2015 جىلدىڭ باسىندا نىساندارعا, ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق بٸرلٸكتەرگە اتاۋ بەرۋ جەنە اتاۋلاردى ٶزگەرتۋ شارالارى توقتاتىلعان بولاتىن. بيىلعى 20 تامىزدا بۇل موراتوريي ۋاقىتشا توقتاتىلدى. بۇل – تەكتەن تەك ەمەس. ناق وسى كەز – اتاۋ بەرۋ مەسەلەسٸن ساراپتايتىن ۋاقىت. ونوماستيكالىق كارتامىزدان ايقىن كٶرٸنٸپ تۇرعان كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ سارقىنشاق اتاۋلارىن تەۋەلسٸز ەلگە ساي ٶزگەرتۋٸمٸز قاجەت.
بۇل جايلى وبلىستىق تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسى ۇيىمداستىرعان «ونوماستيكا جەنە كٶرنەكٸ اقپارات: ٸزدەنٸستەر مەن ٸركٸلٸستەر» تاقىرىبىنداعى دٶڭگەلەك ٷستەلدە كەڭٸنەن ايتىلدى.
— ەرتەڭگٸ تاريح بەتٸنە ۇيالماي قاراۋ ٷشٸن بٷگٸن ونوماستيكالىق ساياساتىمىزدى ورنىقتىرىپ, اتاۋلاردى بەرۋدە ٷلكەن تالاپتارعا سٷيەنۋٸمٸز كەرەك. قازٸرگٸ موراتورييدٸڭ الىنۋى – بٸر مەرتەلٸك. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەكەسٸنە وراي جارييالاندى. ەڭ الدىمەن, ۇلى تۇلعالارىمىز, مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا سولاردىڭ ەسٸمدەرٸن نىسانعا الۋىمىز قاجەت. ەكٸنشٸدەن, يدەولوگييالىق قايشىلىق تۋدىرمايتىن اتاۋلار.
قازٸر حالىق ساناسى جاڭعىردى, كەز كەلگەن ساياسي مەسەلەگە ارالاسىپ وتىرادى. سوندىقتان ەلدٸ مەكەن اتاۋىن ٶزگەرتەردە سول جەردٸڭ تاريحي بايىرعى اتاۋىنا ۇمتىلساق ۇتىلمايمىز, — دەدٸ جيىندا سٶز العان وبلىستىق تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسىنىڭ بٶلٸم باسشىسى گٷلنەر ەلجانوۆا.
رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسييا اۋىل, كٶشە اتاۋىن ٶزگەرتۋدە تونىكٶك, كٷلتەگٸننەن باستاپ, ورتاعاسىرلىق عالىمدار, جىراۋلارىمىز, باتىرلارىمىز, حاندارىمىز, اقىن-جازۋشىلارىمىز, كٷيشٸلەرٸمٸز, اعارتۋشىلارىمىز, عالىمدارىمىز, الاش قايراتكەرلەرٸ, قوعام قايراتكەرلەرٸمٸز, ياعني يسٸ قازاققا ورتاق تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸن بەرۋدٸ قۇپ كٶرگەن. ٷلگٸ رەتٸندە ٶڭٸرلەرگە جالپى سانى 100 تۇلعادان تۇراتىن تٸزٸم ۇسىنعان. سونداي-اق سۇلۋلىق سالوندارى «كەربەز», «شولپى», «كٶركەم» سيياقتى قازاقى اتاۋلارمەن اتالسا دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى. دٷكەندەر اتاۋىنا دا ەركٸم ويىنا كەلگەن سٶزدٸ قويماي, «بازارلىق», «كەرۋەن», «شاشۋ», «ىرىس», «تابىس», «تارتۋ», «كەدە», «ولجا», «قۇت» سيياقتى ماعىنالى اتاۋ بەرٸلسە دەگەن وي ورتاعا سالىندى. بالاباقشالاردىڭ دا «نۇربالاپان» سٶزٸنەن گٶرٸ «باستاۋ», «يگٸلٸك», «تولاعاي», «بولاشاق», «امانات», «بالاۋسا», «بەيشەشەك», «قۋانىش» دەگەن اتاۋلار ماعىناسىن اشار ەدٸ.
ورالداعى جارنامالار ورىس تٸلٸندە
ونوماستيكا سيياقتى كٶرنەكٸ اقپارات مەسەلەسٸ اينالىپ كەلٸپ ۇلتتىق يدەولوگيياعا تٸرەلەدٸ. دٶڭگەلەك ٷستەلدە جارناما, كٶرنەكٸ اقپارات تٸلٸ جايلى دا ويلار ورتاعا سالىندى. وسى جولداردىڭ اۆتورى اتالمىش مەسەلە بويىنشا بايانداما جاسادى.
قازٸر اينالانىڭ بەرٸن جارناما جاۋلاعان زامان. جارنامانىڭ جاڭا تٷرلەرٸ دە كٶبەيۋ ٷستٸندە. الايدا ەستٸگەن قۇلاققا تٷرپٸدەي تيەتٸن, گرامماتيكالىق, ستيليستيكالىق قاتەلەرگە تولى, ماعىناسى اۋدارماسىنا سەيكەس كەلە بەرمەيتٸن قازاقتٸلدٸ جارنامالاردىڭ, اقپاراتتىڭ كٶبەيٸپ بارا جاتقانى الاڭداتادى.
ورالدىڭ ورتالىق كٶشەلەرٸندەگٸ, شاھاردىڭ كٶرٸكتٸ دەگەن جەرلەرٸندەگٸ كٶرنەكٸ اقپارات پەن جارنامالىق مەتٸندەر مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ەسكەرمەي, تەك ورىس تٸلٸندە رەسٸمدەلگەن. قالاداعى ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارىندا جازىلعان سىرتقى جەنە ٸشكٸ جارنامالاردا مەملەكەتتٸك تٸل قولدانىلمايدى. بۇل سالادا قازاق تٸلٸ – قوسالقى تٸل, اۋدارما تٸل دەڭگەيٸندە قالىپ وتىر. قازٸرگٸ قازاق تٸلٸندە بەرٸلەتٸن جارنامانىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, ورىس تٸلٸنەن تەرجٸمالاناتىن اۋدارما مەتٸن ەكەندٸگٸ شىندىق. ونىڭ باستى سەبەپتەرٸ مىناداي: بٸرٸنشٸدەن, جارناما تٸلٸ جٶنٸندە باسشىلىققا الاتىن, زاڭ قۇجاتىنىڭ بولماۋى, تٸل زاڭىنىڭ ورىندالۋىن دۇرىس باسشىلىققا الماۋ; ەكٸنشٸدەن, جارناما ٸسٸمەن شۇعىلداناتىن مامانداردىڭ جەتٸسپەۋٸ; ٷشٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸنٸڭ جارناما سالاسىنداعى ستيلٸنٸڭ دۇرىس قالىپتاسپاۋى; تٶرتٸنشٸدەن, قازاق تٸلدٸ جارناماعا سۇرانىستىڭ از بولۋى.
كٶرنەكٸ اقپارات تٸلٸن رەتتەۋ ٷشٸن الدىمەن زاڭ رەتتەلۋٸ تيٸس. «جارناما تۋرالى» زاڭنىڭ ٶزٸ ورىس تٸلٸنەن اۋدارىلعان, زاڭ مەتٸندەرٸنٸڭ سٶيلەمدەرٸ شۇبالاڭقى. ەكٸنشٸدەن, «تٸل تۋرالى» جەنە «جارناما تۋرالى» قر زاڭدارىنىڭ تالاپتارىن بۇزعاندار جاۋاپقا تارتىلۋعا تيٸس. ٷشٸنشٸدەن, اۋدارمانى رەتتەۋدٸڭ تەتٸگٸ كەرەك. اۋدارماشى مامانداردى دايارلاۋ, تەرمينولوگ عالىمدارعا قويىلاتىن تالاپتى كٷشەيتۋ قاجەت. كٶرنەكٸ اقپارات پەن جارنامانىڭ اۋدارما نۇسقاسىن ەمەس, سەمانتيكالىق, گرامماتيكالىق, ستيليستيكالىق نورمالارى ساقتالعان قازاقشا جارناما تٸلٸن دايىنداۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ كەرەك. جارناما اگەنتتٸكتەرٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرگەن, قازاق حالقىنىڭ ەتنومەدەنيەتٸنەن تولىق حاباردار, سونداي-اق باسقا تٸلدەردٸ دە جاقسى بٸلەتٸن تٸلشٸ ماماندارمەن, اۋدارماشىلارمەن, ساۋاتتى كوررەكتورلارمەن جاساقتالۋى تيٸس. بٷگٸندە مامان تٷگٸل, سول اگەنتتٸكتەردٸڭ ٶزٸ تاپشى.
كٶرنەكٸ اقپاراتتاعى قاتەلەر بويىنشا تٸل جاناشىرلارى قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنا ارىزدىڭ تالايىن جٸبەرۋدە. ال ولاردىڭ جاۋاپتارى تەك بٸر-بٸرٸنە سٸلتەۋ بوپ وتىر. ياعني زاڭدىق-قۇقىقتىق نەگٸزٸ ەلسٸزدەۋ بوپ تۇر. زاڭمەن رەتتەلمەگەسٸن, اۋىزشا ەسكەرتۋ مەن تەكسەرٸستەن نەتيجە شىقپايدى. قىسقاسى, جارناما سالاسىنداعى كەم-كەتٸكتٸڭ تٶركٸنٸ – جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بولماۋىندا.
اتا-باباسىنا اتاۋ بەرۋ جارىسى وسىمەن توقتاي ما?
دەل قازٸر كەڭەستٸك كەزەڭنەن قالعان, قازاققا ەش قاتىسى جوق اتاۋلاردى ۇلتتىق تاريحىمىزعا ساي اتاۋلارمەن الماستىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋىپ وتىر. الايدا موراتوريي الىندى ەكەن دەپ جاپاتارماعاي كٸسٸ ەسٸمدەرٸن بەرۋ باستالماعانى يگٸ. بۇل جيىندا كٸسٸ ەسٸمدەرٸن ەلدٸ مەكەنگە, مەملەكەت مەنشٸگٸندەگٸ مەكەمەگە بەرۋدٸ شەكتەۋ جايىندا ايتىلدى. ەڭگٸمە جالپى حالىققا ورتاق تۇلعالار جايىندا ەمەس. ياعني ۇلتتىق مٷددەدەن جەكە باس مٷددەسٸ جوعارى تۇرماۋى تيٸس.
جۋىردا وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسيياعا قازتالوۆ اۋدانىنان ەكەسٸنٸڭ ەسٸمٸن ۇلىقتاعىسى كەلگەن بٸرەۋ حابارلاسقان. مۇنداي جاعداي جيٸ كەزدەسەدٸ ەكەن. ەسٸرەسە, مەكتەپتەرگە سول اۋىلدا شوپان بولعان نە سوۆحوز باسقارعان ادامداردىڭ ەسٸمٸن ۇسىنۋ سيياقتى جايتتار كٶپ كەزدەسەتٸن كٶرٸنەدٸ. بۇعان جول بەرمەۋ – بارشانىڭ مٸندەتٸ. ەكٸنشٸدەن, مۇنداي ۇسىنىستار جەرگٸلٸكتٸ جەردە ەبدەن تالقىدان ٶتۋٸ تيٸس. وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسييا دا ونداي اتاۋلاردى ارى قاراي ٶتكٸزبەۋگە ەزٸر. ودان دا تاريحشىلارمەن, ٶلكەتانۋشىلارمەن اقىلداسىپ, اۋىلدىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارعان وڭ بولماق. ەركٸم ٶز اتاسىنىڭ ەسٸمٸمەن اۋىل اتىن ٶزگەرتە بەرسە, ونوماستيكالىق كارتامىز قانداي بولارىن ويلاي بەرٸڭٸز…
سونداي-اق جيىنعا قاتىسۋشىلار ەل ٸشٸنەن ەل تٸگۋدٸ دوعارۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. «اۋداندارعا «جۇبان ەلٸ», «سىرىم ەلٸ», «قوسٶزەن ەلٸ», «قامىس-سامار ەلٸ» دەگەن قوسالقى اتاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ قانشالىقتى?» دەدٸ دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسۋشىلار.
— تٸل مەسەلەسٸنە كەلگەندە ەنجارلىق بار, — دەگەن وبلىستىق تٸلدەردٸ دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماحامبەت يحسانعالي بارلىق اۋداندىق مەدەنيەت جەنە تٸلدەردٸ دامىتۋ بٶلٸمدەرٸنٸڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. «سٸزدەر اۋداندا اشىلعالى جاتقان دٷكەندٸ الدىن الا بٸلەسٸزدەر. اياقتاي بارىپ دٷكەن يەسٸمەن سٶيلەسٸڭدەر. اتىن قويۋعا اقىلداسىپ, ونوماستيكالىق ساياساتقا ساي, اۋدانعا ٷيلەسەتٸن اتاۋدى ۇسىنىڭدار. سوڭىنان «ۋ تەششي» دەپ قويعاننان كەيٸن سان سوعاسىڭدار. ونوماستيكا مەسەلەسٸنە جاناشىرلىق جەتٸسپەيدٸ. اۋىلدىق دەڭگەيدە تانىمال ادامداردىڭ ەسٸمٸن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسييا قۇپتامايدى. مەسەلەن, سىرىم اۋدانى جەتٸ مەكتەپكە ادام ەسٸمٸن ۇسىنىپ وتىر. ونداي ەسٸمدەردٸ ۇسىنباڭدار, بەرٸبٸر كوميسسييادان ٶتپەيدٸ. اتاۋ ٶزگەرتۋ رەسٸمٸ بويىنشا قۇجاتتار بەس مينيسترلٸكتەن ٶتەدٸ. بٸزدٸڭ باسقارما ماماندارى مينيسترلٸكتەر اراسىندا اي بويى اياقتاي جٷرٸپ قول قويدىرادى. سوڭىنان قۇپتالماي قالسا, قانشاما ەڭبەكتٸڭ زايا كەتكەنٸ. سوندىقتان اتاۋ بەرۋگە قاتتى كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. بٸر اۋداننان بەس بٸردەي «جەڭٸس», «دوستىق», 12 اۋداننان دا «بەيتەرەك» دەگەن كٶشە اتاۋلارى تٷسەدٸ. قازاقتا وسىدان ٶزگە سٶز جوق پا? ەلدە قازاق تٸلٸنٸڭ بايلىعى جەتپەي مە? بٶكەي ورداسى اۋدانىنداعى ورىسشا جارناما مەسەلەسٸ «ورال ٶڭٸرٸنە» جارييالاندى. اۋىلدا ٶزگە تٸلدە جارنامانىڭ قاجەتٸ نە? بۇل مەسەلە بٸزدٸڭ نازارىمىزدا بولادى, سٸزدەردەن جۇمىستى تالاپ ەتەتٸن بولامىز», — دەدٸ باسقارما باسشىسى ماحامبەت يحسانعالي.
مەملەكەتتٸك باعدارلاما, تۇتاس جٷيە كەرەك-اق
— ونوماستيكا – قازاقستاننىڭ تٸل ساياساتىنىڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ. ەلباسىنىڭ ٶزٸ «100 ناقتى قادام» قۇجاتىندا «بٸز, قازاقستان, بٸرتەكتٸلٸككە ۇمتىلۋىمىز قاجەت» دەپ ايتتى. بٸرتەكتٸلٸك اينالىپ كەلگەندە, بٸر تٸلدٸڭ اينالاسىنا شوعىرلانادى. سوندىقتان بٸز مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن ەلٸ دە كٶتەرە تٷسۋٸمٸز قاجەت. جيىرما بەس جىل ٸشٸندە كٶپ نەرسە تىندىرىلدى, قولىمىز جەتپەي جاتقان, شەشٸمٸن تاپپاي جاتقان مەسەلەلەر دە بار. سونىڭ بٸرٸ – وسى ونوماستيكا مەسەلەسٸ. اۋزىمىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتۋگە بولمايدى. قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ەدٸلبەك الپىسباەۆتىڭ مەلٸمەتٸنشە, 1991 جىلدان بەرٸ رەسپۋبليكادا بەس وبلىستىڭ, 13 قالانىڭ, 54 اۋداننىڭ, جەتٸ قالالىق اۋداننىڭ, 119 تەمٸر جول ستانساسىنىڭ اتاۋى اۋىستىرىلعان. 1221 ەلدٸ مەكەننٸڭ اتاۋى ٶزگەرتٸلگەن. مۇنىڭ ٸشٸندە دە بەرٸ كەرەمەت دەۋگە بولمايدى, قاتە كەتكەن تۇستار دا بار.
اقتٶبە وبلىسىنىڭ ونوماستيكالىق اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگييالىق سٶزدٸگٸ جاسالعان. ول كەيٸنگٸ ۇرپاققا كەرەك. مەسەلەن, اقتٶبەدە «اتانساۋعان» دەگەن جەر بار. سول تۋرالى داۋ بولدى. بٸلگٸشتەر «اتان ساۋىلمايدى, سويىلعان شىعار» دەپ شىقتى. ال حالىقتىڭ جادىسىندا ول جەر «اتانساۋعان» دەپ قالعان. كەرۋەن جولىنىڭ بويىندا ٷش-تٶرت ٷي قونىستانعان ەكەن. سولاردىڭ مىقتى اتاندارى بولعان. كەرۋەننٸڭ تٷيەلەرٸ سول تۇسقا كەلگەندە بيٸكتەۋ جەرگە شىعا الماي, ەلگٸ ٷيلەردەن اتان سۇرايدى ەكەن. ياعني اتاننىڭ كٷشٸن ساۋعان. مەسەلەن, بٸزدە دە كٶنەككەتكەن دەگەن اۋىل بار. اۋىل بٸر جىلدارى «كٶدەكەتكەن» دەپ جازىلدى, كەيٸن تٷزەتٸلدٸ. قازٸر كٶبٸ كٶنەكتٸڭ نە ەكەنٸن تٷسٸنە بەرمەيدٸ. ونىڭ تەرٸدەن جاسالعان شەلەك ەكەنٸن, ونىمەن سۋ تارتاتىنىن ەتيمولوگييالىق تۇرعىدان تٷسٸندٸرۋٸمٸز قاجەت. ونوماستيكا مەسەلەسٸنە تاريحشى دا, ەتنوگراف تا, ەتيمولوگ تا, ٶلكەتانۋشى دا ارالاسىپ, ەر اتاۋعا مۇقييات قاراۋ كەرەك. العاباس دەگەن اۋىلدى كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن قالعان اتاۋ دەپ ٶرگەباسقا تٷزەتكەن جاعداي بولدى, ودان ەش نەرسە ۇتپايمىز. وبلىس ونوماستيكاسىمەن اينالىسىپ جٷرگەندەرگە ايتارىمىز, باس داڭعىل «دوستىق-درۋجبا» اتاۋىن جٶنگە كەلتٸرۋ قاجەت. ادام ەسٸمٸن بەرۋ جاعىنان كەلسەك, پروفەسسور سەرٸكقالي شاراباسوۆ قالاداعى №1 مەكتەپكە زەينوللا قابدولوۆ ەسٸمٸن بەرۋدٸ ارمانداپ كەتتٸ. مۇنداي قازاققا ورتاق تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸن ۇلىقتاۋعا ەشكٸم قارسى بولا قويماس. مەكتەپكە سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتانعان مالشى ەسٸمٸن بەرگەننەن گٶرٸ, ارتىندا حالقىنا جازباسى قالعان عالىمداردىڭ ەسٸمٸن بەرۋ دۇرىس دەپ سانايمىن. سونداي-اق حالىق حامزا ەسەنجانوۆ كٸتاپحاناسى اتاپ جٷرگەنمەن, قۇجات جٷزٸندە گايدار اتىندا تۇر. بۇل مەسەلە كٶپ جىلدان شەشٸلمەي كەلەدٸ. «حامزا – ەۋروپا ٷلگٸسٸندە جازعان تۇڭعىش جازۋشى» دەپ مۇحتار ەۋەزوۆ مويىنداعان تۇلعامىز قازٸر مەكتەپ وقۋلىعىندا جوق. ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸن ۇلىقتاۋىمىز قاجەت. قازٸر ەركٸم «اتام اتى – اۋىلعا, ەكەم اتى – كٶشەگە» دەگەن سيياقتى جۇمىستانىپ كەتتٸ. «مەدەني مۇرا» سيياقتى, رەسپۋبليكادا ونوماستيكا, توپونيميكا مەسەلەسٸنە مەملەكەتتٸك باعدارلاما بولسا, ەل كٶلەمٸندە تۇتاس جٷيە بولسا دەيمٸز — دەيدٸ فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات سابىر.
ەلباسى: «بٸز ونوماستيكالىق ساياساتتى ەشكٸمگە جالتاقتاماي, باتىل جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك»
تەۋەلسٸزدٸك العان كەزدە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قازاقى اتاۋلار 5% عانا بولعان. سول كەزدەگٸ قالىپتاسقان قوعامدىق سانانى ٶزگەرتۋ, ەسٸرەسە, قالا تۇرعىندارىنىڭ مەنتاليتەتٸن ٶزگەرتۋ وڭاي بولماعانى انىق. توتاليتارلىق جٷيەدەن, وتارلىق يمپەرييا ساياساتىنان قالعان اتاۋلار اۋىستىرىلدى.
دەۋٸرلەر بويى قالىپتاسقان قازاقتىڭ ونوماستيكا جٷيەسٸ حٸح عاسىردان باستاپ, پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ, كەيٸن قىزىل يمپەرييا يدەولوگتارىنىڭ ساياسي قۇرالىنا اينالدى. قازاقى اتاۋلار جاپپاي ورىسشالاندى.
— رەسەيدٸڭ بەس ٶلكەسٸمەن شەكتەسەتٸن ورال ٶڭٸرٸنٸڭ جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ وتارلانۋ تاريحى بىلاي: XVIII عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ, اق جايىق اتىرابىنا قونىستانعان كازاك-ورىستار حۋتورلار مەن بەكٸنٸستەردٸ ٶز تٸلدەرٸمەن اتاي باستادى. مىسالى, كولوۆەرتنوە, سەرەبرياكوۆو, ششاپوۆ, يانايكين. بۇل — بٸرٸنشٸ كەزەڭ. ستولىپيننٸڭ اگرارلىق رەفورماسى كەزٸندە بٸزدٸڭ دالامىزعا ورىس-ۋكراين شارۋالارىنىڭ كەلۋٸمەن بايلانىستى بەرٸلگەن اتاۋلار دا ىرعىن. اتاپ ايتساق, دوليننىي, دارينسك, وزەرنىي, زەلەنوۆسك, پەرەمەتنوە, تاعى سولاي كەتە بەرەدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى 12 اۋداننىڭ بٸرٸ — زەلەنوۆ اۋدانى دەپ اتالادى. ورتالىعى — پەرەمەتنوە. بۇل — ەكٸنشٸ كەزەڭمەن بايلانىستى. ٷشٸنشٸ كەزەڭ. پاتشا ٶكٸمەتٸ تۇسىندا دۆوريانداردىڭ, پومەششيكتەر مەن كازاك اتاماندارىنىڭ, ەساۋلداردىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلگەن اۋىلدار. بوگاتىرەۆو, انتونوۆكا, بەرەزين… تٶرتٸنشٸ كەزەڭ — مىناۋ قازان تٶڭكەرٸسٸ مەن ازامات سوعىسى جىلدارىنداعى قولباسشىلار مەن كەڭەس قايراتكەرلەرٸ, مىسالى, چاپاەۆ, فۋرمانوۆ, بۋدارينو, باتۋرينو دەپ ايتىلادى. قازٸر بۇلاردىڭ بٸرازى ٶزگەردٸ. ال بۋدارينو ەلٸ بار. بەسٸنشٸ كەزەڭ — ورال ٶڭٸرٸندەگٸ كٶشە-اۋىلدارعا كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قايراتكەرلەرٸ مەن ەسكەري قولباسشىلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلدٸ. ۆوروشيلوۆ, كالينين, سۆەردلوۆ, كرۋپسكايا, لەنين, ماركس… ەرٸ قاراي پەرمسكيي, ۋليانوۆسكيي سەكٸلدٸ اتاۋلار تىڭ جەنە تىڭايعان جەرلەردٸ يگەرۋ كەزٸندە قويىلدى. ودان كەيٸن كوممۋنيستٸك يدەولوگييا ەسەرٸنەن پەرۆومايسكوە, ينتەرناتسيونال, كومسومول, كراسنىي ماياك اۋىلدارى پايدا بولدى. سوڭعى سەگٸزٸنشٸ كەزەڭ جاڭادان قونىستانۋشىلاردىڭ ٶز تٸلدەرٸنە ىڭعايلاپ, كالكالاۋ نەتيجەسٸندە تالٶكپە – كازتالوۆكا, ٷڭگٸر – كرۋتايا, قىزىلجار – كراسنوگور, شىنارلى – چينارەۆو سەكٸلدٸ اتاۋلار شىقتى, — دەدٸ وبلىستىق ونوماستيكالىق كوميسسييا مٷشەسٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ. – ٶڭٸردە 731 كٶشە بۇرىنعى اتاۋلاردان ارىلىپ, ۇلتتىق ونوماستيكا ساياساتىنا ساي اتاۋلارمەن ماقۇلداندى. سول كەزدە بايقاعانىم, كوميسسيياعا ٶڭٸرلەردەن «بەيتەرەك», «مەڭگٸلٸك ەل» دەگەن قاپتاپ اتاۋلار تٷسەدٸ. ەلباسىمىز استانانى الماتىدان استاناعا كٶشٸرگەن كەزدە ايتقان جاقسى بٸر سٶزٸ بار: «…بٸز ونوماستيكالىق ساياساتتى ەشكٸمگە جالتاقتاماي, باتىل جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. مىنا استاناداعى كەشەگٸ قىزىل كوممۋنيستٸك رەجيمدٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن, قانى شاشىراپ تۇرعان رەۆوليۋتسييا, كوممۋنيست, وكتيابر دەگەن اتاۋلاردى جويىپ, قازاقىلاندىرۋ كەرەك». بۇل سٶز ٶزگە دە ٶڭٸرلەرگە قاتىستى.
رەسەيدٸڭ بەس ٶڭٸرٸمەن شەكتەسەتٸن بٸزدٸڭ وبلىس اۋماعىنا ەنسەڭٸز ورىسشا اتاۋلار قارسى الادى. ورال قالاسىنىڭ قاي جاعىنان كٸرٸپ كەلە جاتساڭىز دا, قازاقستاننىڭ قالاسى ەمەس, تۋراسىن ايتۋ كەرەك رەسەيدٸڭ قالاسىنا كٸرٸپ كەلە جاتقانداي ەلدٸ مەكەندەر, كٶشە اتاۋلارى كەزدەسەدٸ. بٸزدٸڭ وبلىسقا شەكارادان ٶتسەڭٸز, بٸر جاعىنان – كرۋگلووزەرنوە, سەرەبرياكوۆو, يانايكينو, ششاپوۆو, سارىتاۋ جاقتان كٸرسەڭٸز – پەرەمەتنوە, كالينينسكوە, نوۆەنكوە, جەلەزنوۆو, چەسنوكوۆو, ورىنبور جاقتان كٸرسەڭٸز — كيرسانوۆو, يانۆارتسەۆو, رۋبەجينسكوە, دارينسكوە, ۆولودارسكوە, تريوكينو, سامار جاقتان كٸرسەڭٸز — چيروۆو, چەبوتارەۆ, نوۆەنكيي, چۋۆاشينسكوە, ميچۋرين… ورالعا كٸرگەنشە وسىلاي. شيرەك عاسىردا تەۋەلسٸز ەلدٸڭ يەسٸ رەتٸندە سەزٸنەتٸندەي, قوعامدىق سانا وياناتىنداي ۋاقىت بولدى. ۇسىنىس جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان شىعۋى تيٸس. قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىسى جوق اتاۋلاردى ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸندە 12 اۋدانداعى 87 كٶشە, 53 ەلدٸ مەكەن, 19 مەملەكەتتٸك مەكەمە, وبلىس ورتالىعىنداعى 97 كٶشە, التى ەلدٸ مەكەن اتاۋىن ٶزگەرتۋدٸڭ شارۋاسى تۇر. بۇل ساندار ەلٸ دە كٶبەيۋٸ مٷمكٸن. سٸز بەن بٸز بولىپ اتقارار ٸس كٶپ, وقىرمان…
نۇرلىبەك راحمانوۆ,
«جايىق پرەسس» اقپارات ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ
