 19 memlekettik mekeme, oblys ortalyǵyndaǵy 97 kóshe, alty eldi meken ataýyn ózgertýdiń sharýasy tur. Bul sandar áli de kóbeiýi múmkin. Siz ben biz bolyp atqarar is kóp, oqyrman…
Nurlybek RAHMANOV,
«Jaiyq Press» aqparat ortalyǵynyń jetekshisi
