2016 جىلدىڭ 5 ماۋسىمى. اقتٶبە كٶشەلەرٸن قانعا بوياعان تەررورلىق اكتٸ. بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ ٶمٸرٸن قيعان قارالى كٷن…
قالانىڭ قازٸرگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنەن ەكٸ جىل بۇرىنعى قاندى وقيعانىڭ ٸزٸ دە بايقالمايدى. ەركٸم كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭ تٸرشٸلٸكتٸڭ قامىمەن جٷر, دەسەك تە سول كٷنٸ جاقىندارىنان ايىرىلعان جانداردىڭ جٷرەگٸ ەلٸ دە قان جىلايدى.
Sputnik قازاقستان تٸلشٸسٸ اقتٶبەدە بولىپ, سول كٷنگٸ تەراكتٸدە وق تيٸپ, جارالانعان ساتۋشىمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, ارنايى وپەراتسييا كەزٸندە مەرت بولعان تەرروريستٸڭ جەسٸرٸمەن كەزدەسٸپ, بيلٸك ورگاندارىنان بٷكٸل ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەن تراگەدييادان قانداي ساباق العانىن سۇراپ قايتتى.
"سول كٷنٸ بٸر جاماندىق بولاتىنىن ٸشٸم سەزدٸ"
ارنايى وپەراتسييا كەزٸندە كٶزٸ جويىلعان تەرروريستەردٸڭ بٸرٸنٸڭ جەسٸرٸ ۇزىن ساقال ٶسٸرٸپ, قىسقا بالاق كيگەن كٷيەۋٸن جاماندىققا قيمايدى. ايتۋىنشا, جۇبايى – دٸني فاناتيكتەردٸڭ قۇربانى.
"باس كەزٸندە كٷيەۋٸمنٸڭ دٸني كٶزقاراسى دۇرىس بولدى, تەرٸس اعىمدا ەمەس ەدٸ. ەر ادامعا ٶزٸن قورشاعان ورتا, تٷرلٸ فاكتورلار ەسەر ەتەدٸ عوي. دٸن تۋرالى ينتەرنەتتەن كٶپ ۆيدەو كٶرەتٸنبٸز, جەلٸ ارقىلى نەشە تٷرلٸ اقپاراتتار كەلەتٸن. سٸزدەر فيلم كٶرگەندە, ەموتسيياعا بەرٸلٸپ, قانداي دا بٸر ەسەر الاسىزدار عوي, سول سيياقتى بٸز دە قۇران اياتتارى, حاديستەرٸ جايىندا روليكتەر كٶرەمٸز. وندا بەرٸ كەرەمەت سيپاتتالادى. وسىلايشا تەرٸس اعىمعا قالاي كٸرٸپ كەتكەنٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز دە تٷسٸنبەي قالامىز. مەنٸڭ جۇبايىما قاتىستى دا وسىنداي جاعداي بولدى", — دەيدٸ جەسٸر ەيەل.
ايتۋىنشا, سول كٷنٸ تاڭەرتەڭ كٷيەۋٸ ەدەتتەگٸدەي جۇمىسىنا كەتكەن.
"جٷرٸس-تۇرىسىندا ەشقانداي ٶزگەرٸس بولعان جوق, ەدەتتەگٸدەي جۇمىسىنا جينالدى. بٸراق سول كٷنٸ سەبيدٸڭ دٷنيە كەلگەنٸنە وراي توي بولادى, "براتتار" شاقىرىپ جاتىر دەدٸ. ول تويعا ەيەلدەر دە بارعان, بٸراق مەنٸ شاقىرعان جوق", — دەپ ەسكە الدى ول.
ال قالادا باستالعان قاندى قىرعىن تۋرالى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراعان ۆيدەولاردان كٶرٸپ بٸلگەن. كەيٸن ەنەسٸ حابارلاسىپ, مەن-جايدى ايتىپتى.
"ەنەم حابارلاسىپ, قالادا وسىنداي جاعداي بولىپ جاتىر دەدٸ. شىنىن ايتسام, بٸر جاماندىقتىڭ بولارىن ٸشٸم سەزگەن ەدٸ. سول كٷنٸ تاڭعا جاقىن كٷيەۋٸم تۋرالى جامان تٷس كٶردٸم. "اباي بولىڭىز" دەپ ٶزٸنە ەسكەرتتٸم دە. بٸراق ول كٷلٸپ, مەن بەرگەن جوق. ەنەم حابارلاسقاندا, اياق-قولىم دٸرٸلدەي باستادىم. دەرەۋ كٷيەۋٸمە قوڭىراۋ شالدىم, بٸراق تەلەفونى ٶشٸرۋلٸ بولاتىن. سول وقيعاعا قاتىسقان كەيبٸر ەر ادامدار ەيەلدەرٸنە حابارلاسىپ, قوشتاسىپ ٷلگەرٸپتٸ, ال مەنٸڭ كٷيەۋٸم حابارلاسقان جوق", — دەيدٸ ول.
"ەكٸنشٸ رەت كٷيەۋگە شىعۋعا قورقامىن"
بٸر بالامەن جەسٸر قالعان كەلٸنشەك ەكٸ جىل بۇرىنعى قاندى وقيعاعا قازٸر باسقاشا كٶزبەن قارايدى.
"مٷمكٸن, وسىلاي بولۋى كەرەك بولعان شىعار. سول كٷننەن كەيٸن كٶبٸنٸڭ كٶز اشىلدى, كٶبٸسٸ تەرٸس اعىمدا جٷرگەنٸن تٷسٸندٸ. سول تەراكتٸدە كٶز جۇمعان, ٶمٸر بويىنا سوتتالعانداردىڭ ەيەلدەرٸ جات اعىمنان باس تارتتى", — دەيدٸ ول.
ٶزٸ دە قازٸر دۇرىس جولعا تٷسٸپ, مەشٸتكە بارىپ, قۇران وقيدى ەكەن.
"ەكٸنشٸ رەت كٷيەۋگە شىققان جوقپىن. شىنىن ايتسام, تۇرمىس قۇرۋعا قورقامىن. قازٸر مۇسىلماندار اراسىندا ۇرىس-كەرٸس, اجىراسۋ دەگەن كٶبەيٸپ كەتتٸ. "تالاق" دەپ ٷش رەت ايتىپ, ايىرىلىپ جاتقاندار كٶپ. مۇنىڭ بەرٸ دٸندٸ تولىق بٸلمەگەندٸكتەن, دٸني ساۋاتسىزدىقتان. كەزٸندە مەن دە كٶپ نەرسەگە شەكتەۋ قويىپ, ەكە-شەشەمنەن الشاقتاپ ارالاسپاي كەتتٸم. بٸراق 5 ماۋسىمداعى وقيعادان كەيٸن قۇران وقىپ ٷيرەندٸم, ارا-تۇرا اتا-اناما بارىپ تۇرامىن", — دەگەن ول ارتىندا قالعان بالاسىن, ەرتەڭگٸ كٷنٸن ويلاماعانى ٷشٸن كٷيەۋٸنە ەلٸ دە بولسا ٶكپە-رەنٸشٸ بارىن جاسىرمادى.
"ولار ٷشەۋ ەدٸ"
5 ماۋسىمداعى تەراكتٸدەن زارداپ شەككەندەردٸڭ بٸرٸ – "پانتەرا" قارۋ-جاراق دٷكەنٸنٸڭ ساتۋشىسى المات راحمەتوۆ.
"سول كٷنٸ ەدەتتەگٸدەي ساعات 14:30-دا تٷسكٸ اس ٸشپەكشٸ بولدىم. بٸر كەزدە ولار دٷكەنگە باسا-كٶكتەپ كٸرٸپ كەلدٸ. ماعان قارۋ تاقاپ, وق-دەرٸ سۇرادى. بەرٸن بەرەمٸن, تەك تيٸسپەڭٸزدەر دەدٸم. كەيٸن بٸرەۋٸ ماعان پىشاقپەن تاپ بەرٸپ, تەۋٸپ جٸبەردٸ, ال سوسىن "ستراجنيك" تاپاشاسىنان ەكٸ رەت وق اتتى. بٸرەۋٸ اياعىما, ەكٸنشٸسٸ جٷرەك تۇسىما تيدٸ", — دەپ ەسكە الدى كٷرسٸنە راحمەتوۆ.
سول كٷنٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراتقان رەسمي اقپاراتقا سٷيەنسەك, راديكالدى توپ الدىمەن "پاللادا" قارۋ-جاراق دٷكەنٸنە شابۋىل جاساعان. ساۋدا ورنىنىڭ جانىندا بەلگٸسٸز بٸرەۋلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قارسىلىق كٶرسەتكەن. ٷش پوليتسەيدٸ جارالاعان تەرروريستەر قىزمەتتٸك اۆتوكٶلٸككە مٸنٸپ, توپتارعا بٶلٸنٸپ, ەكٸنشٸ قارۋ-جاراق دٷكەنٸ – "پانتەرا" مەن ۇلتتىق گۆاردييانىڭ №6655 ەسكەري بٶلٸمٸنە اتتانعان. كٶپ ۇزاماي وقيعا ورنىنان تٷسٸرٸلگەن سۋرەتتەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ شارلاپ كەتتٸ.
"پانتەراعا" ٷش ادام شابۋىل جاسادى, ەشقايسىنىڭ تٷرٸ ەسٸمدە قالعان جوق. جارالى بولسام دا, ارتقى قوسالقى ەسٸك ارقىلى شىعىپ, "پوليتسييا, جەدەل جەردەم شاقىرىڭدار" دەپ ايعاي باستادىم. كەيٸن مەن جەنە تاعى بٸر دٷكەننٸڭ سىپىرۋشىسى بٸر ٷيدٸڭ كٸرەبەرٸسٸنە تىعىلدىق", — دەدٸ ول.
اتىس كەزٸندە ٷش قىلمىسكەردٸڭ كٶزٸ جويىلعان, بٸرەۋٸ جارالاندى, تاعى ەكەۋٸ بوي تاسالاپ ٷلگەردٸ. كەيٸن قالا شەتٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردىڭ دا كٶزٸن جويدى.
"ەكٸنشٸ قاباتتان مەدبيكە كەلٸپ, ماعان كٶمەكتەسە باستادى. ەكٸ جارىمنان بەسكە دەيٸن سول جەردە جاتتىم. ٶيتكەنٸ ارنايى وپەراتسييا جٷرٸپ جاتتى, جەدەل جەردەم كٶلٸگٸ عيماراتقا كەلە المادى", — دەدٸ راحمەتوۆ.
ٶكٸنگەننەن نە پايدا?
قاندى وقيعا سەگٸز ادامنىڭ ٶمٸرٸن قيدى, ونىڭ ٷشەۋٸ ەسكەري قىزمەتشٸلەر ەدٸ. ارنايى وپەراتسييا بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى 18 قىلمىسكەردٸڭ كٶزٸن قۇرتىپ, تاعى توعىزىن ۇستادى.
29 ادام سوت الدىندا جاۋاپ بەردٸ: توعىزى – تەررورلىق اكتٸگە تٸكەلەي قاتىسقانى ٷشٸن, 18-ٸ – دايىندالىپ جاتقان تەراكت تۋرالى حابار بەرمەگەنٸ ٷشٸن, ەكەۋٸ – قىلمىستى جاسىرعانى ٷشٸن. ٸس بويىنشا 48 ادام كۋەگەر بولسا, جەبٸرلەنۋشٸ ادامدار سانى 88 ادامعا جەتتٸ.
سوت ەشكٸمگە اياۋشىلىق تانىتقان جوق: سەگٸز ادام كٸنەلٸ دەپ تانىلىپ, ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. تاعى ەكەۋٸ 20 جەنە 22 جىلعا سوتتالدى. قالعاندارىنا از مەرزٸم بەرٸلدٸ.
"مەن ولاردى كەشٸردٸم"
اۋرۋحانادا 17 كٷن جاتىپ شىققان راحمەتوۆكە قاندى وقيعادان كەيٸن سوتتالعان لاڭكەستەردەن حات كەلگەن. ولار ٶز ٸسٸنە ٶكٸنەتٸنٸن ايتىپ, ساتۋشىدان كەشٸرٸم سۇراپتى.
"مەن ولاردى كەشٸردٸم. ولار كەدٸمگٸ جاس بالالار عوي اداسقان, جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن. ولاردىڭ دا ارتىندا زار ەڭٸرەپ وتباسىلارى قالدى", — دەيدٸ ول.
بيىل قىرىق جاسقا تولعان المات راحمەتوۆ قازٸر قارۋ-جاراق دٷكەنٸندە ٸستەمەيدٸ, قاندى وقيعادان كەيٸن قىسقا بالاق پەن ۇزىن ساقالدىلاردى جاقتىرا بەرمەيدٸ ەكەن.
ەكٸ جىلدا اقتٶبەدە دٸني احۋال قالاي ٶزگەردٸ?
اقتٶبە وبلىسى دٸن باسقارماسىنىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, بٷگٸندە وبلىستا 67 مەشٸت بار, ونىڭ 11 – اقتٶبە قالاسىندا. ٶتكەن جىلى جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن 603 ادام وڭالىپ, دەستٷرلٸ دٸنگە بەت بۇرسا, بيىل بەس ايدا 280 ادام تۋرا جولعا تٷسكەن.
"قازٸر اقتٶبە وبلىسىندا دٸني احۋال تۇراقتى دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىز. ەرينە, بۇعان دەيٸن قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارىندا دٸني احۋال كٷردەلٸ بولعانىن, ەلٸ دە پروبلەمالار بار ەكەنٸن جاسىرمايمىز. وسىدان ەكٸ جىل بۇرىنعى تەررورلىق وقيعا قازاق حالقىنا قاسٸرەت ەكەلگەنٸ راس. بٸراق "ەر ٸستە بٸر قايىر بار" دەمەكشٸ, مۇنىڭ جاقسى جاعى دا بولدى. حالىق كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن تٷسٸندٸ, جۇرتتىڭ كٶزٸ اشىلدى, بۇل ەرينە مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸم", — دەيدٸ دٸن باسقارماسىنىڭ باسشىسى جولداس قالماعانبەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, سول قاندى وقيعادان كەيٸن جات اعىمداعىلار قاتارىنا كٸرگەن ادام بولماعان.
"تەراكت بولعان كەزدە اقتٶبەدە 3,5 مىڭعا جۋىق ادام تەرٸس اعىمدا جٷردٸ. قازٸر ەكٸ مىڭنان تٶمەن, ياعني مىڭ جارىمعا ازايىپ وتىر. وبلىستا 857 مىڭ تۇرعىن بار دەسەك, سونىڭ ٸشٸندە دٸندٸ ۇستاناتىن, تۇراقتى تٷردە دٸني رەسٸمدەردٸ ورىنداپ جٷرگەندەر سانى – ون بەس مىڭ عانا. بٸز حالىققا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن ەكٸ باعىتتا جٷرگٸزەمٸز: الدىن الۋ جۇمىستارى جەنە جات اعىمداعىلارمەن جەكە كەزدەسۋ", — دەدٸ باسقارما باسشىسى.
دٸن سالاسىنداعى الدىن الۋ جەنە وڭالتۋ جۇمىستارى ەسٸرەسە ەيەلدەرمەن كٶپ جٷرگٸزٸلەدٸ.
"ەركەك – باس, ەيەل – مويىن دەيمٸز عوي, كٶپ جاعدايدا ەر ادامداردى اداستىراتىن ەيەلدەر. مىنا بٸر فاكتٸگە نازار اۋدارتقىم كەلەدٸ, دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمدى ۇستانعانداردىڭ اراسىندا ساۋاتسىز, بٸلٸمٸ مەن جۇمىسى جوق ەيەلدەر كٶپ. ياعني ولاردىڭ ارالاساتىن, قارىم-قاتىناس قۇراتىن ورتاسى جوق, سەيكەسٸنشە جٶندٸ اقپارات الا المايدى. ٷي شارۋاسىمەن, بالا تەربيەسٸمەن عانا شەكتەلەدٸ. قازٸر بٸز بۇل باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز", — دەپ اتاپ ٶتتٸ قالماعانبەتوۆ.
بۇعان قوسا, اقتٶبەدە پروفيلاكتيكالىق, اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جەنە وڭالتۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن "اڭسار" اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. كوتتەدج تيپتٸ شاعىن ٷيدە ورنالاسقان ورتالىقتا راديكالدى كٶزقاراستاعى ادامدارمەن ەڭگٸمەلەسۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان.
"جالپى ستاتيستيكا تۋرالى ايتاتىن بولساق, بٸز كٶبٸنەسە جاستارمەن ەتەنە جۇمىس ٸستەيمٸز. ٶيتكەنٸ جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاۋ وڭاي, سوندىقتان ولار تەرٸس جولعا جيٸ تٷسٸپ جاتادى. ودان كەيٸنگٸ اۋديتورييامىز – مەشٸتتەگٸ جاماعات. تٷرمەلەردە دە وڭالتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەمٸز", — دەدٸ ورتالىق باسشىسى جاندەۋلەت سٷلەيمەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىققا ەرتٷرلٸ پروبلەمامەن كٶمەك سۇراپ جاسى دا كەرٸسٸ دە جٷگٸنەدٸ.
"بيىل جارتى جىل ٸشٸندە 5-6 ادام جٷگٸندٸ. اتا-انالار كەلٸپ, "بالامىز ناماز وقي باستادى, ونىڭ بولاشاعىنا الاڭدايمىز, بٸز ونىڭ دۇرىس ەلدە تەرٸس باعىتتا جٷرگەنٸن بٸلگٸمٸز كەلەدٸ" دەيدٸ. سودان كەيٸن ناماز وقيتىن ۇل-قىزىن ەرتٸپ ەكەلەدٸ. بٸز مۇندا ولارمەن سٶيلەسٸپ, ەربٸرٸنە كٶمەكتەسۋگە تىرىسامىز", —دەدٸ ول.
