2016 jyldyń 5 maýsymy. Aqtóbe kóshelerin qanǵa boiaǵan terrorlyq akti. Beibit turǵyndardyń ómirin qiǵan qaraly kún…
Qalanyń qazirgi tynys-tirshiliginen eki jyl burynǵy qandy oqiǵanyń izi de baiqalmaidy. Árkim kúndelikti kúibeń tirshiliktiń qamymen júr, desek te sol kúni jaqyndarynan aiyrylǵan jandardyń júregi áli de qan jylaidy.
Sputnik Qazaqstan tilshisi Aqtóbede bolyp, sol kúngi teraktide oq tiip, jaralanǵan satýshymen áńgimelesip, arnaiy operatsiia kezinde mert bolǵan terroristiń jesirimen kezdesip, bilik organdarynan búkil eldi dúrliktirgen tragediiadan qandai sabaq alǵanyn surap qaitty.
"Sol kúni bir jamandyq bolatynyn ishim sezdi"
Arnaiy operatsiia kezinde kózi joiylǵan terroristerdiń biriniń jesiri uzyn saqal ósirip, qysqa balaq kigen kúieýin jamandyqqa qimaidy. Aitýynsha, jubaiy – dini fanatikterdiń qurbany.
"Bas kezinde kúieýimniń dini kózqarasy durys boldy, teris aǵymda emes edi. Ár adamǵa ózin qorshaǵan orta, túrli faktorlar áser etedi ǵoi. Din týraly internetten kóp video kóretinbiz, jeli arqyly neshe túrli aqparattar keletin. Sizder film kórgende, emotsiiaǵa berilip, qandai da bir áser alasyzdar ǵoi, sol siiaqty biz de Quran aiattary, hadisteri jaiynda rolikter kóremiz. Onda bári keremet sipattalady. Osylaisha teris aǵymǵa qalai kirip ketkenimizdi ózimiz de túsinbei qalamyz. Meniń jubaiyma qatysty da osyndai jaǵdai boldy", — deidi jesir áiel.
Aitýynsha, sol kúni tańerteń kúieýi ádettegidei jumysyna ketken.
"Júris-turysynda eshqandai ózgeris bolǵan joq, ádettegidei jumysyna jinaldy. Biraq sol kúni sábidiń dúnie kelgenine orai toi bolady, "brattar" shaqyryp jatyr dedi. Ol toiǵa áielder de barǵan, biraq meni shaqyrǵan joq", — dep eske aldy ol.
Al qalada bastalǵan qandy qyrǵyn týraly áleýmettik jelide taraǵan videolardan kórip bilgen. Keiin enesi habarlasyp, mán-jaidy aitypty.
"Enem habarlasyp, qalada osyndai jaǵdai bolyp jatyr dedi. Shynyn aitsam, bir jamandyqtyń bolaryn ishim sezgen edi. Sol kúni tańǵa jaqyn kúieýim týraly jaman tús kórdim. "Abai bolyńyz" dep ózine eskerttim de. Biraq ol kúlip, mán bergen joq. Enem habarlasqanda, aiaq-qolym dirildei bastadym. Dereý kúieýime qońyraý shaldym, biraq telefony óshirýli bolatyn. Sol oqiǵaǵa qatysqan keibir er adamdar áielderine habarlasyp, qoshtasyp úlgeripti, al meniń kúieýim habarlasqan joq", — deidi ol.
"Ekinshi ret kúieýge shyǵýǵa qorqamyn"
Bir balamen jesir qalǵan kelinshek eki jyl burynǵy qandy oqiǵaǵa qazir basqasha kózben qaraidy.
"Múmkin, osylai bolýy kerek bolǵan shyǵar. Sol kúnnen keiin kóbiniń kóz ashyldy, kóbisi teris aǵymda júrgenin túsindi. Sol teraktide kóz jumǵan, ómir boiyna sottalǵandardyń áielderi jat aǵymnan bas tartty", — deidi ol.
Ózi de qazir durys jolǵa túsip, meshitke baryp, Quran oqidy eken.
"Ekinshi ret kúieýge shyqqan joqpyn. Shynyn aitsam, turmys qurýǵa qorqamyn. Qazir musylmandar arasynda urys-keris, ajyrasý degen kóbeiip ketti. "Talaq" dep úsh ret aityp, aiyrylyp jatqandar kóp. Munyń bári dindi tolyq bilmegendikten, dini saýatsyzdyqtan. Kezinde men de kóp nársege shekteý qoiyp, áke-sheshemnen alshaqtap aralaspai kettim. Biraq 5 maýsymdaǵy oqiǵadan keiin Quran oqyp úirendim, ara-tura ata-anama baryp turamyn", — degen ol artynda qalǵan balasyn, erteńgi kúnin oilamaǵany úshin kúieýine áli de bolsa ókpe-renishi baryn jasyrmady.
"Olar úsheý edi"
5 maýsymdaǵy teraktiden zardap shekkenderdiń biri – "Pantera" qarý-jaraq dúkeniniń satýshysy Almat Rahmetov.
"Sol kúni ádettegidei saǵat 14:30-da túski as ishpekshi boldym. Bir kezde olar dúkenge basa-kóktep kirip keldi. Maǵan qarý taqap, oq-dári surady. Bárin beremin, tek tiispeńizder dedim. Keiin bireýi maǵan pyshaqpen tap berip, teýip jiberdi, al sosyn "Strajnik" tapashasynan eki ret oq atty. Bireýi aiaǵyma, ekinshisi júrek tusyma tidi", — dep eske aldy kúrsine Rahmetov.
Sol kúni quqyq qorǵaý organdary taratqan resmi aqparatqa súiensek, radikaldy top aldymen "Pallada" qarý-jaraq dúkenine shabýyl jasaǵan. Saýda ornynyń janynda belgisiz bireýler quqyq qorǵaý organdaryna qarsylyq kórsetken. Úsh politseidi jaralaǵan terrorister qyzmettik avtokólikke minip, toptarǵa bólinip, ekinshi qarý-jaraq dúkeni – "Pantera" men Ulttyq gvardiianyń №6655 áskeri bólimine attanǵan. Kóp uzamai oqiǵa ornynan túsirilgen sýretter áleýmettik jelilerdi sharlap ketti.
"Panteraǵa" úsh adam shabýyl jasady, eshqaisynyń túri esimde qalǵan joq. Jaraly bolsam da, artqy qosalqy esik arqyly shyǵyp, "politsiia, jedel járdem shaqyryńdar" dep aiǵai bastadym. Keiin men jáne taǵy bir dúkenniń sypyrýshysy bir úidiń kireberisine tyǵyldyq", — dedi ol.
Atys kezinde úsh qylmyskerdiń kózi joiylǵan, bireýi jaralandy, taǵy ekeýi boi tasalap úlgerdi. Keiin qala shetinde quqyq qorǵaý organdary olardyń da kózin joidy.
"Ekinshi qabattan medbike kelip, maǵan kómektese bastady. Eki jarymnan beske deiin sol jerde jattym. Óitkeni arnaiy operatsiia júrip jatty, jedel járdem kóligi ǵimaratqa kele almady", — dedi Rahmetov.
Ókingennen ne paida?
Qandy oqiǵa segiz adamnyń ómirin qidy, onyń úsheýi áskeri qyzmetshiler edi. Arnaiy operatsiia barysynda quqyq qorǵaý organdary 18 qylmyskerdiń kózin qurtyp, taǵy toǵyzyn ustady.
29 adam sot aldynda jaýap berdi: toǵyzy – terrorlyq aktige tikelei qatysqany úshin, 18-i – daiyndalyp jatqan terakt týraly habar bermegeni úshin, ekeýi – qylmysty jasyrǵany úshin. Is boiynsha 48 adam kýáger bolsa, jábirlenýshi adamdar sany 88 adamǵa jetti.
Sot eshkimge aiaýshylyq tanytqan joq: segiz adam kináli dep tanylyp, ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyryldy. Taǵy ekeýi 20 jáne 22 jylǵa sottaldy. Qalǵandaryna az merzim berildi.
"Men olardy keshirdim"
Aýrýhanada 17 kún jatyp shyqqan Rahmetovke qandy oqiǵadan keiin sottalǵan lańkesterden hat kelgen. Olar óz isine ókinetinin aityp, satýshydan keshirim surapty.
"Men olardy keshirdim. Olar kádimgi jas balalar ǵoi adasqan, jat aǵymnyń jeteginde ketken. Olardyń da artynda zar eńirep otbasylary qaldy", — deidi ol.
Biyl qyryq jasqa tolǵan Almat Rahmetov qazir qarý-jaraq dúkeninde istemeidi, qandy oqiǵadan keiin qysqa balaq pen uzyn saqaldylardy jaqtyra bermeidi eken.
Eki jylda Aqtóbede dini ahýal qalai ózgerdi?
Aqtóbe oblysy din basqarmasynyń málimetine súiensek, búginde oblysta 67 meshit bar, onyń 11 – Aqtóbe qalasynda. Ótken jyly jat aǵymnyń jeteginde ketken 603 adam ońalyp, dástúrli dinge bet bursa, biyl bes aida 280 adam týra jolǵa túsken.
"Qazir Aqtóbe oblysynda dini ahýal turaqty dep nyq senimmen aita alamyz. Árine, buǵan deiin Qazaqstannyń batys oblystarynda dini ahýal kúrdeli bolǵanyn, áli de problemalar bar ekenin jasyrmaimyz. Osydan eki jyl burynǵy terrorlyq oqiǵa qazaq halqyna qasiret ákelgeni ras. Biraq "ár iste bir qaiyr bar" demekshi, munyń jaqsy jaǵy da boldy. Halyq kimniń kim ekenin túsindi, jurttyń kózi ashyldy, bul árine meniń jeke pikirim", — deidi din basqarmasynyń basshysy Joldas Qalmaǵanbetov.
Onyń aitýynsha, sol qandy oqiǵadan keiin jat aǵymdaǵylar qataryna kirgen adam bolmaǵan.
"Terakt bolǵan kezde Aqtóbede 3,5 myńǵa jýyq adam teris aǵymda júrdi. Qazir eki myńnan tómen, iaǵni myń jarymǵa azaiyp otyr. Oblysta 857 myń turǵyn bar desek, sonyń ishinde dindi ustanatyn, turaqty túrde dini rásimderdi oryndap júrgender sany – on bes myń ǵana. Biz halyqqa túsindirý jumystaryn eki baǵytta júrgizemiz: aldyn alý jumystary jáne jat aǵymdaǵylarmen jeke kezdesý", — dedi basqarma basshysy.
Din salasyndaǵy aldyn alý jáne ońaltý jumystary ásirese áieldermen kóp júrgiziledi.
"Erkek – bas, áiel – moiyn deimiz ǵoi, kóp jaǵdaida er adamdardy adastyratyn áielder. Myna bir faktige nazar aýdartqym keledi, dástúrli emes dini aǵymdy ustanǵandardyń arasynda saýatsyz, bilimi men jumysy joq áielder kóp. Iaǵni olardyń aralasatyn, qarym-qatynas quratyn ortasy joq, sáikesinshe jóndi aqparat ala almaidy. Úi sharýasymen, bala tárbiesimen ǵana shekteledi. Qazir biz bul baǵytta jumys júrgizip jatyrmyz", — dep atap ótti Qalmaǵanbetov.
Buǵan qosa, Aqtóbede profilaktikalyq, aqparattyq-túsindirý jáne ońaltý jumystarymen ainalysatyn "Ańsar" aqparattyq-taldaý ortalyǵy jumys isteidi. Kottedj tipti shaǵyn úide ornalasqan ortalyqta radikaldy kózqarastaǵy adamdarmen áńgimelesýge barlyq jaǵdai jasalǵan.
"Jalpy statistika týraly aitatyn bolsaq, biz kóbinese jastarmen etene jumys isteimiz. Óitkeni jastardyń sanasyn ýlaý ońai, sondyqtan olar teris jolǵa jii túsip jatady. Odan keiingi aýditoriiamyz – meshittegi jamaǵat. Túrmelerde de ońaltý jumystaryn júrgizemiz", — dedi ortalyq basshysy Jandáýlet Súleimenov.
Onyń aitýynsha, ortalyqqa ártúrli problemamen kómek surap jasy da kárisi de júginedi.
"Biyl jarty jyl ishinde 5-6 adam júgindi. Ata-analar kelip, "balamyz namaz oqi bastady, onyń bolashaǵyna alańdaimyz, biz onyń durys álde teris baǵytta júrgenin bilgimiz keledi" deidi. Sodan keiin namaz oqityn ul-qyzyn ertip ákeledi. Biz munda olarmen sóilesip, árbirine kómektesýge tyrysamyz", —dedi ol.
